Bas bostandyǵynan aıyrylǵandardyń túzeý mekemelerindegi jaǵdaıy týraly ne bilemiz?

Túrmege túsken jannyń jaǵdaıy jaqsy bolmaıtyndyǵy barshaǵa málim. Esik, terezesi torlanǵan tar bólmede birneshe adam bolyp nemese dálizdeı sozylǵan jaıda qatarlasa tizilip jatatyn sottalǵandar arasynda nebir qylmyskerdiń júretindigi taǵy belgili. Tar qapasta sandaǵan jyldy birge ótkizetin olardyń ózindik erejeleri jáne bar. Árıne, adamǵa qaıda júrse de ómir súrý kerek. Al bas erkinen aıyrylǵan jan belgisiz ortanyń jazylmaǵan erejesin amalsyz ustanýy tıis. Sondyqtan túzeý mekemesi sottalǵandy túzeıdi degenge de qazir ekiniń biri sene qoımaıdy. Demek, bas bostandyǵynan aıyrylyp, temir torǵa toǵytylǵan adamnyń taǵdyry tálkekke túsedi degen ras sóz. Endeshe, jazaǵa tartylyp sottalǵandardyń jıylǵan ortasy jańa qylmyskerlerdi týyndatatyn ortaǵa aınalyp ketpeı me? Oǵan sebep te joq emes. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, kánigi qylmyskerlerdiń qatary­na áli qylmys álemine dende­megenderdi qosyp, qosaqtaı berýdiń qanshalyqty paıdasy men zııany bar ekenin qazir qoǵam jaqsy biledi. Biraq naqty qylmys jasaǵandardyń júgensiz júrgeni zańǵa qaıshy ǵoı. Sonda, aldymen, bas bostandyǵynan aıyrylǵan adam óziniń ne úshin mundaı jazaǵa tartylǵanyn naqty uǵynýy, sezinýi jáne oǵan moıynsunyp, jaza tártibin tolyq qabyldaýy tıis. Babalarymyzdyń: «Adas­qannyń aıyby joq, qaı­typ úıirin tapqan soń» dege­nindeı, qylmys jasap, biraq aıybyn uǵynyp, qoǵamǵa túzý azamat bolyp oralǵysy keletinderge qoldaý bildirgen durys. Qylmystyq saıasatty izgilendirýdiń negizi – osy. Árıne, túrme aty qansha­lyqty úreıli estilgenimen, adamdardyń da adamy bar degendeı, olardy táýbesine kelti­retin, áıteýir, bir amal bolýy qajet. Jáne ol adam tar qapasqa qamalǵanymen, onyń adamı qu­qy báribir saqtalýy tıis. Mine, osy joǵarydaǵy aıtylǵan bar­lyq ózekti máselelerdi sheshý úshin elimizdiń penıtensıarlyq júıesi jyldan jylǵa jańa úlgiler men tıimdi ózgeristerdi qoldanyp keledi. Sonyń biri – probasııa qyzmeti. Probasııanyń eki túrine, ıaǵnı onyń sotqa deıingi jáne penı­tensıarlyq probasııa degenge toqtalyp ótken durys. Sotqa deıingi probasııa kúdiktiler men aıyptalýshylarǵa áleýmettik-quqyqtyq kómek kórsete otyryp, olardyń minez-qulqyn túzeýge baǵyttalǵan. Munyń kámeletke tolmaǵandarǵa, múge­dekterge, 58 jastaǵy jáne odan asqan áıelderge, júkti áıel­derge, úsh jasqa deıingi jas balalary bar áıelderge tikeleı qatysy bar. Onyń maqsaty – qylmystyq ahýaldy izgilendirý bolyp tabylady. О́ıtkeni, naqtylap aıtqanda, penıtensıarlyq probasııa túri qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerinde bas bostan­dyǵynan aıyrý túrindegi jazasyn ótep júrgenderge qoldanylady. Bul jańa eki úlginiń endirilýine baılanysty elimizde esepte turǵandardy baqylaýdyń sapaly amaly men júıesi qalyptasty. Bul óz kezeginde jazalardy oryndaý júıesin «Nelson Man­delanyń qaǵıdalary» dep atalatyn, ıaǵnı sottalǵandardy ustaýdyń 1955 jyly BUU Kon­gresinde qabyldanǵan jeńil talaptaryna sáıkes keltirý bolyp tabylady. О́zekti máselelerdi sheshý jolynda elimizdiń penıten­sıarlyq júıesi eleýli ózge­rister jasady. Júrgizilgen reformalar dınamıkalyq jáne keshendi sıpatqa ıe boldy. Quqyqtyq qamtamasyz etýde birqatar jumys­tar júzege asyryldy, zańnama jetildirildi. Sottalǵandarǵa medısınalyq qyzmet kórsetý tolyq kólem­de júrgiziletin boldy jáne turmystyq jaǵdaılary, tamaq­taný jaqsaryp, túzeý meke­me­leri kúrdeli jóndeýden ótki­zildi. QAJ komıteti bas bostan­dyǵynan aıyrý oryndaryndaǵy quqyqtyq tártipti kúsheıtý, son­daı-aq qylmystyq jazalar­dy oryndaý úderisin ári qaraı jetildirýge baǵyttalǵan uıym­das­­tyrýshylyq-praktıkalyq jumystaryn «100 naqty qa­dam» Ult jospary aıasynda iske asyryp keledi. Bul oraıda, ótken jyly Qylmystyq-atqarý júıesi «Pro­basııa týraly» zań jobasyn ázirledi. Sonymen qatar, Pre­zıdenttiń 2016 jylǵy 8 jeltoq­sandaǵy Jarlyǵymen bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan jáne probasııa qyzmetinde esepte turǵan azamattardy áleýmettik ońaltýdyń 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan keshendi strategııasy, al Úkimettiń 2016 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy qaýlysymen osy strategııany iske asyrý boıynsha is-sharalar jospary bekitildi. Sonymen qatar, eki jyldan beri quqyq qorǵaý organdary jańa qylmystyq, qylmystyq-prosestik jáne qylmystyq-atqarý zańnamalaryn praktıkada qoldanýda. Jalpy, osy jańalyqtyń arqasynda, ıaǵnı zańnamalardy izgilendirý jáne birqatar baptardy qyl­mystyq sıpattan aryltý sot­talǵandardyń sanyn birden azaıtýǵa sep boldy. Qylmystyq atqarý júıesinen alǵan málimet­terimizge saı, byltyrǵy jyly bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan 13 myńnan asa adamnyń 74 paıyzy izgilendirý aktilerin qoldaný tártibimen bosatylsa, 4,5 myń adam shartty túrde merziminen buryn bosatylypty jáne 5 myńǵa jýyǵynyń ja­zasy neǵurlym jeńil jaza túrine aýystyrylǵan. Sonyń nátıjesinde 2015 jyl­men salystyrǵanda, túzeý mekemelerindegi adamdardyń sany 10 paıyzǵa, al jańa zańna­malardy qoldaný kezeńinde 25 paıyzǵa azaıǵan. Bul óz keze­ginde 7 túzeý mekemesin ja­býǵa, sol arqyly jalpy ma­te­rıal­dyq-turmystyq qamta­masyz etýdiń jaqsarýyna jol ashty. Jazasyn óteýshilerdiń arasynda tárbıe jumystaryn júr­gizýge, bilim berýge jáne olardy bostandyqqa daıarlaýǵa da erekshe nazar aýdarylatyn boldy. Túzeý mekemeleriniń aýmaǵyndaǵy 104 bilim berý ornynan ótken jyly 1200-ge jýyq sottalǵan jalpy orta bilimi týraly kýálik alsa, budan basqa 3 myńǵa jýyq sot­talǵan adam túrli mamandyqtar boıynsha oqyp, tıisinshe kásip ıgerdi. Jeke kásip aıasynda 52 sottalǵan kádesyı, jıhaz jasaý, aıaq kıim tigý, qus ósirý boıynsha óz is­terin ashty. Mekemelerde metall bu­ıym­­­­­dary, keńse jáne mektep jı­hazdary, qurylys mate­rıaldary, tigin buıymdary shyǵarylady, aýylsharýashylyq ónimderi óndiriledi, mal, ósim­dik sharýashylyǵy damýda. Budan ózge, QAJ-dyń 47 mekemesinde eńbek naryǵyna qajetti 35 jumys mamandyǵy, ıaǵnı aǵash ustasy, sylaqshy-malıar, santehnık, elektr-gaz dánekerleýshi, tiginshi, aspazshy, t.b. boıynsha kásibı daıarlyq qamtamasyz etildi, osynyń aıasynda 2016-2017 oqý jyldary 3139 sottalǵan bilim alýdy bastady. Búgingi kúni sottalǵandardyń jumyspen qamtylýy 68 paıyzdy quraıdy, bul ótken jylǵa qaraǵanda 15 paıyzǵa artyq. Osynyń ar­qasynda sottalǵandar jalpy somasy 970 mln teńge zalaldy ótegen. Buǵan qosa, sottalǵandar arasynda týberkýlezben aýyr­ý kórsetkishi 2015 jylmen salystyrǵanda 28,5 paıyzǵa azaıypty. Memleket basshysy qol qoıyp, búgingi tańda iske asyrylyp jatqan «Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna baılanysty raqymshylyq jasaý týraly» Zańnyń da orny bólek. Prezıdent óz sózinde: «Raqymshylyq – memleket tarapynan jasalatyn izgi qadam» degen bolatyn. Qylmystyq kodekstiń 78-babyna sáıkes, raqymshylyq jasaý týraly aktini Qazaqstan Parlamenti jeke-dara aıqyndalmaǵan adamdar tobyna qatysty ǵana shy­ǵarady. Qylmystyq teris qylyq nemese onsha aýyr emes nemese aýyrlyǵy ortasha qylmys jasaǵan adamdar raqymshylyq jasaý týraly aktiniń negizinde qylmystyq jaýaptylyqtan bosatylýy múmkin. Aýyr nemese asa aýyr qylmys jasa­ǵany úshin sottalǵan adamdarǵa taǵaıyndalǵan jazanyń merzimi qysqartylady. Raqym­shylyq arqasynda jazasyn ótegen nemese ony odan ári óteý­den bosatylǵan adamdardan sottalǵandyǵy alynyp tastalýy da ábden múmkin eken. Búgingi kúngi kórsetkish boıynsha elimizde atalǵan zańnyń kúshi 24 myńnan astam adamǵa qatysty qoldanylady. Olardyń arasynda kámeletke tolmaǵan balalar, múgedekter, egde jastaǵy erler men áıelder bar. Álbette, qylmystyq-atqarý júıesinde alda oryndalatyn mindetter áli de kóp. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»