О́nermen órilgen ómir

Keshe Memleket bas­shysy Nursultan Na­zarbaev «Qazaqstan» or­talyq konsert za­lynda bolyp, «Bala­lyq shaǵymnyń aspa­ny» atty jańa kórkem fılmniń tusaýkese­ri­ne qatysty. Fılmniń rejısseri – Rústem Ábdirash. Bas­ty rólderde oına­ǵan­dar: Bıbigúl Tóle­ge­nova, Erlan Jaryl­qa­synov, Nurjuman Yq­tymbaev, Almagúl Álisheva, Natalıa Or­yn­­basarova, Eljas Ál­pıev, Ábilmansur Serikov, Nurlan Álim­janov.  

«Balalyq  shaǵymnyń aspany»

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev shy­ǵar­malarynyń jelisi boıynsha Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaq­fılm» kınostýdııasynda túsirilip, úlken ekranǵa joldama alǵan jańa kórkem fılm osylaı atalady. .Kınotýyndy Elbasynyń dú­nıe­ge keler kezinen bastap, on­yń at ja­lyn tartyp minip, aza­mat­tyq jasqa jetkenge deıingi ómir jolyn qam­tı­dy. Keshe Astanadaǵy «Qazaq­stan» Ortalyq konsert zalynda Nur­sul­tan Ábishulynyń qatysýymen atal­­mysh kartınanyń tusaýkeseri bolyp ótti. Birden aıtyp qoıaıyq, fılm óte joǵary shyǵarmashylyq já­ne tehnıkalyq deńgeıde túsiril­gen. Búginde esimi elge keńinen tanylyp qalǵan jas talantty rejısser Rústem Ábdirashtyń qoıylymynda jaryqqa shyqqan lenta sondyqtan da bastalǵan sátinen kórermenin bir názik sezimniń qaýyzyna bólep, aıaqtalǵansha sol qushtarlyqtyń ýysynan shyǵarmaıdy. Sol sebepti de eki saǵatqa jýyq  kınotýyndy­ny bir demmen kórip, onyń qalaı sońyna jetkenin sezbeı qalasyń.

Erekshe aıtyp ótetin bir jáıt, kartına Elbasynyń ba­lalyq jáne bozbala shaqta­ryn­daǵy ómir belesterin beı­­neleýge ar­nalǵanymen, ol sonymen qatar sonaý 40-50-shi jyldardaǵy qazaq aýyl­darynyń san alýan qyr­la­ryn qamtıtyn kıno­ensı­klo­pedııa tárizdi bolyp shyqqan. Odan ár túrli deńgeıdegi kórermenniń ózine keregin ekshep alary sózsiz. Fılmde bári de bar. Onda qazaq aýylynyń sol kezeń­derdegi tynys-tirshiligi, ult­tyq salt-dástúr, zamanyna saı saıasat túgel ornyqty kó­rinis tapqan. Uly Otan soǵysynyń órti lapyldap turǵan tusta totalıtarlyq júıe men stalındik zulmattyń qandy sheńgeline kezikken qanshama basqa ult ókilderiniń qazaq topyraǵyna jer aýdarylyp kelgeni de shyndyq. Munyń az sandy halyqtardy osylaı bólshektep, qurtyp jiberýdiń zu­lym jospary bolǵanyn bala Sultan sol kezde tolyq uǵyna qoımasa da, keıin kele dana Nursultan tolyq túsinedi. Munyń bá­rine biz kadr syrtynda Elbasy kitaptary­nan oqylyp jatatyn úzindilerdegi oı tol­ǵam­dary arqyly kóz jetkizemiz. Al sol kezde baýyrmal Sultan ákesi Ábish jan­ashyrlyqpen óz úıine kirgizgen balqarlar otbasy balalarymen birden til tabysyp, tez jaqyndasyp ketti. Onyń sońy úlken júrekti adamnyń uly dostyǵyna ulasty.

Fılmde adam janyn tebirentpeı qoı­maıtyn mynadaı da kórinis kózge uıalaıdy. Bir perzentke zar bolǵan Ábish ákeı men Áljan shesheı analary Myrzabalanyń ertip barýymen Raıymbek babanyń basyna túneıdi. Sol túni Áljan ana keremet tús kóredi. Túsinde tereń teńizdiń túbinen kú­mis­telgen uzyn myltyq taýyp alypty. Son­da eń ishindegi sáýegeı tús jorýshy: «Ul­dy bolasyń. Balańnyń ómiri uzaq, bi­raq kúreske toly bolady», dep boljap­ty. Sol tús aqyry aqıqatqa aınalady. Arada kóp ýaqyt ótpeı, Áljan ananyń aıaǵy aýyrlap, aıy-kúni jetkende, ómirge shekesi torsyqtaı ul ákeledi. Sońynan perzent­hanaǵa baryp turǵan Ábish ákeniń terezege kóz salyp turyp: «Kimge uqsaı­dy?» dep suraıtyny bar. «Meniń aǵama, naǵa­shy­syna tartqan», dep jaýap beredi buǵan Ál­jan ana. Onyń týǵan aǵasy Bóle­gen týmy­synan ójet, jasynan top bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen bolǵan eken. Keıinnen bılikke aralasyp, el basqaryp júrgeninde 1937 jylǵy zobalańǵa iligip ketipti.

Bul fılm bir jaǵy qazaq turmys-saltynyń etnografııalyq kórmesi ispettes. Olaı deıtinimiz, munda joǵarydaǵydaı batyrlar jyryndaǵydaı bir perzentke zar bolǵan ata-ananyń áýlıeniń basyna qonýy, kıeli tús kórýi, ony jorýdyń jón-josyǵy, halyqtyń tusaý kesý, toqymqaǵar, jeti ata­ny túgendeý, bata berý, at úıretý, ıt jú­gir­tý, qus salý, báıgege túsý, qyz qýý, kókpar tartý, qazaqsha kúres sekildi sonaý qadym zamandardan beri sabaqty jibi úzilmeı jalǵasyp kele jatqan ulttyq salt-dás­túrlerine keńinen oryn berilgen. Endeshe, qazaqtyń ótken ǵasyrdyń 40-50-shi jyl­daryndaǵy barsha turmys-tirshi­liginen jet­­kilikti maǵlumat alǵysy kelgen kez kelgen kórermen osy kartınany kórýi kerek. Aıtqandaı, kınoprokattyń qazirgi jaǵ­daıy ózimizge belgili bolǵandyqtan da  bul fılm telearnalar arqyly keńinen na­sıhattalýy kerek dep oılaımyz. Fılm­niń kelesi bir ereksheligi, ol búginde árbir qazaqstandyq úshin etene tanys bola basta­ǵan tarıhı oqıǵalardyń tizbeginde jasal­ǵanynda. Ádette kórkem fılmniń as­tarynda avtorlyq oıdyń shy­ǵarmashylyq obrazdaryna qatysy kórinis berip jatady. Al myna kartınada bári kerisinshe, ol ómirde bolǵan naqtyly oqıǵa­lar­dyń negizinde órilgen. Osy turǵydan kelgende, fılmniń Elbasy shyǵarmalary­nyń jelisinen shyqpaı, ómirdegi shyn­dyqty óner­degi keskinge aınaldyra bilgeni anyq baı­qalady. Sodan da bolar, ondaǵy kez kelgen oqıǵa men epızodtar kórermendi beı-jaı qaldyrmaıdy. Munda barlyq obrazdardy shynaıy beıneleı bilgen akterler sheber­liginiń de alatyn orny úlken. Bul rette, ásirese, KSRO halyq ártisi Bıbigúl Tóle­genovanyń esimi aýyzǵa aldymen iligedi. Onyń somdaýyn­daǵy Myrzabala beınesi Shoqannyń ájesi Aıǵanym, Abaıdyń ájesi Zere deńgeıine deıin jetip, ulttyq dáre­jedegi aıaýly ana­larymyzdyń qataryn tolyqtyra túsken. Shyn máninde Jetisý­dyń el bastaǵan kósemi, sóz bastaǵan shesheni bolǵan Nazarbaı bıdiń báıbishesin bederleıtin bul obraz barlyq ájelerdiń úlgi-ónege etip ustaıtyn kınobeınesi bo­lyp shyqqan. Ol – dala ájelerine saı da­na­lyqty, aqyl men parasatty birdeı meń­gergen úlken otbasy­nyń uıytqysy, kópti kórgen kóregendigin keıingige jetkizýden jalyqpaıtyn aqyl­man adam retinde som­dal­ǵan tolymdy tulǵa. Baıaǵy «Taqııaly perishteden» keıin kıno ekrandarynan kórin­beı ketken Bıbi­gúl Ahmetqyzy jasaǵan keıýana keıpi, sóz joq, qazaq kıno tarı­hyn­daǵy eń bir shoq­tyǵy bıik obrazdardyń biri boldy dep baǵalaýǵa tolyq negizimiz bar.

Elbasynyń ákesi Ábish aǵanyń jigit shaǵyn somdaǵan Erjan Jarylqasynulyn biz budan buryn da birneshe fılmge túsip úlgergen akter retinde biletin edik. Al myna fılmde onyń talanty barlyq qy­ry­nan jarqyraı kóringen. О́ziniń keıipkeri beınesin obrazyn sonshalyqty dáldikpen nanymdy jetkize bilgen onyń keń tynysty úlken dıapazonnyń ártisi ekenine osy joly anyq kóz jetkizdik. Kóp sóılemeıtin, az sóılese de saz sóıleıtin Ábish ákeıdiń qas­qyrmen alysqan kezin ol qalaı tabıǵı qalpynda bere alǵan deseńizshi! Bul obraz ákeıdiń egde tartqan kezine kelgende Qa­zaqstannyń halyq ártisi Nurjuman Yq­tym­baevtyń somdaýynda taǵy bir qyrynan jarq ete túsedi. Endi biz ádettegiden de salmaqty, sabyrly, baısaldy Ábish aqsa­qal­ǵa kóz toqtatýmen birge, onyń kerekti kezinde taý sýyndaı tasqyndap ala jó­ne­letin bula kúshi men qaısar qaırat-jigerine kýá bolamyz. Bul onyń áıgili volıýn­ta­rıstiń kezinde esik aldyndaǵy árbir túp aǵash pen mal basyna salynatyn salyqtyń jaıyn aıtyp kelgen shekpendiler sózinen keıin kilt kóterilip, búkil alma baǵyn bir mezette otap tastaıtynynan kórinedi. О́zi býdandastyrý arqyly bir daraqtan birneshe túrli jemisti óndirip beretin, máýesin balasyndaı mápeleıtin keremet baǵban bolǵan kisi úshin bul qadamǵa barýdyń ońaıǵa túspegeni belgili. Biraq totalı­tar­lyq qoǵamnyń kórer kózge jasap otyrǵan qııanatyna osylaı qarsylyq bildirmeske de bolmaıtyn edi. Sondyqtan zııankes esebinde ustalyp ketýi múmkin ekenin bile tursa da, Ábish aqsaqal osyǵan bardy. Ba­lasy Sultannyń alǵan betinen qaıtpas ójettigi áke qanymen berilgendigi osy epızodtan-aq aıqyn kórinip tur. Balasyn jaqsylyqqa baýlyp, izgilikke úndegen ákesin Sultan da janyndaı jaqsy kórip ósti. Qalaı bolǵanda da, onyń atyna kir keltirmeýge, aıtqanyn eki etpeýge ty­rysty. Baıaǵy ózi bala jasynan armandaǵan ushqyshtyń oqýyna tuıaǵyn iliktirip turyp, oǵan barmaı qalýy da Sultannyń ázız áke kóńilin qaldyrǵysy kelmegendiginen bol­ǵan amalsyz shara edi. Áıtpese, orta mektepti úzdik bitirgen bozbala aıaq astynan ózine jol siltegen ushqyshtarǵa kezigip, Kıev azamattyq avıasııa ınstıtýtyna qınal­maı túsip turǵan. Obaly ne kerek, áke Ábish te oǵan: «Ol oqýǵa barma» degendi kesip aıtqan joq. Qaıta úı ishilik keńeske ár ulttyń ókilderinen quralǵan kórshi-qolań­dy aralastyrǵan aqsaqal olardyń uıǵary­mymen balasynyń oqýǵa barýyna bata berýge toqaılasqan. Degenmen, ákeniń «Qaı qalasynda bolsa da, Qazaqstannyń bir jerinde týyńdy tikkeniń durys bolar edi» degen emeýrinin aıtqyzbaı uqqan Sultan áke tilegin eki etpeı oryndaıdy. Munyń ózi de onyń ulaǵatty ul ǵana emes, birden batyl sheshim qabyldaı alatyn erik-jiger ıesi bolyp ósip kele jatqanyn kórsetti. Elbasynyń anasy Áljan apanyń kelinshek kezindegi beınesin somdaǵan jas aktrısa Almagúl Álisheva úshin bul úlken kıno­daǵy debıýttik ról eken. Soǵan qaramastan ol qanatqaqty beınesin óz dárejesinde kórsete bilgen. Al bul kisiniń egde tartqan kezindegi obrazyn sahnalaǵan áıgili kıno juldyzy, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Natalııa Orynbasarova budan da joǵary bıikten tabylǵan. Onyń ekrandaǵy árbir qımyly, qozǵalysy, kózqarasy, tipti úndemeı otyryp ta úlken oıdy bildiretin has sheberligi eriksiz tań qaldyrady. Mun­da rejısser ár býyn akterlerin qatys­tyrý arqyly urpaqtar arasyndaǵy jas alshaq­tyǵyn emes, kerisinshe sabaqtas­tyqty qa­lyp­tastyrypty. Árıne, fılmde bulardan da basqa boıaýy qanyq beıneler bar. Solardyń ishinde Uly Otan soǵysy jyldarynda qazaq dalasyna jer aýdarylyp kelgen balqarlar áýleti, ejelden qazaqtarmen qońsy otyrǵan orys Shapovalovtar otbasy arasynda orna­ǵan týystyqtan beter qarym-qatynas tap ómir­degi qalpynda kórinis tapqan. Bóbek Sul­tan­nyń qatty aýyryp, sandyraqtap jatqa­nynda, «Alma jeımin» degen bir aýyz sózine bola qystyń kúni jeti qarańǵy tún­de Ábish ákeniń qystaýdan qystaqta tura­tyn Shapovalovtar úıine sýyt baryp, bala­nyń suraǵanyn alyp qaıtýy sol shýaqty baılanystyń erteden beri jalǵasyp kele jatqanyn bildiredi. «Balalyq shaǵymnyń aspany» fılmi­niń basty keıipkeri, ál­bette, Elbasynyń ózi. Osy rette náreste Sultan, bóbek Sul­tan, bala Sultan, bozbala Sultan ról­derin kezektese somdaǵan ak­terlerimizdiń de eń­bekteri erekshe. Bul jerde Nur­sultan aǵa­ny jas kezinde ata-ana­sy da, aýyl­dastary da túgeldeı «Sultan» dep ataǵanyn oqyr­man­dar biledi ǵoı dep oılaımyz.  Olardyń ishinde bizge, ásirese, 6 jastaǵy bala Sul­tandy beınelegen Eljas Ál­pıev­tiń sonsha­lyq­ty tabıǵı oıyny qatty unady. Túr jaǵy­nan da bas keıipkerden aıny­maı­tyn ol ózi­niń qımyl-qozǵa­ly­sy­men, súı­kimdi tirligimen, keıde tipti ádemi jy­mıy­sy­men Elba­sy­nyń bala­lyq shaǵyn kózge elestetip, kórermenin sol ýaqyttardyń ıirimine qaraı tar­typ alyp ketedi. Onyń syrtqy kelbeti ǵana emes, búkil ishki dúnıesi bizdi Elbasy shyǵarmalarynan oqyǵan asyl beınemizben qaıta qaýysh­tyr­ǵandaı áserge bóleıdi. Shy­nynda ol bala Sultannyń naǵyz kóshir­mesindeı bolyp kórinedi. «Sen maǵan balalyq shaǵyń­nyń qalaı ótkenin aıtyp berseń, men saǵan bolashaǵyńdy boljap beremin» degen eken bir danysh­pan. Endeshe, Elbasynyń búgingi­deı kúlli álem tanyp, jahan jurty moıyndaǵan kórnekti qaı­ratker dárejesine deıin ósip-jetilýinde onyń balalyq shaǵyn­da alǵan tálim-tárbıesi men qa­lanǵan negiziniń úlken orny bar. Osy turǵydan kelgende, jigit Sultannyń obrazyn somdaǵan ta­nymal akter Nurlan Álim­janov­tyń oıynyn erekshe atap ótken lázim. Ol kartınada qatary­nyń aldy bolǵan alǵyr oqýshy, ata-anasynyń qolǵanaty bolǵan eń­bekqor bala, kez kelgen sazdy aspapta oınaı beretin saýyqqoı bozbala, at qulaǵynda oınaıtyn jas jigit bolyp kórine­di. Kókpar tart­qanda da eresekterge des bermeı, alǵan betinen qaıtpaıtyn qaısarlyǵyn tanytqan Sultan­nyń kózindegi otty da Nurlan jaqsy bere bilgen. Fılmde adamdy bastan-aıaq ǵajaıyp sezimge bóleıtin taǵy bir qosalqy keıipker bar. Ol – Elbasynyń týyp-ósken óńiri Ala­­taýdyń bókterindegi Úshqo­ńyr jaı­­laýy. Kóktemde túrkimenniń túkti kilemindeı qulpyryp, jazda jasyl jelekke maly­natyn, kúzde syńsyǵan máýege tolyp, qys­ta bıik shyńdarynan eńistegi etegine deıin aq qar jastanyp jatatyn bul óńir fı­lmniń jelisimen keremet úndestik tap­qan. Kıno­tý­yn­dyda sondaı-aq jer ján­na­ty – Jetisýdyń kólderi men ózenderi, taýlary men qy­rattary, ańy men qusy – bári-bári tizbektelgen monshaqtaı birtindep kórseti­lip turady. Bizdińshe, osy keremet sulý kóri­nisterdiń ózi urpaqtardyń kez kelgen býy­nyna qazaqstandyq patrıotızm, otan­súı­gishtik rýhyn egýge tolyq qyzmet ete alady.  Al Otan degen ádette ot­basynan bas­­talady. Ata-ananyń tár­bıe­sin kórip, taǵylymyn alyp ósken ur­paq ózgelerden oq boıy alda tursa kerek. Osy turǵydan kelgende,  fılmniń taǵy bir artyqshy­lyǵy, onyń jastardy otba­syndaǵy bereke-birlikti saqtaý men týǵan jerdi súıýden bastalatyn qazaqstandyq patrıotızmge ún­deı biletindiginde bolsa kerek. «Balalyq shaǵymnyń aspany» fılmi týraly sóz etkende, ondaǵy árbir qımyl-qozǵalysqa, keıipkerlerdiń is-áreketine er­ekshe ár berip turatyn, ondaǵy sezimniń ıirimderin tereńdetip, barynsha sharyqtata túsetin taǵy bir qosalqy keıipkerge toq­tal­maı ótýge bolmaıdy. Ol – talantty kom­pozıtor Qýat Shildebaevtyń qanatty qııalynan týǵan mýzykalyq bezendirilý. Halyqtyń baı mýzykalyq dástúrin tıimdi paı­dalana bilgen ol arasynda Jetisý óńiri­niń júrek qylyn terbeıtin ǵajaıyp ánderi men kúılerin oryndy tańdap alǵan. Adam­dy udaıy keremet kerimsal kúıge bólep oty­ratyn bul sazdar rasynda kózge shúl­pil­detip jas ta tundyrady. Munda kompozıtor halyqtyń «Gúlderaıym», «Dedim-aı-aý», «Kúmis quman», «Shıli ózen» sekildi ólmes murasyn ádemi qııýlastyryp, sıýjetke endirip jiberedi. Bulardyń keıbirin Elbasynyń ádemi qońyr daýsymen aıt­qanyn estigende, boıyńdy erekshe bir se­zimniń baýrap ala jóneletini de jasyryn emes.  О́ıtkeni ony bizdiń Elbasymyz, el Pre­zıdenti aıtyp otyr. Bizdiń ulan-baıtaq elimizdi bala jasynan jeti ónerdi janyna serik etip ósip, segiz qyrly, bir syrly azamat bolyp jetilgen uly tulǵa bıleıdi. Osynyń bári, aınalyp kelgende, adamdy aıryqsha maqtanysh sezimine bóleıdi.  Jal­­py, epıkalyq qulashta túsirilgen kar­tına­ny tebirenbeı otyryp kórý áste múmkin emes. Eń sońynda qadap turyp bastapqydaǵy oıymyzdy taǵy da qaıtalasaq, bul fılm qazirgi zamanǵy eń ozyq tehnıkalyq jab­dyq-jaraqtarmen túsirilgen. Sondyqtan lenta óte sapaly shyqqan. Bul rette qoıý­shy-operator Aleksandr Rýbanovtyń jo­ǵa­ry kásibı deńgeıden kóringenin de aıta ketýimiz kerek. О́mirden alynǵan oqı­ǵa­sy órbigen saıyn shıryǵyp, udaıy dına­mı­kalyq serpinmen damyp otyratyn fılm­niń mazmuny da barynsha baı. Ádette tu­shymdy túsirilgen fılmdi jurt bir kó­rýmen shektelip qal­maı­dy, qaıtalap tamashalasa, jalyqtyr­maı jámıǵatty ózimen ilestire áketetin osyndaı rýhanı qundy­lyq­tyń quramyna taǵy bir tatymdy dú­nıe­­niń kelip qosylǵa­ny kim-kimniń de esine óziniń móldir bastaýdaı syńǵyrlaǵan bal­daýren shaǵyn túsireri haq. Biz bul fılm týraly oıymyzdy ortaǵa salmas bu­ryn kınolentanyń taspa­syn aldyn-ala aldyr­typ, kórip shyqqan jaıymyz bar. Keshe taǵy tamashaladyq. Aıtpaǵymyz – kór­gen saıyn kókirekke kóp oı túıdiredi, áýel­gi áser álsiremeıdi. Mu­nyń ózi adam janyn shynaıy beıneleıtin fılmniń ómir­sheń bolyp qala beretinin ańǵartady. Fılmniń ón boıynda bala Sultannyń, bozbala Sultannyń, jigit Sultannyń as­panǵa qushtarlyǵy, ushqysh bolmaq armany altyn arqaý retinde tartylǵan. Bul arada aspan – bıiktiktiń, asqaqtyqtyń sımvoly. Pre­zıdent ol armanyna da jetken. Elba­sy­myzdyń álem as­panyna Qazaqstan qyranyn qalaı qalyq­tatyp shyǵarǵanyn bul kúnderi búkil dúnıe kórip otyr. Qarashash TOQSANBAI, Astana. Sýretti túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.