Qazaqstandaǵy demokratııa tamyry tereńdeı túsýde

Saılaý nátıjeleri boıynsha málimdeme Biz saılaýaldy málimdememizde Qa­zaq­standaǵy prezıdenttik saılaý ashyq demokratııalyq saıasatty damytý keze­ńin­de el áleýeti úshin synaq bolyp ta­bylǵanyn atap óttik. Atap aıtqanda, biz bul saılaýdyń halyqaralyq standart­tarǵa qanshalyqty jaqyn ekenin baǵam­daýǵa umtyldyq jáne eń bastysy, ortaq úrdis qandaı, ótken saılaýlarmen salystyrǵanda, jetildirilgen tustar bar ma? 30 naýryz ben 3 sáýir aralyǵynda Qazaqstandaǵy bizdiń táýelsiz baı­qaý­shy­lar toby 9 saıası partııa kóshbas­shylarymen jáne múshelerimen, saılaý komıssııasynyń laýazymdy adamdary­men, ÚEU ókilderimen kezdesti. Saılaý kúni bizdiń tobymyzdyń mú­sheleri 4 oblysqa – Qaraǵandy, Pavlodar, Aqmola jáne Almaty oblystaryna shyqty. Sondaı-aq, Astana jáne Almaty qalalarynda boldy. Biz daýys berýler barysyn baıqaý úshin 65 saılaý ýchaskelerine bardyq. Osylardyń beseýinde biz sondaı-aq daýys berýlerdi esepteý men daýys berýdiń jabylýy prosedý­ralaryn baıqadyq. Saılaý ýchaskelerinde jáne odan tysqary jerlerde biz júzdegen saılaýshylardan olardyń áserleri týraly suradyq. Buǵan deıingi bolǵan saılaýlardan aıyrmashylyǵy – bul joly saılaý ýchas­kelerinde ortalyqtandyrylǵan jáne ákimshilendirilgen jumyldyrý­lar­dyń naqty belgileri baıqalǵan joq. Kerisinshe, biz daýys berý barysynda saı­laýshylardyń ózderiniń azamattyq paryzdary men patrıotızmderi negizinde saılaý ýchaskelerine kelgenderin kórdik. Qazaqstandaǵy jáne basqa da elderdegi 1999 jyldan bergi saılaýlardy baqylaý tájirıbesine súıenetin bolsaq, bizdiń tobymyzdyń baǵalaýy boıynsha, 3 sáýir kúni ótken prezıdenttik saılaý úsh deńgeı boıynsha da tek jaqsy jaǵynan áser qaldyrdy. Birinshiden, ol Qazaqstan saılaýshy­la­rynyń saıası tańdaýyn naqty kór­set­ti. Ekinshiden, ótken saılaý onyń al­dyn­daǵy saılaýlarmen salystyrǵanda, saılaý úderisiniń ashyqtyǵyn qamta­ma­syz etýde aıtarlyqtaı progress bar eke­nin ańǵartty. Úshinshiden, taıaý bola­shaqtaǵy saılaýlarda pikir bostandyǵy qazirgiden de ashyǵyraq bola túsetin­digine perspektıva zor. Aldyn-ala derekterge qaraǵanda, Pre­zıdent Nazarbaevqa saılaýshy­lar­dyń 95,57 paıyzy óz daýystaryn bergen. О́tken saılaýda saılaýshylardyń ýchaskelerge kelý deńgeıi de óte joǵary boldy – tirkelgen saılaýshylardyń 89,9 paıyzy óz tańdaýlaryn jasady (2005  jylǵy prezıdenttik saılaýda – 76,8 paıyz). Saılaýshylardyń ýchaskelerge osyn­sha­lyqty kóptep kelýi Qazaqstan hal­qy­nyń óz ıgiligin qazirgi basshylyqtyń arqasynda qamtamasyz etýge degen um­ty­lysyn kórsetti. Kóptegen saılaýshy­lar Qazaqstandaǵy turaqtylyqty, qaýip­sizdikti baǵalaıtyndaryn jáne óz elinde ómir súrý deńgeıiniń serpindi damyp kele jatqanyn qýattaıtynyn bildirdi. Bul jáıt, ásirese, Soltústik Afrıka men Taıaý Shyǵystan bastap Aýǵanstandaǵy jáne kórshi Qyrǵyz­standaǵy kóptegen musylman memleketterin qamtyǵan haostyń túkke de kerek emes ekendigin aıǵaqtaıdy. Tutastaı alǵanda, biz saılaý úde­risteri ózimiz bolǵan barlyq 65 saılaý ýchaskelerinde jaqsy uıymdastyryldy jáne ashyqtyǵymen, móldirligimen erek­shelendi dep baǵalaımyz. Daýys berý barysynda keıbir uıymdastyrý baǵytynda kemshilikter baıqalǵanymen, olar saılaý komıssııalary jumysynyń tıimdiligine keri áserin tıgize alǵan joq. Saılaý komıssııalarynyń múshele­ri ózderiniń jumystaryn kásibı tur­ǵy­d­an joǵary deńgeıde oryndady jáne saı­laý úderisteriniń tehnıkalyq qyrla­ry týraly barlyq aqparattardy alýǵa múmkindik týǵyzdy. Biz bolǵan barlyq derlik saılaý ýchas­kelerinde komıssııa músheleri prezıdenttik saılaýdy tabysty ótkizý úshin arnaıy trenıngter men semınarlardan ótti. Kelesi parlamenttik saılaý qazir­giden de kúrdeli uıymdastyrýshylyq problemalar týyndatýy yqtımal. Sebebi, munyń barlyǵy qazirgiden de muqııat daıyndyqty talap etedi. Birneshe qazaqstandyq partııalar saılaý naýqanyna bólingen 30 kúndi uıymdastyrý sharalaryn júrgizý úshin jetkiliksiz dep málimdep, prezıdenttikke óz kandıdatýralaryn usynýdan bas tartty. Osy prezıdenttik saılaýǵa qatysqan nemese qatyspaǵan barlyq partııalar kelesi parlamenttik saılaýǵa qatysýǵa múmkindikke ıe. Partııa kóshbasshy­larymen kezdesýlerimiz nátıjesinde biz olardyń Parlamenttegi oryndar úshin básekelestikke túsetini týraly ortaq pikirge keldik. Osynyń barlyǵy, saıyp kelgende, Qazaqstandaǵy demokratııa­lyq ınstıtýttardyń damýy baǵytyn­daǵy aýyr jumystardy ilgeri jyl­jy­týda taǵy da alǵa bir qadam jasal­ǵanyn kórsetip berdi. Bul úderistiń aýqymy men qarqynyn qazaqstandyq­tardyń ózderi aıqyndaıtyny taǵy da daýsyz. Tutastaı alǵanda, biz prezıdenttik saılaý basqa memleketterdegi saılaý úderisterine sáıkes keldi dep baǵam­daımyz. Munyń ózi ulttyq ujymdasý men demokratııalyq ınstıtýttar qurý úderisi jalǵasyp jatqanyn aıǵaqtaıdy. Saılaý kúni qazaqstandyqtardyń eldiń demokratııalyq bolashaǵyna degen senimderi joǵary bolǵanyn kórsetti. Margarıta ASENOVA, Jańa demokratııa ınstıtýty; Rendı BREGMAN, «Salans» zańgerlik kompanııasy; Iаnýsh BÝGAISKII, «Jańa eýro­palyq demokratııa» baǵdarlamasy, strategııalyq jáne halyqaralyq zertteý ortalyǵy; Sergeı GRESKII, «Ortalyq Azııa jáne Kavkaz» jýrnaly; Vladımır Sokor, «Djeımstaýn» qory; Dýglas TAÝNSEND, Salyq jáne ınvestısııalar jónindegi halyqaralyq ortalyq, Avstralııanyń Qazaqstandaǵy burynǵy elshisi; Rıchard VEIS, Hadson ınstıtýtynyń áskerı-saıası saraptama ortalyǵy; Denıel VITT, Salyq jáne ınvestısııalar jónindegi halyqaralyq ortalyq.