Balyq sharýashylyǵyna baıypty kózqaras qajet

Elimizde halyq densaýlyǵyna asa paıdaly balyq ónimderiniń deni ımporttyń úlesine tıetindigi belgili. Sonyń ózinde respýblıkamyzda balyq taǵamdaryn tutyný kólemi jan basyna shaqqanda jyldyq normadaǵy 14,6 kılogramnyń ornyna 7 kılogramdaı ǵana. Sondyqtan da, ekonomıkanyń osy mańyzdy salasyna Úkimet tarapynan jan-jaq­ty qoldaý kórsetý qajet dep sanaımyz. О́ıtkeni, qazirgi ýaqytta otan­dyq balyq sharýashylyǵynyń áleýeti tolyq ıgerilgen joq. Buǵan biz jaqynda Atyraý oblysynda saparda bolyp, balyq aýlaý kásip­oryn­daryndaǵy naqty jaǵdaımen tanysqanymyzda kóz jetkize tústik. Birinshiden, balyq óndirýge respýblıkalyq bıýdjetten sýbsı­dııa bólý máselesi áli oń sheshimin tappaı keledi. Eginshilik pen mal sharýashylyǵyna kópten beri kór­setilip kele jatqan qýatty mem­le­­kettik qoldaýdan balyq sharýa­shy­lyǵynyń nelikten quralaqan qaldyrylǵandyǵy túsiniksiz. Balyq aýlaý kásiporyndary óz jumys­tarynan mol paıda taýyp, shal­qyp otyr deý qıyn. Olardyń ren­tabeldiligi tómen, materıaldyq-teh­nıkalyq bazasy da jutań. Ekinshiden, qoldanystaǵy zańna­maǵa sáıkes, jyl saıyn balyq aýlaý lımıtin (kvotasyn) bekitý Úki­met quzyretine jatady. Alaıda, keı jyl­dary lımıtti kóktemgi ba­lyq aýlaý maýsymy qarsańynda belgi­leý jaǵdaılary jıi oryn alyp júr. Bul tym kesh bolǵandyqtan, ba­lyq­shylarǵa qolbaılaý bolyp kele­di. Sondyqtan da aldaǵy jyl­ǵa lımıtti aǵymdaǵy jyldyń jel­toqsan aıynan qaldyrmaı bekitý týraly quqyqtyq norma qabyldaǵan jón. Bul óz kezeginde balyq aýlaý kásiporyndarynyń jumystaryn josparlaýǵa, jumys kúshin, balyq aýlaý quraldaryn tıimdi paıdalanyp, ónimdi ótkizýge baılanysty ishki jáne syrtqy baılanystardy ýaqtyly qarastyrýǵa múmkindik beredi. Úshinshiden, balyq aýlaý lımıtin alý úshin bıoresýrsqa tóleıtin tólem mólsheri jyl saıyn eń tómengi kúnkóris kórsetkishine sáıkes ósiri­lip keledi. Munyń ózi balyq aýlaý kásip­oryndarynyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn qıyndatyp, sala­nyń damýyna teris áserin tıgizip otyr. Osyǵan oraı atalǵan tólem mól­sherin qaıtadan qarap, ony belgili bir kezeńge turaqty baǵa etip belgi­legen durys. Sondaı-aq, «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Memlekettik shekarasy týraly» Zańnyń 48-baby 4-tarmaǵyna sáıkes, qazaqstandyq shaǵyn kólemdi, ózdiginen júzetin jáne ózdiginen júzbeıtin kemelerdiń túnde júzýine ruqsat etilmeıdi. Mundaı shekteý aýlanǵan balyqty óńdep, ótkizýge bógesin bolyp otyr. О́ıtkeni, balyq aýlaý ýchaskeleri balyqty saqtaý jáne óńdeý oryndarynan alysta ornalasqan. Keıbir ýchaskelerden toqtamaı júrgenniń ózinde jolǵa bir táýlikteı ýaqyt ketedi. Son­yń saldarynan balyqshylar ja­ryq ýaqytta jumystaryn aıaqtap úlger­meı, shekarashylar tarapynan ártúrli keder­gilerge ushyrap, mashaqat shegip júr. Túptep kelgende, bul balyq­shylar eńbeginiń ónimdiligi men balyq aýlaý kásiporyndary tabysynyń, sondaı-aq, odan tıisinshe memleketke túsetin salyq túsimderiniń de kemýine áke­lip soqtyrýda. Osy jónindegi balyq­shylar qaýymynyń ótinishine oraı qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti túzetý engizý qajet-aq. Buǵan qosa, keıingi 20-30 jylda tabıǵattyń ózgerýine baılanysty ózen-kólderdiń arnalary tarylǵany málim. Keıbir shaǵyn ózender múldem qurǵap ketken. Ekologııalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna baılanysty balyq qorynyń azaıa bastaǵandyǵyna alańdaǵan balyqshylar qaýymy Úkimetten melıorasııa jumystaryna qarjy bólinip, teńiz tamaǵy, qıǵash saǵalyq keńistigi tereńdetip qazylsa degen tilekterin bildirdi. Bul da zeıin qoıyp, zertteýdi jáne bolashaqta bolýy yqtımal tabıǵı apattyń al­dyn alý sharalaryn der kezinde qaras­tyrýdy talap etedi. El ekonomıkasynyń balyq sha­rýa­­­shylyǵy salasynyń qazirgi qana­­ǵattan­ǵysyz jaǵdaıyna ony damytý­dyń uzaq merzimdi memlekettik baǵ­dar­lamasynyń bolmaýy teris áserin tıgizip otyr dep bilemiz. Son­­daı-aq, bir kezde óziniń Balyq sharýa­­shy­ly­ǵy mınıstrligi bolǵan Qazaq­stan­da bú­ginde tipti osy mańyzdy sala­ǵa je­tek­shilik jasaıtyn arnaýly komı­tettiń de joqtyǵy oılandyrmaı qoımaıdy. Osy máselelerdiń sheshimi Úki­metke tireletindikten, elimizdiń bas­ty atqarýshy bıligin atalǵan prob­lema beıjaı qaldyrmaıdy ǵoı dep úmittenemin. Beıbit MAMRAEV, Májilis depýtaty