Kún kúlgen, el sengen uly sát

HALQYMYZ KEShE BIRTÝAR PERZENTI NURSULTAN NAZARBAEVTY ULYQTADY Tarıh tolqyndaryndaǵy talaı-talaı tar jol, taı­ǵaq keshýlerdiń ótkeleginen ótip kelip tolysqan táýelsizdi­gimiz­diń jıyrmasynshy jylynyń taǵy bir tańy tamyljı atty. Sáýir týsa da táýir bolmaı turǵan Arqanyń aýa raıy búgin taǵy tosyn minez tanytyp, maı tońǵysyz mamyrdaı maýjyraı qaldy. Araılana kóterilgen shýaq­ty kún nurly sáýlesin molynan tógip, eldigimizdiń aı­bary, erendigimizdiń aıǵaǵy Astanaǵa shyraıly kók­temniń, shynaıy kóktemniń 8 sáýir kúni kelgenin pash etti. Iá, táýelsiz Qazaq eli taǵy bir aıtýly tarıhı oqıǵa qushaǵynda. Alataýdan Altaıǵa, Atyraýdan Arqaǵa deıingi alyp atyrapqa qonystanǵan jasampaz halyq kúni keshe, 3 sáýir kúni tań­daýynan taımaıtyn tutas­ty­ǵyn taǵy da aıqyn tanytyp, el Prezıdentin saılasa, mine, keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdentin aq kıizge kóterip, ulyq­taý rásimine bas qosty. Tylsym tabıǵat tynysy men erteńine degen eren senimin úkilegen erkin el tilegin tabystyrǵan elorda – Astana da shynaıy kóktemniń qyzýyna balqyp, ulan-ǵaıyr Qa­zaq dalasynyń tórt qubylasynan túgel kelgen qonaqtaryn qushaq jaıa qarsy alyp, burynǵydan da kelbettene, kóriktene qulpyryp turdy. Saǵat tańerteńgi 10.00. «Qazaq eli» eskertkishi aldyndaǵy ortalyq alańǵa Memleket basshysyn, ór­ke­nıet áleminiń órkendi bolasha­ǵy­na óristi qadam basqan qazaq jurtynyń Kóshbasshysyn qur­met­teýge qyryq myńnan astam astanalyqtar men qala qonaq­ta­ry jınalypty. Kóktemniń qy­zý­ly kúni jomarttana ópken jurt júzi jaıdary, kóńilderi kóte­riń­ki. Mereke qushaǵyndaǵy alań HHI ǵasyr baspaldaǵynda jahan­dyq keńistikte kıeli kelisim kiltin ustaǵan qazaq halqynyń keleshegi kemel, bolashaǵy jarqyn ekenin jalpaq álemge jarııa etkendeı. Táýelsizdik saraıy al­dyn­daǵy bas alańda Saryarqa samalymen baıaý terbelgen san­syz kók týlar shókimdeı bulty joq shaıdaı ashyq kók aspanmen astasyp, birtýar ulyn ulyqtaýǵa kelgen kósheli halyqtyń aqtyǵy men páktigin aıǵaqtaıdy. Táýelsizdik saraıy demekshi, táýelsiz elimizdiń bas saraıyna álem nazary aýǵanyna eki jyl­dyń órmegi aýdy. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda dúnıe jú­zin­degi asa mártebeli uıym – EQYU-ǵa múshe 56 eldiń basshylary bas qosyp, jahandy tolǵandyrǵan ke­leli máselelerdi de osy saraı qabyrǵasynda talqylaǵan. Sol kezde birlik pen berekeni tý etken memleketimizdiń Elbasyn ulyq­taý rásimi ótken Táýel­sizdik saraıynyń úlken zalynda tarıh shejiresinde máńgilik kó­ri­nis tapqan Astana Deklarasııasy  qabyldanǵan bolatyn. Mine, halqymyzdyń shejiresindegi taǵy bir uly oqıǵa, táý­el­sizdigimizdiń 20 jyldyǵyna tus­pa-tus kelgen Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentin ulyqtaý rásimi de  osy tarıhı zalda ót­keli otyr. Ulyqtaý rásimi Táýel­sizdik saraıynyń úlken zalyna Memlekettik tý, Prezıdent shtan­dar­ty jáne Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasyn sal­tanatty túrde ákelýden bastaý aldy. Symdaı tartylǵan sarbazdar árbir qadamyn bolashaqqa bastaǵan baspaldaqtaı sart-sart uryp, úlken zal tórindegi saltanatty sahnaǵa memleket rámizderin qondyrdy. Saǵat tańerteńgi 10.45. Aq­or­dadan saltanatty sherýmen shyq­qan Prezıdent korteji «Qa­zaq eli» monýmenti aldyndaǵy bas alańǵa bet aldy. Saltanatty kortej Saryarqa tósinde HHI ǵasyr ǵajaıyby retinde boı kótergen arman qala – As­ta­na­nyń záýlim ǵımarattar sap tú­ze­gen sándi kó­shelerimen jyljyp keledi. Ashyq aspanǵa Qazaqstan aıbynyn as­qaq­tata kótergen bul ǵasyr qu­rylystarynyń árqaı­sysynda Nursultan Nazar­baev­tyń qoltań­basy bar. Iá, búgingi «aq túıeniń qaryny jarylǵan» aqjarylqap kúnde de aıtylar aqıqat bireý – úshinshi myńjyl­dyqtaǵy álemniń segizinshi keremetine aınalǵan Astananyń av­tory da – Elbasy, sáýlet óne­ri­niń suńǵyla úlgisi elordanyń bas arhıtektory da – Nursultan Nazarbaev. Qýanysh qushaǵyndaǵy Astana aspanyna shashý bolyp atyl­ǵan artıllerııalyq salıýt zal­py­men ilese Memleket basshysy Táýel­sizdik saraıyna bet túzedi. Qazaq eli eskertkishinen Táýelsi­zdik sa­raıyna deıin jaıylǵan oqaly qyzyl kilem tósenishpen júrip ótken Elbasyn qos qanat­taǵy san­syz halyq qol bulǵap, qoshe­metpen qurmettep otyrdy. Sa­raı­dyń bas qaqpasynyń al­dyn­da Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń Prezıdenti Nursultan Na­zar­baevqa Respýblıkalyq Ulan­nyń bas qolbasshysy Abaı Tasbolatov baıanat berdi. Saǵat 11.00. Ultynyń darabo­zy, halqynyń mańdaıyna bitken birtýar perzenti Elbasy Nursul­tan Nazarbaev Táýelsizdik sa­raıynyń Úlken zalyna qadam bas­ty. Ushqan qustyń qanaty talar Qazaq dalasynyń tórt bu­ry­shynan túgel jınalǵan zal toly jurt, óńir ókilderi Qazaq eliniń Kóshbasshysy, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevty tik turyp, zor qurmetpen qarsy aldy. Atshap­tyrym zal keńistigin Elbasynyń sózine jazylǵan áýezdi án – «Elim meniń» asqaqtaı kernep ketti. El jáne Elbasy! Birtutas je­riń, táýelsiz eliń barda bir-bi­rinen ajyramas, aıyrylmas egiz uǵym. Mine, búgin ajyramas osy qos qasıetimiz tutasa qabysyp, alty alashtyń aıbynyn asqaq­tatty. «Elimniń tabanyna kirgen shógir meniń mańdaıyma qadal­syn» deıtin dana tulǵa, hal­qy­nyń aqberen basshysy Nursultan Nazarbaev saraıdyń saltanatty tórine kóterildi. Qazaqstan Res­pýblıkasy Konstıtýsııalyq Ke­ńe­siniń tóraǵasy Igor Rogov eli­m­izdiń Konstıtýsııasynyń 42-ba­byna sáıkes Qazaqstan halqyna ant bergen sátinen bastap Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti óz qyzmetine kirisetindigi týraly málimdedi. Nursultan Ábishuly Nazar­baev Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna oń qolyn qoı­yp, saltanatty jaǵdaıda ant qabyldady: – Qazaqstan halqyna adal qyzmet etýge, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy men zańdaryn qatań saqtaýǵa, aza­mattardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryna kepildik berýge, Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń ózime júktelgen már­tebeli mindetin adal atqarýǵa saltanatty túrde ant etemin! Sodan keıin el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik týyn súıdi. Ile shyrqalǵan  qýat­ty ánuran áýezimen zal ishin bir sát tolqyǵan sezim, tebirenisti kóńil-kúı kernep ketti. Bas alań­dy qaıystyrǵan 40 myńnan astam halyq, zal toly jurt júrek­terine qolyn qoıyp, erkin eldiń aıbarly ánuranyn asqaqtata shal­qytty. Astana aspanyna qýat­ty eldiń, shýaqty eldiń sha­shýyndaı 21 dúrkin artıllerııa­lyq zalp berildi. Saltanatty zal tórine Qazaq­stan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Qýandyq Turǵanqulov shyǵyp, saltanatty rásim jaǵdaıynda Nur­sultan Nazarbaevqa Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdenti­niń kýáligin tapsyrdy. Memleket basshysy bıik minberden ulyq­taý rásimindegi Qazaqstan halqy­na arnaǵan júrekjardy sózin jol­dady. (Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ulyqtaý rásimin­degi sóılegen sózi gazetimizde jeke jarııalanyp otyr). Memleket basshysynyń Qa­zaq­stannyń, Qazaqstan halqynyń aldaǵy ýaqytta damýyn, ósip-órkendeýin pash etken salıqaly da salmaqty sózinen keıin el Prezıdentin ulyqtaý saltanaty Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­­zıdenti, Joǵarǵy Bas qol­basshy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń saltanatty sherýin qabyldaýy­men qorytyndylandy. Elbasy Táýelsizdik saraıy­nyń bas kireberisinen Qazaq eli alańyna shyqqanda, Joǵarǵy Bas qolbasshyny elimizdiń Qorǵanys mınıstri Ádilbek Jaqsybekov kútip alyp, Joǵarǵy Bas qol­basshyǵa Qazaqstan Qarýly Kúsh­teriniń áskerleri Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdentin ulyq­taýǵa arnalǵan sapqa turǵyzyl­ǵanyn baıanat etti. Bul kezde merekelik áskerı úlgide kıingen jaýyngerler symdaı tartylyp, saltanatty sherýdi bastaýǵa pár­men kútip turǵan edi. – Sálemetsizder me, jaýyn­ger­ler? – dedi osy sátte Joǵarǵy Bas qolbasshy Nursultan Nazarbaev. Al vzvodtar men rotalarǵa bólinip, sapta turǵan sarbazdar: «Sálemetsiz be, Joǵarǵy Bas qolbasshy?» dedi de, ile-shala úsh márte «ýralap» Prezıdentke qurmet kórsetti. Artynsha áskerı sherýdi bastaýǵa pármen berildi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshteri árkez memlekettik sımvoldardyń qatarynda tu­rady. О́ıtkeni, memlekettiliktiń, Táýelsizdiktiń negizderiniń biri sanalatyn otandyq áskerdiń elimiz damýyndaǵy róli erekshe ma­ńyzdy jáne árqashanda da ma­ńyzdy bola bermek. Elimiz egemendigin ala salysymen, Prezıdent óz Jarlyǵymen Qazaq­stan­nyń Qarýly Kúshterin qurý tý­raly sheshim qabyl­daǵany esimizde. Osylaısha, Táýel­siz Qazaq­stan­nyń tól armııasy dúnıege kelgen edi. Bul 1992 jyl­dyń 7 mamyry bolatyn. Mem­leket bas­shysynyń osynaý tarıhı Jarly­ǵynan bergi ýaqyt ishinde eńseli elimizdiń Qarýly Kúshteri aspan­kók tústi Memlekettik týymyzda aıshyqtalǵan qus tóresi – tekti de tákappar qyran sekildi qa­natyn keńge jaıyp, kókke samǵap keledi. Jan-jaǵymyzǵa qarap qoıa­myz. «Qazaq eli» alańy tolǵan halyq. Olar bolsa, Prezıdenttiń óz laýazymyna kirisý qurmetine arnalǵan áskerı sherý jasap, ótip bara jatqan jaýyngerlerdiń qı­myl-qozǵalysynan, sondaı-aq ás­kerı sherýdi qabyldaýshy Elba­sy Nursultan Nazarbaevtan kóz alar emes. Bári durys, barlyǵy jón. О́ıtkeni, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti óziniń sarabdal saıa­saty arqyly, ornymen júzege asyrǵan reformalary arqyly Qazaqstan­dy álem jurtshylyǵyna tanyt­ty. Táýelsiz eldiń táýelsiz Qarý­ly Kúshterin qurý arqyly, ony elimizdiń qaýipsizdigin qorǵaıtyn qýatty kúshke jetkizdi. Ulyqtaý sherýine qatysqan Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń jaýyngerleri júktelgen mindetterdi oıdaǵydaı, joǵary deńgeı­de oryndady deýge bolady. Bul saltanatty sherý barysynda da, ony tamashalaǵan Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń kóńil-kúıi­nen de, jınalǵan qalyń qaýym­nyń jarqyn júzderinen de anyq baıqalyp turdy. Qazaqstan Qarýly Kúshteri búginde qajetti áskerı tehnıkalarmen, bilikti kadrlarmen jetkilikti túrde jasaqtalyp jatyr deýimizge ábden bolady. Mine, bul Qarýly Kúshter salasyna memleket tarapynan qarjylaı qamqor­lyq jasalyp jatqanynyń naqty kórinisi. Memleket basshysynyń qoldaýymen qorǵanys salasyn qarjylandyrý 25 esege kóbeıdi. Mysaly, 1992 jyly ol 8 mıllıard teńge bolsa, búginde 200 mıllıard teńgeden asty. «Armııasy kúshti memleket qana qýatty el bola alady» degen qaǵıdany us­tan­ǵannyń nátıjesi osyndaı bol­sa kerek. Bul jerde áskerı jat­tyǵýlardyń orny bólek bola­tyny belgili. Osyǵan baıla­nys­ty oq atýdan 16 myń, áskerı teh­nıkany júrgizýden 5 myńdaı jat­tyǵýlar ótti. Al áýe qor­ǵa­nysy kúshteriniń jylyna ushý saǵaty 25 myńnan asty. Endi Nur­sultan Nazarbaev elimizdiń Qarýly Kúshterin HHI ǵasyrdyń talaptaryna saı qylý mindetin qoıyp otyr. Áskerı sherý Qorǵanys mı­nıstrliginiń áskerı orkestriniń júrip ótýimen aıaqtaldy. Prezıdentti ulyqtaý saltanaty ótken kún endi tarıhymyzǵa altyn áriptermen jazylatyn bolady. Eli sengen Elbasynyń ár qadamy qaryshty, keleshegi kemel Qazaq­stannyń ár isi tabysty bolǵaı. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­ty ulyqtaý saltanatyna Par­lament depýtattary, Úkimet mú­sheleri, Joǵarǵy Sottyń sýdıa­lary, elimizde tirkelgen shet el elshilikteriniń ókilderi, ortalyq memlekettik organdardyń jetekshileri, oblystar, Astana men Almaty qalalarynyń ákimderi, Qazaqstan halqy Assambleıasy­nyń músheleri, Konstıtýsııalyq Keńestiń músheleri, saıası-qo­ǵamdyq birlestikterdiń basshyla­ry, taǵy basqa qurylymdardyń ókilderi qatysty. Sózimizdiń basynda aıtylǵan­daı, altyn Arqa jerine naǵyz kóktemniń kelgeniniń habarshy­syn­daı bolyp, araılap atqan aq tańnyń shýaqty shapaǵyna bó­lengen osynaý kúni aq mańdaıy jar­qyrap kelip, halqynyń al­dyn­da Prezıdent antyn qabyl­daǵan Elbasynyń osynaý mereıli shaǵynda halqymyzdyń ataqty aqyny Maǵjan Jumabaevtyń mynadaı bir aýyz óleńi oıy­myzǵa orala ketti. Erte kúnde otty Kúnnen Gún týǵan, Otty Gúnnen ot bop oınap men týǵam. Júzimdi de qysyq qara kózimdi Týa sala jalynmenen men jýǵam.   Qaıǵylanba, soqyr sorly, shekpe zar, Men – Kún uly, kózimde Kún nury bar. Men kelemin, men kelemin, men kelem – Kúnnen týǵan, Gúnnen týǵan paıǵambar! Iá, órkenıetti Eýropa men san myńjyldyq tarıhy bar alyp Azııanyń arasyn qosyp jatqan osynaý uly saıyn dala­myzda bizge deıin halyq esinde qalǵan nebir aıshyqty oqıǵalar ótkeni anyq. Sonyń biri osydan myń jyl ýaqyt burynǵy ǵun, túrki babalarymyzdyń dáýir­le­gen tusy. Joǵarydaǵy óleńimen Maǵjan Jumabaev bir kezdegi keremet tarıhymyzdy eske alyp, sonan keıingi ǵasyrlarǵa so­zyl­ǵan bodandyqtan eńsesi basylǵan halqymyzdyń rýhyn kótergisi kelgen bolsa kerek. Saryarqa tósinde sol rýh búgin táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyq belesinde halqymyz bóle-jarylmaı birigip saılaǵan Prezıdentimiz Nursultan Nazar­baevtyń beınesimen asqaqtaı kóterildi desek, artyq bolmas. Keshegi ótken saılaýdyń ha­lyqty biriktirýge qyzmet etkenin Elbasyn ulyqtaý rásimine eli­miz­diń barlyq qoǵamdyq uıymdary, saıası partııalary, sonyń ishinde oppozısııa lıderleri de qa­tys­qany, sóıtip orasan mándi osy oqıǵaǵa ortaqtasqany qosymsha dáleldeı alady. Áýelde saılaýǵa boıkot jasaýǵa shaqyrýǵa deıin barǵan oppozısııa basshylary­nyń bul qadamyn quptaý jón. Basylymymyzdyń basshysy S.Ab­drahmanov bizge ınaýgýrasııadan keıin Jalpyulttyq sosıal-de­mo­kratııalyq partııanyń teń tóraǵasy Jarmahan Tuıaqbaımen qysqa qaıyrym tildesip qalǵa­nyn áńgimelep berdi. Saılaý ba­ry­synda ózinen suhbat al­maǵany úshin gazetti zilsiz aıyptaı sóı­legen Jarmahan Aıtbaıuly ba­la­maly kandıdattar Elbasyna laıyqty qarsylas bola almady degen syńaıdaǵy synyn aıtyp­ty. Sonymen qatar, bul saılaý­dyń Nursultan Nazarbaevtyń el halqy aldyndaǵy bıik bedelin tanytqanyn da atapty.       S.Ab­drah­­­manovtyń: «Eldiń bir azamaty retinde Nazarbaev sizdiń de Prezıdentińiz ǵoı. Qutty bol­syn aıtpaısyz ba?» dep taqym­daǵan sózine oraı J.Tuıaqbaı Elbasyn saılaýdaǵy jeńisimen quttyq­taı­tynyn aıtypty. Bul da bil­gen­diktiń bir belgisi dep baǵaladyq. Halqymyzdyń qaltqysyz qa­laýyn dál búgin tabıǵat-ananyń ózi qoshtaǵandaı. Dál osy kúni jarqyraı ashylǵan ashyq kúndi aldaǵy jaqsylyqtyń belgisi dep uqtyq. Teginde qoǵamdyq ortada bolatyn uly dúbir oqıǵalar men tabıǵı qubylystardyń sáıkes kelýiniń astarynda da bizge jumbaq bir syr bar sekildi. Mu­ny, ıaǵnı tarıhı oqıǵalardyń órbý barysyn, alǵan baǵytyn álemdik rýhpen baılanysty­ra­tyn nemistiń ıdealıstik fılo­sofııasynyń atasy Gegel ta­bıǵat pen qoǵamdyq orta qarym-qatynasynyń tarıhı zańdylyǵy retinde túsindiredi. Gegel álem­dik tarıhı tulǵalar dep Álemdik rýh pen Tarıhı sana erkindegi sýbstansııalyq element­ten qu­ralǵan azdaǵan kórnekti adamdar tobyn ataı kele, olar­dyń qyzmet áreketteriniń zań­dylyqtary tý­raly bylaı deıdi: «Olar óz­deriniń maqsattary men qyz­metterin mazasyz, tártipke tús­ken qubylystardan emes, mańyzy áli ashylmaǵan, áli de «jer astynda» jasyryn jatqan, biraq jumyrtqany jaryp shyǵý úshin álsiz ǵana qozǵalys bildiretin balapan sekildi jer betine shyǵýǵa umtylatyn, ıaǵnı kópshi­lik úshin beıtanys qubylys­tardan týyn­datady. Olar tek saıası jáne praktıkalyq qaırat­kerler ǵana emes, sonymen qatar zaman úshin neniń qajettigin jáne ne isteý qajettigin túsinetin, kópshilikti óz sońynan erte alatyn oıly adamdar, rýhanı jetekshiler bolyp tabylady. Bul adamdar mańyzy áli dálelden­begen tarıhı qajettilikti sanamen túısinip, júrekpen seziný arqyly ınstınkti túrde uǵynyp, soǵan jetýge kúsh salady. Son­dyqtan da mundaı adamdardyń óz áreketteri men isterinde erkin bolýynyń mańyzy zor. Biraq álemdik tarıhı tulǵalardyń úl­ken tragedııasy sonda, olar «óz­derine ózderi ıe emes», olar Álemdik rýhtyń qolyndaǵy belgili bir maqsattarǵa arnalǵan qural ǵana. Árıne, jaı qural emes, asa qýatty da qudiretti qural». Halqymyz óz Prezıdentin ulyqtap shattanǵan, tóbede kún jarqyraı kúlgen osy sátte biz álemdik dúnıetanym fıloso­fııa­synyń astarynda belgili bir kózqarasty bildiretin osynaý oı­lardy aıtyp qaldyq. «Allanyń ózi de ras, sózi de ras. Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas» demep pe edi Abaı atamyz. Endeshe dúnıe almaǵaıyp túsip jatqan myna zamanda bir Allaǵa syıy­nyp, el saılaǵan Prezıdentimizge halyqtyń qalaýymen qaltqysyz senim artyp, alǵy kúnderge qadam basa bereıik, halaıyq demekpiz. «Egemen Qazaqstannyń» tilshiler toby. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.