Parasatty strategııalyq basqarý: damý men turaqty ilgerileýge baǵyttalǵan basymdyqtar

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 2017 jylǵy 31 qańtarda jaryq kórgen halyqqa Joldaýyn birneshe jyl boıy Qazaqstanda qyzmet atqaryp kele jatqan ǵalym retinde men de asyǵa kútken edim. Ásirese, Elbasynyń ótken jylǵy Joldaýynda usynǵan ıdeıalary ekonomıst retinde meniń nazarymdy ózine erekshe aýdardy. Joldaýda ósý, reforma jáne damý máselelerine basa nazar aýdarylýy parasatty strategııalyq basqarý men bolashaqty josparlaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi dep oılaımyn. Sebebi, ekonomıkalyq turǵyda kúrdeli bolady dep kútilgen jyl qarsańynda jasalǵan Joldaýda tek ekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge qatysty usynystar ǵana emes, sondaı-aq, reforma jasaý men eldi damytý qajettiligine de erekshe kóńil bólindi. Aıtylǵandardy bylaısha mazmundaýǵa bolar: munaı baǵasynyń tómendeýi, Qazaqstannyń, ásirese, Reseı sııaqty iri saýda áriptesi ekonomıkasynyń bəseńdeýi, osynyń saldarynan teńgeniń qunsyzdanýy ekonomıkalyq qıyndyqtar týyndatýy múmkin. Bul máseleler júzege asyrylatyn makrosaıasat arqyly eńserilip, ósý qarqyny arttyrylady. Alaıda, budan da mańyzdy jaıt, ekonomıkada qurylymdyq ózgeristerge baǵyttalǵan reformalardy júzege asyrý arqyly mundaı daǵdarystarǵa tótep beretin naqty tetikterdi qalyptastyrý qajet bolady. Basqasha aıtqanda, tek ekonomıkalyq ósý ǵana emes, ekonomıkalyq damýdy da qamtamasyz etý maqsaty júzege asyrylýy tıis. Bul maqsat uzaq merzimdi strategııalyq josparlaýdy talap etedi. Qazaqstan Respýblıkasy eldiń damýyna baǵyttalǵan maqsattarǵa sáıkes strategııalyq jospar jasaýda úlgi tutarlyq el bolǵandyqtan, álemdik arenada syıly orynǵa ıe. Osy oraıda, qysqa merzimdi saıasattan góri, orta jáne uzaq merzimdi saıa­sattyń júzege asyrylýy elde­gi turaqtylyqqa orasan zor úles qosqanyn aıtýymyz qajet. Qazaqstannyń qazirgi tańǵa deıin jetken jetistikteri, damýy men turaqtylyǵy tarıhty tereń meńgergen, boljaý qabileti joǵary Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń kisilik kelbetimen tyǵyz baılanysty dep sanaımyn. Elbasynyń halyqtyń ishi­nen shyǵýy men mol ómirlik táji­rıbesine qosa, halyqtyń qajet­tilikteri men talaptaryn tereń taldaı biletin psıhologııalyq qabiletke ıe bolýynyń arqasynda ol 1990-jyldardyń basynda basqa postkeńestik memleketterden buryn «aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat» degen strategııany iske asyra aldy. Qazirgi tańda Prezıdenttiń bul strategııasynyń KSRO ydyraǵannan keıin táýelsizdikke qol jetkizgen elder úshin qanshalyqty parasatty strategııa bolǵandyǵyn álemniń barlyq elderiniń basshylary moıyndaıdy. Sonymen qatar, bul strategııa halyqaralyq arenada «Qazaqstandyq úlgi» dep atalady jáne saıası turaqtylyq pen ekonomıkalyq damýdy júzege asyrdy dep aıtýǵa bolady. Qazaqstandyq úlginiń bul eki negizgi tiregi (saıası turaq­ty­lyq pen ekonomıkalyq damý) Úkimettiń barlyq baǵdar­la­ma­larynda kórinis tapqan. Shynynda da, 2012 jylǵy 14 jeltoqsanda Qazaqstannyń álemdegi orny men yqpalyn nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵan «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy: qalyptasqan memle­kettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýdyń da negizin osy kóz­qaras qalyptastyrǵan bolatyn. Al Qazaqstan Respýblı­kasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń eń sońǵy Joldaýynda belgilengen basymdyqtar 2050 jyly Qazaqstandy álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosý maqsatyn júzege asyrýǵa ba­ǵyt­talsa, onda aıtylǵandaı, eldiń birinshi jańǵyrýy 1990-jyldary naryqtyq ekonomıka qaǵı­dalaryna sáıkes qurylǵan jańa memlekettiń ınstıtýttan­dyrylýyn qamtamasyz etý boldy. Jańǵyrýdyń ekinshi kezeńi «Qazaqstan-2030» Strate­gııasynyń iske asyrylýymen jáne jańa elordanyń salynýymen baılanystyrylady. Úshinshi kezeń eldiń bolashaǵyn qurýǵa baǵyttalǵanyn aıta ketken jón. Osy oraıda, joǵaryda atal­ǵan «Qazaqstan-2050» Stra­tegııa­sy belgilendi jáne ony jú­ze­ge asyrý úshin «100 naqty qadam» Ult jospary oryndalý ústinde. Qazaqstan Prezıdentiniń halyqqa Joldaýynda eldiń jań­ǵy­rýyn qamtamasyz etý úshin bes basymdyq belgilen­gen: ekonomıkanyń jedelde­tilgen tehnologııalyq jańǵyr­tylýy; bıznes-ortany túbe­geıli jaqsartý jáne keńeıtý; makroekonomıkalyq turaqtylyq­ty qamtamasyz etý; adamı kapıtal sapasyn jaqsartý; ınstıtýttyq reformany júzege asyrý, ıaǵnı qaýipsizdiktiń qamtamasyz etilýi jáne sybaılas jemqorlyqpen kúres. Bul basymdyqtardyń ár­qaı­sysyn jeke-jeke qarastyrýǵa bolady. Qazaqstanda ekonomıka salasynyń mamandary bul máse­lelerdi egjeı-tegjeıli halyq­qa túsindirý jumystaryn júrgi­zýde. Men óz kezegimde sońǵy eki basymdyqqa qysqasha toqtalyp ótsem deımin. Eńbek, kásipkerlik jáne teh­­nıkalyq bilim sııaqty fak­tor­larǵa ıe adamnyń ekonomıkalyq úderiske qosylýy ony ózdiginen kapıtaldyń bólshegine aınaldyratyny málim. Bul adamı faktor aýyl sharýashylyǵy jáne ónerkásiptik qoǵamdarda fızıkalyq eńbek faktory retin­de óndiristik úderiske ense, bú­gingi aqparattyq qoǵamda bilikti adamı kapıtaldy damytý qa­jettiligi birinshi kezekke shyǵyp, básekege qabilettiliktiń basty faktoryna aınaldy. Bir sózben aıtqanda, búgingi tańda damýdyń eń negizgi elementteriniń biri, tipti qozǵaýshy kúshi adamı kapıtal, ıaǵnı zııatkerlik kúsh bolyp tabylady. Biraq búgingi ekonomıkalyq júıede az damyǵan jáne damýshy elderde kóbinese tutyný taýarlarynyń óndirisi yntalandyrylýda, bul taýarlardyń óndirisi eń tómengi jalaqy tólenetin sapasyz eńbekpen qamtamasyz etilgendikten, sol elderde eńbektiń ulttyq tabys ishindegi úlesi tómen deńgeıde qalýda. Bul taýarlardyń óndirisi men eksporty elge qosymsha qun ákelmeıdi. Al damyǵan elder bolsa, joǵary qosylǵan quny bar tehnologııa taýarlaryn óndirip, satýda. Biraq ókinishke qaraı, mundaı óndiris pen saýda qurylymy resýrstardyń damýshy elderden damyǵan elderge kóshýine sebep bolyp, otarlaý tetigi retinde jumys isteýde. Qysqasy, damýshy elderde júrgizilgen damý saıasaty kóbinese suranysqa baǵyttalǵan ósýge negizdeledi. Adamı kapıtal jınaqtaýdyń álsizdigi mundaı elderde tehnologııa óndirisin qıyndatyp, olardyń tehnologııalyq turǵyda alǵa basýyna kedergi keltirýde. Osyny tereń meńgergen Nursultan Nazarbaev Qazaq­stan resýrstarynyń kóshýin boldyrmaý úshin óte mańyzdy basym­dyqtardy anyqtady. Sondyqtan, eldiń adamı kapıtalynyń sapasyn jaqsartýdy jáne ınstı­týt­tyq qurylymdardy damytý­dy maqsat tutyp, arnaıy saıasat usynýda. Bul belgilengen basym­dyqtardyń mańyzdylyǵyn kelesi urpaqtardyń tereńinen túsi­netindigi sózsiz. Mundaı saıasat sátti iske asyrylǵan jaǵdaıda Qazaq­stan Prezıdentin tek qazaq halqy ǵana emes, sondaı-aq búkil álemdik qoǵamdastyq óz elin álemniń damyǵan memleketteri qataryna qosa bilgen uly álemdik kóshbasshy retinde baǵalaıtyn bolady. Nevzat ShIMShEK, Ahmet Iаsaýı ýnıversıteti Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin ALMATY