Ań-qustyń obalyna qalmaıyq

О́ńirlerge baryp, jergilikti turǵyndarmen kezdesý barysynda jabaıy janýarlardy, ań-qustardy zańdy jáne zańsyz aýlaý­dyń kóbeıip ketkendigi sebep­ti olardyń keıbir túr­leri­niń múlde azaıyp bara jatqan­dyǵy týraly derekterdi estidik. Búgingi kúni Qazaqstanda ba­lyq­tyń 104 túri, qustyń 488 túri jáne sútqorektilerdiń 175 túri ómir súredi. Olardyń arasyn­da sút qorektilerdiń 34-i, qus túr­leri­niń 59-y ańshylyqtyń negiz­gi nysanasyna aınalyp otyr eken. Alaıda, osy jabaıy jan-jan­ý­ar­lardy qorǵaý máse­les­­iniń júıe­li rettelmeýiniń jáne adam­dar­dyń qorshaǵan ortaǵa keltirip otyr­ǵan zııankes áreketteriniń sal­darynan olardyń sany azaıyp, jo­ıy­lyp bara jatqandyǵy alań­datady. Úkimet tarapynan jabaıy janýarlardy qorǵaý, olar­dyń ósimin qamtamasyz etý jumys­tary­nyń áli de jetkiliksiz eken­digin aıtýymyz kerek. Aýyl sha­rýa­shylyǵy mınıstrliginiń tek kók­tem kezinde qustar men jan-jan­ýar­lardy atýǵa ýaqytsha tyıym salý týraly buıryǵy bul má­se­leni tolyqqandy sheshpeıdi. Resmı derekterge súıensek, qazir Qazaqstannyń keıbir qo­ryq­­tarynda qasqyrlar joq­tyń qasy deýge bolady. Kezinde jabaıy ań-qusqa asa baı bolǵan Syr boıynda osy kúnderi qoıan, arqar, taýeshki, qyrǵaýyl, jabaıy shoshqa joıylyp ketýdiń aldynda tur. Janýarlar álemine negizgi qaýip-qaterler adamdar tarapynan jasalyp júrgen ańshylyq pen brakonerliktiń áserinen bolyp otyr. Qazirgi tańda, Ishki ister mınıstr­liginiń derekteri bo­ıynsha, elimizde esepke alyn­ǵan, tirkelip, paıdalanylyp júrgen 247 myń ańshylyq qarý bar kórinedi. Áli de bolsa tirkel­meı, qolda júrgen qarýdyń bar eken­digi de jasyryn emes. Kóp­tegen jabaıy janýarlar osy fak­tor­lardyń zardabynan aýyp ketip jatyr. Sandary da jyl ótken saıyn azaıa túsýde. Haıýanattar – tabıǵattyń qaıta­lan­bas, genetı­ka­lyq bire­geı týynd­ysy, olardyń árbireýin tolyq­taı qurtyp alý degenimiz – tabıǵattyń baǵa jetpes syıy­nan aıyrylýmen barabar. Lastanǵan sý men aýany da tazartýǵa, qal­pyna keltirýge bolady, al joıy­lyp ketken bıologııalyq túrdi qaıta týdyrý, dúnıege qaıta kel­tirý múmkin emes! Sondyqtan osy asa mańyzdy máselege el Úkimetinen bas­tap, qal­ǵan barlyq tıisti mekemeler basa nazar aýda­ratyn kez keldi dep esepteımiz. О́ıtkeni, el ekologııa­synda úlken ról at­qa­ratyn jabaıy janýarlar men ań-qustardyń sanyn tıimdi retteý muqtajdyǵy paıda bolyp otyr. Olardy qorǵaý maqsatynda keıbir túrlerin atýǵa, aýlaýǵa keminde bes jylǵa deıin moratorıı jarııalansa, nur ústine nur bolmaq. Murat BAQTIIаRULY, Senat depýtaty