Bizdiń beriktigimiz – birlikte

Qazaqııa dese, biz osy topyraqtaǵy tarıhı-mádenı kóne shaharlar men qoryqtardy, keseneler men mazar­lar­dy, ártúrli eski zaman eskertkishterin eske túsiremiz. Solardyń jýan orta­synda Kóne Otyrar, Túrkistan, Saıram, Taraz, Qarnaq, Syǵanaq, Beket ata, Aısha bıbi, Qarahan, Baba Túkti shash­t­y Ázız, Oqshy Ata, Bestam, Kókke­se­ne, t.b. sekildi tarıhı jádigerlerdi elestetemiz. Qazaqııa dese, búgingi ásem qala­lar: Almaty, Astana, Taraz, Aqtaý, Qa­r­a­ǵandy, t.b. kóz aldymyzǵa kelip tura qalady. Bul qalalardaǵy jekelegen ásem ǵımarattar men kórikti kó­sheler, jańa eskertkishter men jaı­ly qonaq úıler taǵy da oıyńdy bóle beredi, sanańa sáýle quıady. Qazaqııa dese, ultymyzdyń dıplo­matııasynyń kósh ba­synda turatyn, bilgir de kóregen qol­bas­shy, eldiktiń irgetasyn bekitýge eren eńbek sińirgen aty­shý­ly han – Abylaı, eýropalyq mádenıet pen ulttyq dástúrdi qatar enshilegen ǵa­lym-etnograf, saıa­hat­shy Sh.Ýálıhanov, ultymyzdyń tuńǵysh bilimdi ustaz-oqytý­shy, aǵartýshy, qa­lam­geri Y.Al­ty­nsarın, qa­zaq poe­zııa­synyń qa­ra nary, ulttyń ar-uıa­tyna aınalǵan Abaı kóz aldy­myzǵa kelip tura qal­mas pa! Qazaqııa dese, osy eldiń ádebıet-mádenıet hám sport salasynda eń úzdik kórsetkishterge qol jetkizip, HH ǵa­syrda álemdi tań qaldyrǵan aldyńǵy qatarly ul-qyzdaryn oılaısyz. Zańǵar jazýshy M.Áýezovti, úlken ǵalym Q. Sát­­baevty, jeztańdaı ánshiler K. Baı­seıit­ovany, Á.Qashaýbaevty, ataqty balýan Q.Muńaıtpasovty, tarıhshy-ǵalym Á.Mar­ǵulandy, t.b. esimin qurmetpen aýyzǵa alǵyń kelip turady. Qazaqııa dese, HH ǵasyr ishinde tul­ǵalanyp kóringen memleketshil-ult­shyl azamattar Á.Bókeıhanov, A.Baı­tur­sy­nov, M. Shoqaı, N.Tórequlov, S.Meń­de­shev, M.Tynyshbaev, T.Rysqulov, S.Qo­janov, N.Ońdasynov, J. Shaıahmetov, D.Qonaev, I.Omarov, J.Táshenov, О́. Já­ni­­bekov, t.b. esimi oıyńdy bóle beredi. Qazaqııa dese, óz táýelsizdigine qol jetkizip, ony baıandy etý jolynda aıanbaı ter tógip kele jatqan, osynaý buralańdy joldyń ystyǵy men sýy­ǵyna tońyp ta, kúıip te kórip, biraq jasymaǵan, áli de týǵan halqyn jańa bıikterge bar ynta-yqylasymen bastaı berýge beıildi basshy N.Nazarbaev bastaǵan búgingi kúnniń kóp­tegen qoǵam, memleket qaıratkerleri til ushynda turady. *** Biz, mine, bıylǵy jyly óz táýel­sizdigimizdiń jıyrma jyldyq belesine shyqqanymyzdy marqaıa aıtyp, maq­tana toılaý ústindemiz. Ár kúni aıǵa, ár aıy jylǵa bergisiz osy jıyrma jyl – Qazaq eli úshin jaı ǵana data ma? Álbette, joq. Bul qysqa kezeńde bizdiń halyq qıyndyqty da, tarshy­lyqty da kóre otyryp, sara baǵyt, sátti istiń arqasynda qıyn ótkelden aman-esen, esh shyǵynsyz, qan-tógissiz óte aldy. Bul – jetistik! Bul – qýana aıtarlyq jaqsy qadam! Dúnıe júzindegi moıny ozyq, tá­jirıbesi mol, kórgeni kóp talaı-talaı elder jas, táýelsiz Qazaqstanǵa kúdik­pen, tipti senimsizdikpen qaraǵany da ótirik emes. Osy jyldar ishinde el ishindegi qıynshylyqtardy syltaý etip, urys-janjal órti tutanyp ketýi de yqtımal edi. Qantógis te aıaq asty­nan bastalyp ketýi múmkin bolatyn. Tipti, ashyǵyn aıtqanda, keıbir jy­mys­qy oıly «saıasatkerler» solaı oılap, el arasyna iritki túskenin de ishteı qalaǵany ja­sy­ryn emes. Bizdiń bulaı ba­tyl sóıleýimizdiń shyn syry men bet-beınesi mynada: toq­sanynshy jyl­dary el ishinde anaý aıt­qan jaqsy jaǵdaı qa­lyptasa qoı­ma­dy, el­de azyq-túlik tap­shy­lyǵy baı­qaldy, et-shujyq, maı ónim­deri dú­ken­derden kó­rinbeı ketti, tipti qa­rapaıym sabynnyń ózi kózden bulbul ush­­ty, quny qansha bolsa da, sabyn kór­se satyp alýǵa beıildi boldy jurt... Bizdiń bul salany túbirleı jazýymyzdyń taǵy bir ishki sebebi – sondaı qıyn kúnderde «jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten» demekshi, óz ishimizden de ártúrli áńgime-ósek­ke erik berip, el arasyna iritki júgirtýshiler de tabylyp qalyp jatty. Bizdiń qınala sóz sabaqtap otyrýy­myzdyń sosynǵy bir syry mynada: sol tusta ár-ár jerden bas kóterip, ultara­lyq arazdyq alaýyn tutatýǵa beıil jandar baıqaldy, ózderin «oppozısııa ókil­derimiz» dep alyp, elge teris úgit júrgizý­shiler de boı kórsetti, halyq shyn jana­shyr kim ekenin túsine almaı, daǵdaryp qalǵan shaqtar da kóz aldymyzda... Qarapaıym azamattar arasynda rýhanı kúızeliske tap bolyp, bolashaqqa senimnen góri kú­dikpen qaraýshylar da tabylyp qalyp jatty. Olar Qazaq eliniń óz betinshe beıtarap, táýelsiz, erkin ómir súrip ketip, jańa zaman týdyra alatynyna, jańa jetistikterge jete bilerine kóbine kúdiktene kóz tikti. Bul, rasymen-aq, qıyn jyldar bol­dy. Sol shaqta el basqarý, el tizginin qolǵa ustaý, sóıtip barsha qıynshylyqtardy jeńýge bilek sybana kirisý – kez kelgen azamattyń qolynan kele bermes batyl sharýa ekeni aıtpasa da túsinikti. Elimiz 1991 jyldan bastap óziniń jańa jolyn – sara jolyn tańdap qana qoıǵan joq, sol jolmen qalaı qadam basyp, qalaı bıikke kóterilýge bola­tynyn da aldyn-ala boljady. О́zińiz-aq oılańyzshy, sol jyldardaǵy ár­túr­li ekonomıkalyq hám saıası sheshimderdi qabyldaýdyń astarynda qanshalyq tartysty oılar men taıtalas pikirler búrkemelenip jatyr edi. Basty baǵyt – el ál-aýqatyn kóterý, zeınetaqyny ýaqtyly berý, aılyq jalaqy kólemin kóterý, áleýmettik sala qyzmetkerlerine qoldaý kórsetý, zaýyt-fabrıka men iri kásip­oryn­dar­daǵy jumysshylarǵa jaǵdaı jasaý – mine, osylaı tarmaqtalyp kete bere­tin-di. Al osy aıtqan salalardyń árqaısysy ózinshe ózekti másele hám kúrmeýi qıyn jaýapty ister bolatyn. Sodan da bolar, Elbasy N.Nazarbaev óziniń jyl saıynǵy kezekti jol­daý­larynda osy salalardy jiliktep taldap, árqaısysyna jeke-jeke toqtalyp otyrdy. Aıta ketý kerek, Prezıdent joldaý­lary­nyń ishindegi erekshesi – 2030 jyl­darǵa deıingi keshendi baǵdarlama edi. Mine, osy joldaýda bizdiń elimiz­diń negizgi joly men barar baǵyty hám jeter bıigi taıǵa tańba basqandaı aıtylyp ótti, óz kórinisin molynan tapty. Elbasy joldaýlary ár jyldarda aýyldy órkendetýge, tarıhty tiriltýge hám áleýmettik salany kóterýge, t.b. salalarǵa baǵyttalyp otyrdy. Árbir jyldardyń ótken jıyrma jyl ishindegi ósý joldaryna tıgizgen yqpaly men belesterge kóterilýge muryndyq bolǵany aıtpasa da túsinikti aqıqat. *** Qazaq elin bul kúnde álem jurt­shy­lyǵy tanyp qana qoıǵan joq, tipti bul elge qyzyǵa da, qumarta da qaraýshy elder tabylyp jatqany ras. Bul, árı­ne, eń aldymen eldegi saıası turaq­ty­lyq pen ekonomıkalyq qaryshty ósý baǵyty­myzdyń aıshyqty kórinisi ekeni daýsyz. Ultymyzdy ulaǵattap, álemge ta­nystyrýda ártúrli saıası, ekono­mıka­lyq hám dinı basqosýlar men konfe­ren­sııalardyń da róli basym boldy. Ondaı tolyqqandy is-sharalar sheńbe­rinde bizdiń aýyzbirligimiz, birsózdili­gimiz ben tatýlyǵymyz taǵy da syrt elden kelýshilerdi tań qaldyrdy. Eń úlken forým – 2010 jyly Eýro­padaǵy qaýipsizdik pen yntymaq­tas­­tyq uıymyna tóraǵalyq ete oty­ryp, sol uıymnyń kezekti sammıtiniń bizdiń elde, onyń ishinde Astanada ótýi boldy. EQYU-nyń Astana sammıti eki kúnge sozylsa, sol eki kúnde álem nazary bizdiń Qazaqııaǵa aýdy. Búkil aqparat quraldary Qazaqııa topyraǵy­nan barsha álemge shuǵyl habarlar tar­atyp jatty. Qazaqstan bıyl Islam Uıymy kon­ferensııasyna tóraǵalyq etedi. Dúnıe­júzindegi 57 memleket múshe bo­lyp sanalatyn bul Uıym jumysy kezinde de elimiz álem nazaryna iligetini anyq desek, osy kúnderdiń ózinde-aq ınternet arqyly Qazaq elinen ártúrli jaǵymdy habarlardy kóptep oqýǵa bolady. Sonyń bir parasy mynaǵan saıady: Qazaqstan turaqtylyq pen tatýlyq berik oryn alǵan birligi kúshti el, bul elde ótken jıyrma jyl ishinde ekono­mı­kalyq, saıası hám mádenı órleý oryn al­dy, halyqtyń ál-aýqaty artyp, tur­mys deńgeıi jaqsardy, zeınetaqy tu­raqty berilip turady jáne jylma-jyl onyń kólemi ósip keledi, áleý­mettik jaǵynan az qamtylǵan otbasy­laryna ókimet tarapynan qolǵabys kórsetilýde. Taǵy bir sala mynadaı: Qazaq eli óziniń bolashaǵyn alǵyr jas kadrlarmen baılanystyryp, bilimdi de bilikti jastarǵa úlken úmit artyp otyr, osy kúnge deıin shetelderde «Bolashaq» baǵdarlamasymen áldeneshe júzdegen jastar oqyp, óz eline qaıta oraldy. Olardyń aldyńǵy tolqyny qazirdiń ózinde bılik butaqtarynan óz ornyn taýyp, oń isterimen meılinshe kózge túse qyzmet ete bastady. Sosynǵy bir sala mynaý: Elbasy osy kúni ádebıet pen mádenıet hám sport salasyna da barynsha kóńil aýdarýda. Shyǵarmashylyq jastarǵa jyl sa­ıyn shákirtaqy taǵaıyndalady, sport­­shylarǵa tıisti kómek kórsetiledi. Sóz retine qaraı aıta ketýge bo­lady, Qazaq eliniń Prezıdenti óner­ge jaqyn adam, ol ózi de óleń jazady, sodan da bolar, Elbasy óz halqynan shyqqan eń talantty hám oıly qa­lam­ger qaýymmen bir emes, birneshe ret kezdesip, oı-pikir almasty. Sonyń alǵashqylarynyń biri – 1993 jyly boldy, ol kezde qazaq ádebıetiniń kóptegen abyz-aqsaqaldary tiri edi, solarmen oı bólisti. Elbasynyń erekshe qadap aıtar taǵy bir qasıeti – jazýshylarmen tek sóılesip qana qoımaıdy, olarmen hat ta jazysyp otyrady, bul kóńilge qýa­nysh uıalatar izgi qasıet emes pe! *** Kezekten tys Prezıdent saılaýy­nyń alǵashqy qorytyndylaryna kóz júgirter bolsaq, Almaty, Jambyl, Aqtóbe, Qyzylorda oblysyndaǵy saı­laý­shylardyń uıymshyldyǵy men belsendiligi baıqaldy. Bul kórsetkish ásirese halqy tyǵyz ornalasqan aýdandarda, aýyldarda barynsha aıshyqtala kóringenin aıtýǵa tıispiz. Mysaly, Almaty oblysynyń Panfılov, Uıǵyr aýdandarynda, Ońtústik Qazaqstan obly­syndaǵy Sozaq aýdanynda, Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń Ulan aýda­nynda, Qaraǵandy oblysyndaǵy Nura, Jańarqa aýdandarynda, t. b. eldi mekenderde saılaýshylardyń 99 paıyz­dan astamy daýys berýge belsene qa­tys­sa, Qazaqstannyń kóptegen selo­lary men aýyldarynda saılaýshy­lardyń bul dodaǵa 100 paıyz qatysýy kórinis berip, oń nátıjeli boldy. *** Aldymyzda qandaı asýlar kútip tur? Eń aldymen 2020 jylǵa deıin el ekonomıkasy barynsha ósip, halyqtyń turmysy budan da jaqsara túspek. Bazar naryǵy men aılyq jalaqynyń tepe-teńdigi oryn alyp jatsa, bul úlken jetistik bolmaq! Qaı memlekettiń bolsyn eń úlken baılyǵy – adam! Halqynyń sany ósken eldiń baǵy da óse túspek. Árıne, álemde az ǵana sany bar elder de óziniń órkenıettegi ornyn izdep, sharq uryp otyrǵanyn bilemiz. Biraq, azdyń aty – az, kóptiń aty – kóp. Osy oraıda memleketimiz óziniń aldyna ult sanyn ósirýdi de úlken maqsat etip qoıdy. 2020 jyldary qazaq halqynyń sany  20 mln bolyp jatsa, bul tek qoldaýdy qajet etetin úrdis bolmaq. Memleket bar jerde bılik butaq­tarymen birge oppozısııalyq baǵyt ustanǵan toptar da bolatyny daýsyz aqıqat. Árıne, ashyǵyn aıtý kerek, bılikte otyrǵandar da barlyq ýaqytta tek durys joldy tańdap, eshqashan qateles­peıdi desek, bul artyq sóz. Eldegi ár­túr­li saıası-ekonomıkalyq jaǵ­daı­larǵa baılanysty keıde asyǵys she­shimder de qabyldanyp ketip jatýy ábden múmkin. Alaıda, ony óz halqyn súımegendikten hám jany ashyma­ǵan­dyqtan istelgen is dep birjaqty baǵa bere salsaq – bul da artyq pikir! Demek, el bar jerde pikir alýandyǵy men oı taıtalasy qatar júre beredi. Bul rette oppozısııalyq ba­ǵyt ustanǵan­dar­dy da jerden alyp, jerden salý oryn­syz bolmaq. Olar da óz kóz­qara­syn bildirip otyrǵany durys-aq. Áıtkenmen, erkindiktiń joly osy eken dep aýzyna ne tússe sony aıtyp, tipti arǵa tıetin áńgimege erik berse – bul mádenıetsizdik! Iá, elge eń aldymen, bes saýsaqtaı birikk­en birlik kerek! Al birlik úshin – tamyrly tatýlyq qajet. Sonyń bárine ıe bolyp, jurtshylyqty buljymas sara jolǵa bastaý úshin kóregen basshy kerek! Ondaı basshyny el ózi tańdady. Joltaı JUMAT, jazýshy.