Jahan moıyndaǵan jasampazdyq

Tabany kúrekteı jıyrma jyl bo­ıy­na, Prezıdent Ákimshiligi quryl­ǵan al­ǵashqy kúnnen bastap, ejelden erkindigin ańsaýmen kele jatqan, nebir jaý­ger­shiliktiń jutyn, otarshylyqtyń ozbyr­ly­ǵyn kóre júrip, «myń ólip, myń tirile» júrip, táýelsizdigine ázer jetken qazaq eliniń Tuńǵysh Prezı­denti­niń qol astynda qyzmet atqaryp ke­lemiz. Laýa­zym­dyq mindetterime oraı saraptalatyn zańdar, jarlyqtar, ókim­der, Memleket basshysy qatysqan irili-usaqty májilis­ter men keńesterdiń iles­pe aýdarmalary, olardyń sheshimderin sa­ralaıtyn hatta­ma­lary, shuǵyl jedel­hat­tary men qaı­tar­ǵan jaýaptary, ha­lyqaralyq jáne memleketaralyq ýaǵ­da­lastyqtarǵa baı­la­nysty kelisimsharttar, nagrada tap­syrý, azamattyqqa qabyldaý men odan shy­ǵarý, saıası baspana berý, sottal­ǵan­darǵa keshirim jasaý sııaqty kúndelikti jumystyń syr­tynda ondaǵan kitabyn qurastyrý men shyǵarýǵa atsalys­qany­myz, tikeleı bas­shylyǵymen egemen eli­miz­diń Ata Zańyn aýdarýǵa qatysýymyz, táýelsiz memleketimizdiń normatıvtik-qu­qyqtyq aktileriniń ataýlaryn qalyp­tas­tyrý­shy­lardyń arasynan tabylyp Prezıdent Keń­se­­si­niń bastyǵy Mahmud Qa­sym­bekovpen birlikte, óziniń batasyn ala otyryp «Nur­­sultan dep at qoıdym...» degen ki­tapty jazýymyz – maqtanysh sezimimen aýyz toltyryp aıtýǵa azdyq ete qoı­masa kerek dep oılaımyn. Endi osy kitaptyń jazylý barysy ja­ıynda áńgimelesem deımin. Áli esim­de, bizge balalary men nemerelerine Prezıdentimizdiń atyn qoıǵan­dar­dan kóptep hat kele bastaǵan. Alǵash­qy­da jaı baıandap, óziniń kelisimimen alǵys bildirip, búldirshin attas­ta­ryna tilektestigin habarlap, jyly ráýishte jaýap qaıtaryp júrdik. Kele-kele ondaı hattar tym kóbeıe tústi. Qazaqstannyń bar óńiri qam­tyl­ǵany bylaı tursyn, baýyrlas qyrǵyz, ózbek, tatar azamattarynan asyp, tú­rik, cheshen, daǵystan, bashqurt aǵa­ıyn­dardyń artyn ala orys, ýkraındarǵa ulasty. Alǵashqy emen-jarqyn áńgi­me­lesýimizdiń sáti de sonda túsken edi. Kitaptyń jazylýy barysynda, aptal azamat Mahmud Qasymbekovpen aty áńgime arqaýyna aınalyp otyrǵan adam­ǵa – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa arnaıy jolyqqan edik. Ki­tap­tyń qurylymy, onda kóterilgen má­se­leler týraly oı-pikirlerimizdi ortaǵa sala kelip, osyǵan oraı Elbasynyń tikeleı ózine birneshe suraq qoıýdy jón kóretindigimizdi alǵa tarttyq. Osy suhbat negizinde jazylatyn arnaıy ta­raýǵa úlken úmit artatynymyzdy, onyń jalpy kitaptyń aýyr júgin arqalaýǵa tıis ekendigi jónindegi paıymdaýy­myz­dy da jasyrǵan joqpyz. Memleket basshysy josparlanyp otyr­­ǵan áńgimege degen kózqarasyn bil­dirgennen keıin, ótinishimizdi qana­ǵat­ty se­zimimen qabyl aldy. Sol suh­batty oqyr­­man nazaryna usyn­­ǵandy jón kór­dik. Sebebi, onda Pre­zıdent bi­tim-bol­mysynan sýyrt­paq­tap syr tartar biraz maǵlumattyń bar ekeni esh daýsyz. * * * – Nursultan Ábishuly, alǵashqy suraǵymyz mynandaı: Sizdiń aty­ńyz­dy kim qoıǵan? – Meniń ákem Ábish – atamyz Na­zar­baıdyń kenjesi. Ol kisiniń Ábishten úl­ken Úmbet, Shalabaı degen uldary, bir qyzy bolǵan eken. Qyzy jas kezinde qaı­tys bolyp ketipti. Nazarbaı álde bı, bolmasa bolys pa, áıteýir, aý­qym­dy aımaqqa bılik júrgizgen, qo­lyn­da móri bar adam eken. «Nazar­baı­dyń jazyǵy», «Nazar­baı­dyń dıirmeni» dep atalatyn jerler áli de bar. Shamamen, Shamalǵan, Qaskeleń, «Úsh­qońyr jaılaýy» degen mekenderdi qo­nys­tan­ǵan bolsa kerek. Qazaq dástúri bo­ıyn­sha áke-sheshesi qartaıǵanda kenje ba­la­synyń qolynda bolady ǵoı. Áje­miz – Myrzabala báıbishe bizdiń úıde turǵan. Nazarbaı atamyz eldi otyryq­shy­lyqqa ıkemdep, jerge turaq­tan­dyrýǵa kóp kóńil aýdarǵan adam sııaqty. Onyń ákemizdiń úsh jasynda, ǵasyr basynda dú­nıeden ozǵanyn qarııalar aıtyp oty­ratyn. Sonda, ákeı 1905 jylǵy bol­sa, atamyz 1908 jyly qaıtqan tá­riz­di. Ol kisi dúnıe salǵannan keıin mórin ájemiz Myrzabala marqum eshkimge bermeı, óz qolynda ustaǵan. Demek, bar bılikti qolǵa alǵan ǵoı... Ájemiz men bes jasqa kelgende qaı­tys boldy, emis-emis esimde bar, suń­ǵaq boı­ly, ádemi kisi edi. О́te jigerli bola­tyn. Bar balalaryna, aýyl-aǵa­ıynǵa aıt­qa­nyn istetip oty­ra­tyn. Ol kisige eshkim qarsy kelmeıtin. Áke­­me tur­mys­qa shyq­qan­nan keıin she­shemiz bes jyl­­ǵa de­ıin qur­saq kóter­mep­ti. El: «Bu­lardyń ba­la­lary bolmaı­dy», «anaý-mynaý...» – dep júr­gen­de, men týyp­pyn. «Kenje ul­dan kór­gen tuńǵysh nemerem» dep, ájemiz meni baýyryna salyp alyp­­ty. So­ny­­men, me­­ni sol áje­miz baq­qan. Meniń atymdy da Nur­sul­tan dep ózi qoıypty. – Qandaı jaǵ­daı­da jáne nelikten ol esimdi qoıǵan dep oılaısyz? Múm­­kin, áýletterińizde uqsas esimdi adamdar bolǵan shyǵar? – Qandaı jaǵdaıda ekenin bilmeımin, al nelikten ekenin túsindirip kó­reıin. Eldiń aıtýynsha da, meniń pa­ıym­daýym­sha da bul esimdi Qurannan alǵan bolsa kerek. О́ıtkeni, ájemiz qudaıǵa senip, qul­shylyq etken, namaz oqıtyn – mu­syl­mandyqty qasterlegen adam edi. Únemi aq shaǵaladaı bop, áppaq kıim kıetin. «Moldalarmen aqyldasty, ádeıi osy esimdi tańdap qoıdy...» deıtin sóz bar. Men keıin Qurandy arnaıy qara­ǵan edim. Qudaıdyń 99 aty bar. Solar­dyń ishinde Nur degen bar, Sultan degen bar, biraq Nursultan degeni joq. Álgi «moldalarmen aqyldasty» deýleri – «Jara­tý­shynyń eki atyn biriktirip qoısaq qaı­tedi?» – dep keńeskenderi bolsa kerek... – О́zińiz esimińiz týraly qandaı oıdasyz? – Men eshqashan «meniń atym qan­daı?» dep oılanyp kórgen emespin. At­ty áke-shesheń qoıady, sondyqtan ol tý­ra­ly kim oılaıdy? Tek onyń maǵynasy bar ma, joq pa dep oılaýǵa bolady. Bir ǵana aıta ketetin jaı, buryn óz esimimdi kóp kezdestirmeıtin edim. Mundaı at sırek bolatyn. Mysaly, mektepte júr­genimde ondaı esimdi bala bolǵan joq, oqyǵan, jumys istegen jerlerimde attastarym­dy kezdestirmedim. Qa­tar­lastarymnyń arasynda menimen esimdes eki adam ǵana bar ekenin biletinmin: biri – belgili aqyn Nursultan Álimqulov, ekinshisi – Qara­ǵandyda mı­lısııa polkovnıgi edi. Basqa eshkimdi ushyrastyrǵan emespin. Men otbasynyń tuńǵysh balasy, ájem­niń kenje ulynyń birinshi nemeresi bol­dym dep joǵaryda aıttym ǵoı. Onyń ústi­ne, biraz jyl nemere kór­megendikten be, ájeı jaryqtyq meni kóp qorǵash­tapty. Eshkimge kórsetpeýge tyrysqan. Meniń to­ǵyz aıda aıaǵym shyqqan eken. Táı-táı ba­syp, júre bastaǵan kezimde «kóz tımesin» dep, arnaıy dorba tigip, aıaǵymdy soǵan kıgizip qoıady eken. Sonda kórshi-qolań kelip: «Balańyz áli júrmegen be?» – dese: «Joq, á. Qudaı bizge qaıdan ońǵan balasyn bersin, júr­meıdi áli...» – deıdi eken. Aıaǵy baılaýly bala, árıne, júre almaıdy ǵoı. Ol kisi men bes jasqa kelgende qaıtys boldy. Aýyryp jatqany azdap esimde. Taýda júrgen kez edi, satymen úıdiń tóbe­sine shyǵam dep qulap, sodan dúnıe saldy. – Basqa memleketterdiń azamat­tary da atyńyzdy kóptep enshileýde... – Endeshe, bul úrdis halyq rızashy­lyǵynan týǵan bolar dep oılaımyn. Basqa halyqtar Qazaqstandy kórmeı, bilmeı otyrǵan joq. Qazaqstan qansha kóp ultty bolsa da, tynyshtyqta ómir súrýde. Bizdiń halyqtarymyzdyń ara­syn­daǵy tatýlyqqa bári súısinedi. Árı­ne, qıyndyqtar da bolǵan. Al olar­dy eskermeı, alǵa jyljýǵa bolmaıdy. 300 jyldan beri Reseımen, basqa kór­shi memlekettermen aralasyp-qura­la­syp kelemiz. Ýaqyt talabymen bizdiń jerimizge nemis te, ýkraın da, dúńgen de, uıǵyr da qonystandy. Eń bastysy, sol halyq­tar arasyndaǵy aýyzbirlikti, ys­tyq iltıpat pen jaqsy qarym-qatynasty saqtap qalý kerek boldy. Alǵashqy kúnnen bastap saıasat retinde de, Zań retinde de, qyz­met retinde de sony iske asy­ryp kelemiz. Osynyń bar­lyǵyna ha­lyq rıza. Jan-jaq­­taǵy elder de munyń bárin kórip otyr. Má­selen, Cheshenstanda 80 myń adam, Kavkazda: qarabaq, armıan – bárin qos­qanda 150 myń adam, bir Tájik­standa ǵana 100 myń adam qaza tapty dep habarlap jatyr. Al bizdiń elimiz beıbit, ty­nysh ómir súrýde. Halyqqa eń keregi osy emes pe?! Son­dyq­tan basqa ulttyń adam­dary da bala­la­ryna osy esimdi qoıatyn bolýy kerek. – Osyndaı abzal azamattarǵa, bal­dyr­ǵan attastaryńyzǵa aıtar tilegińiz? – Mundaıda tek jaqsy tilek aıtý kerek qoı. О́zderiń aıtqandaı, Nur­sultan degen – jaqsy at. Bul esim Qa­zaq­standa, jal­py túrki tektes halyq­tarda aıryqsha maǵynaǵa ıe. Mysaly, Nur sózi túrik, qyp­shaq, basqa tilderde – jaryq, sáý­le, jylý degen maǵyna beredi. Sultan de­genimiz – túrki, parsy, arab dúnıe­sin­de el basqarǵan adamdar. Tipti pat­sha­lar­dy da sultan degen. Sondaı-aq, sul­tan­dar patshanyń jer-jerdegi bılik júr­gizý­shi ókilderi (namestnık) bolǵan. Jalpy, shyr etip dúnıege kelgen ba­lasyna qandaı adam jamanshylyq oı­laı­dy? Úlken azamat bolyp, ákesi­niń atyn shyǵarsa dep armandaıdy. Eli­ne qyzmet etip, halqyna jaqyn bol­ǵanyn qalaıdy. Jaǵdaıy jaqsy bolsa, minezi jaqsy bolsa, batyr bolsa deıdi. Sulý bolsyn, sheshen bolsyn deıdi. Mine, sol tilekteriniń bári qabyl bol­syn! Nıetterine jetsin! Balalar­dyń bireýi – Elbasy, endi bireýi – ǵa­lym, aqyn bolsyn, aqyldy bol­syn! Elin, jerin, Otanyn súıetin, hal­qy­nyń táýel­sizdigin qorǵap, bolasha­ǵy­na qyz­met etetin el azamattary bolyp óssin! Solar ósip, azamat bolǵanda, qol­da­ryna bılik tıgende, bizdiń Qazaq­stany­myz barlyq órkenıetti memlekettermen terezesi teń, baı, dúnıe júzi syı­laı­tyn, halqynyń turmysy túzelip, ál-aýqaty artqan, ǵylym men tehnıkany túgel ıger­gen el bolsyn. Sol kezde biz sııaqty jasy ulǵaıǵandar da jaqsy turatyn bolsyn. Balalar da, oqýshylar men stýdent jastar da – jalpy úkimet tara­py­nan áleý­met­tik qamqorlyqty qajet etetin sanat­taǵy barlyq otan­das­tarymyz da jaqsy jaǵdaıda bolsyn. El gúldengen, tirlik túrlengen zamanǵa tezirek jeteıik! * * * Qat-qabat qyrýar qyzmet arasynan asa qymbat ýaqytyn bólgeni jáne mazmundy áńgimesi úshin alǵysymyzdy aıtyp, qol alysyp qosh aıtysyp shyǵa salysymen, sanadaǵy san áserdi jady­myzda qaıta jańǵyrttyq. Jasyratyn nesi bar, bylaıǵy aǵa­ıyn «Prezıdent Ákimshiliginde qyzmet atqa­ramyz» desek, bizdi Nursultan Ábish­­ulymen kúnde jolyǵysyp júr­gendeı kóredi. Jınalys, májilisterde bolmasa, ońasha áńgimelesýdiń sáti sırek ekenine sendirý de qıyn. Alaıda shyn­dyǵy – sol. Sondyqtan da birli-jarym baǵamdaǵan áserimizdi ortaǵa salǵandy jón kórdik. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qyz­met babyndaǵy prınsıpshildigin, ıaǵ­nı qatań talap qoıýmen qatar, sergek se­zim­taldyqpen qamqorlyq ta kórsete ala­tyndyǵyn tikeleı qol astynda qyz­met atqaratyndardyń barlyǵy jaqsy biledi. Álbette, Prezıdent aldyna kelgen adamnyń jas shamasyna baılanysty saq­talatyn dástúrli salttan da aýyt­qy­maı­dy. Kimge de bolsyn ózin erkin sezinip, terezesi teń jaǵdaıda áńgi­me­lesýine múm­kin­dik týǵyzady. Júıeli sózdiń jelisin úzbeı tyńdaıdy; qajet bolǵan jaǵ­daıda, oıdy naqtylaı túsýi úshin qam­shylaıdy; kerek kezinde, ar­na­ıy suraq qoıyp jeteleı de biledi. Sóz salmaǵy jeńildep, dit­tegen mejeden aýyt­qyp bara jatsa, sa­byr­ly sypa­ıylyqpen qa­jet­ti arnasyna aýdaryp, bolmasa tyń ta­q­y­ryp­qa bastap ketip, jiti baqylap oty­rady. Oıly sózdiń oraıy kelip jatsa, jadyraı kúlip, baýrap ala­dy. Kóbinese aıtaıyn degenińdi emeý­ri­nińnen sezedi. «Ol bylaı emes pe edi?» dep oı oramyn ózi jalǵap júre beredi. Somdalǵan sanasy, tolysqan táji­rı­­be­si, týa bitken bitim-bolmysy – bári-bá­ri alyp shynardyń butaqtary men ta­myr­la­ryndaı; sonyń bárin boıyna si­ńir­tip, qan­daı da daýyl dúleıde de shaı­qalt­paı­tyn­daı kórinedi. Oǵan jan jylýy­nyń mol­dy­ǵyn qosyńyz. Osy­nyń bári birigip kelgende, Qazaqstan Pre­z­ı­denti­niń paıy­myna aı­nal­ǵan. Ol – Nur­sultan Nazar­baevtyń bú­gingi tań­da júr­gizip otyrǵan biregeı saıa­sa­ty­nyń túp-tu­ǵyry. Tatýlyq pen ty­nysh­tyq­­tyń týyn kótergen mámi­le­gerdiń monýmentindeı. Ári ol saıasat bar­sha­ǵa málim. Mine, ultymyzdyń uly perzenti, el jetekshisi Nursultan Nazarbaevtyń sańlaq saıasatker retindegi qyzmetin, arda azamat retindegi bitim-bolmysy men eldik minezin somdaıtyn basty baǵyt osyndaı jasampaz da qarapaıym, iri de irgeli isterden bastaý alady. Sondaı-aq bul – abyroıly azamatqa aq jol, sátti súrleý tilegende, eń aldymen tilge tıek etetin kemel kórsetkish te. Qadyr ÁLIMQULOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.