Ulttyq sana uranshysy

Taıaýda ǵana elimizde eresen oqıǵa bolyp ótti: Qazaqstan halqy kezekten tys prezıdenttik saılaýda Elbasy Nursultan Nazarbaevqa memleket tizginin aldaǵy bes jylǵa ustatty. Tuńǵysh Prezıdentke saılaýǵa qatysýshylardyń 95,55 paıyzy qoldaý bildirdi. Bul – erekshe senim, bólekshe qurmet. Bul – bizdiń ulttyq sanamyzdyń saltanaty, barshamyz baǵyndyrǵan bıiktik. Bul bıikke biz qalaı qol jetkizdik? Tanymal qaıratker, belgili qalamger Qýanysh Sultanov óz maqalasynda osy jaıynda keńinen oı tolǵaıdy. Keńes Odaǵy ydyrap, odaqtyq bılik qu­la­ǵan­nan keıin búkil keńistikti daǵdarys jaı­la­dy. Odan Qazaqstan da shet qala almady. О́ıt­keni, barlyq memlekettik qurylymdar odaqtyq bıliktiń qolynda boldy. Qarjy, basqa sala­lyq mınıstrlikter de solaı boldy. Qazaq­stan­daǵy ónerkásip ónimderin shyǵaratyn kásip­oryndar túgeldeı Odaq kólemindegi basqa res­pýb­lıkalardaǵy zaýyt, fabrıkalarmen baı­la­nysty júıede boldy. Olar birinsiz biri ónimdi tolyq shyǵara almaıtyn, bir-birine táýeldi bolatyn. О́ndiris toqtady. Ne tutynys taýary joq, ne qarjy joq. Aqsha qunsyzdanyp, ınflıasııa she­gine jetti. Eldi jappaı jumys­syz­dyq jaılady. Mine, osyndaı kúıreý jaǵdaıynda Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Jańa dáýirdegi Jańa Qazaqstan mem­le­keti­niń negizin qalyptas­tyryp, irgetasyn qa­lap, qabyrǵasyn turǵyzý isin qolyna alyp, ózi­ne zor jaýapkershilik artty. Elimizde ornyq­qan kóp ulttyń, kóp dinniń basyn biriktirip, tatýlyq ornatyp, qoǵamdyq kelisimge keltirip, táýelsiz memleket múddesine jumyldyra bildi. Prezıdent ózi bastap, memlekettik appa­rat­ty, dúnıe júzindegi ejelgi qýatty memleketter tájirı­belerin zerttep, olardan bizdiń jas mem­le­ketimizdiń qurylysyna qajet degen tus­taryn jı­naqtatty. Kóptegen memle­ket­terdiń kons­­tı­týsııalary saraptaldy. Jedel túrde ja­ńa ekonomıkalyq júıeni qalyptastyrýǵa qajy­maı, talmaı eńbektendi. Eýropa memleket­teri­niń, atap aıtqanda, Germanııa, Fransııa, Ang­lııa, AQSh, Túrkııa, Azııa-Tynyq muhıt óńi­rin­degi Sıngapýr, Malaızııa, Koreıa, Japonııa, Qy­taı elderinde na­ryq­tyń erkin eko­no­mıkany halyq turmysyna en­gizý, taǵy basqa el­derde múlik menshiktik qa­ty­nas­tardyń zań­dyq negizin jasaý tájirıbeleri, erekshelikteri muqııat zertteldi, bizdiń elimizge, tur­mysymyzǵa sáı­kes keledi degen erejeleri ta­razy basyna salynyp, synaqqa tústi. Buryn menshik ataýly 100 paıyz tek qana mem­leket monopolııasynda bolǵany belgili. Nur­sultan Nazarbaevtyń bastamasymen osy negizgi áleýmettik máselege túbegeıli reforma júrgizildi. Jeke adamdardyń menshiktik quqyq­tyǵy zańdastyrylyp, ómirge engizildi. Bul sa­na­nyń, dúnıetanymnyń ózgerýine zor yqpalyn tıgizdi. Qazaqstan burynǵy tarıhymyzda bol­maǵan tuńǵysh ulttyq teńgesin aı­na­lymǵa engizip, turaqtandyrdy. Erkin ekonomıkalyq júıe qalyptasty. Prezıdent alǵashqy jyldary jas memleketi­mizdiń týyn kóterip, ony álem­ge tanyta júrip, eń damyǵan elder­diń nazaryn elimizge aýdaryp, sheteldik ınvestısııa tartýmen tikeleı shuǵyl­dan­dy. Olardyń bizdiń elde nátıjeli ju­mys isteýine zańdyq baza jasalyp, jaǵ­daı týǵy­zyldy. Sondaı ashyq saıasattyń arqasynda Keńes Odaǵy tusyndaǵy orta­lyq bılikke, Más­keýge baǵynysh­ty bolǵan kásiporyndar qysqa merzimde túgeldeı jańa tehnologııalarmen jab­dyq­talyp, modernızasııa baǵdarlamasy júzege asyry­lyp, óndiris taýarlarynyń eks­port­tyq múmkindigine ekpin berildi. Eli­miz­diń jer asty qazba baı­lyq­taryna tuńǵysh ret ózimiz qo­ja­lyq etetin boldyq. Máselen, Qazaqstanda mu­naı óndirile basta­ǵa­ny­na 100 jyldan assa da onyń ıgiligin qazaq kórgen joq edi. Osy­dan 20 jyl burynǵy Atyraý, Aq­taý, Jańaózen, Oral, Aqtóbe, Qy­zyl­orda qalalary­nyń jaǵdaıy men búgingi kelbeti jer men kók­teı. Buryn-sońdy bolmaǵan turǵyn úıler, aýrýhanalar, qonaq úıler, mádenıet, sport keshenderi, oqý oryndary, taǵy basqa áleýmettik nysandar boı kóterdi. Munaı salasynda eńbek etetinderdiń qura­myn­da qazaq jumysshylarynyń úles salmaǵy eselep ósip, myńdaǵan adamdar munaı óniminiń yqpalymen áleýmettik tur­mysyn jaqsartty. Munaıdan túsken tabys Ulttyq qorǵa jı­naq­ta­lyp, búkil eldiń eko­nomıkasyna qyzmet etýde. 2007 jyldyń so­ńynda bastalǵan jahandyq qarjy daǵ­da­rys­y­nyń alǵash­qy daýylynda Qazaqstan osy qor­dyń arqa­syn­da qatty soq­qy­ǵa ushyramaı, ózi­niń burynǵy jospar­laǵan áleýmettik baǵ­dar­lamasyn júzege asyrýmen alǵa jyljyp keledi. Osy qordy tıimdi paıdalaný jáne daǵ­darysqa qarsy baǵ­dar­lamany júzege asyrý­dyń nátı­je­sinde elimizde jappaı jumyssyzdyqqa jol berilgen joq. Zeınetaqy, kóp balaly analarǵa, náres­te­lerdiń týýyna baılanysty, taǵy basqa da áleýmettik tólem­der jyl saıyn 25-30 paıyzǵa kóterilip keledi. Sondaı-aq memlekettik bıýdjetten qar­jy­la­na­tyn áleýmettik salalar ahýalyn qýat­tandyrý da jyl saıyn shamamen 30 paıyzǵa ósýde. Mektep, balabaqsha, aýrýhana qurylys­taryn salý jospary da oryndalýda. Prezıdent óz Jol­daýynda jarııa etkendeı, halyq tur­mysy men ál-aýqatyn jaqsartý baǵdarlamasy oıdaǵydaı júzege asyrylatynyna negiz de jetkilikti, senim de turaqty. Buryn óziniń syrtqy saıasaty bolmaǵan Qa­zaq­stan N.Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan álem elderimen tatý, ózara syılastyq qarym-qaty­na­synyń nátıjesinde táýelsizdik jyl­dary ǵasyrlar boıy múmkin bolmaǵan jańa rýhanı, saıası, ekonomıkalyq bıikke kóterile aldy. Dúnıe júzindegi eń damyǵan eldermen terezemiz teń dárejede sóılese alatyn boldyq. Osy­dan 20 jyl buryn Qazaqstannyń qaıda ekenin bilmeıtin elderdiń basshylary Qazaqstan Prezıdentimen sanasyp, sózine qulaq asatyn, qur­metpen syılaıtyn boldy. Onyń mysaly da, kórinisi de, dáleli de jetkilikti. 2010 jylǵy Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy men sol jyldyń 1-2 jeltoqsanynda Astanada ótken Sam­mıtke 68 memleket jáne úkimet basshy­lary, 7 halyq­ara­lyq bedeldi uıym­dar­ bas­shy­lary qa­ty­nasyp, Astana Dek­la­ra­sııa­syn qabyldaǵa­nyn aıtsaq ta jetkilikti. Tarıhymyzda tuńǵysh ret babalardan qal­ǵan ulan-baıtaq jeri­miz­diń bar­lyq kór­shiles memlekettermen shekara­sy eki jaqty kelisimdermen bekitilip, zańdastyryldy. Ol qujattar BUU-da maquldandy. Bul Prezıdentimizdiń tarıhı jeńisi bol­dy. Qazaq óz taǵdyryn ózi sheshetin erkindik, ja­sampazdyq dárejege jetti. N.Nazarbaev elimizdiń san-salaly ómirinde keshendi reformalar júr­gizdi. Tıimdi reformalar ná­tıjesinde «Qazaqstandyq jol» qalyp­tas­ty. Áleýmettik tur­mys jaqsara bastady. Qazaq­stan qysqa merzimde eko­nomı­ka­lyq daǵdarystan shy­ǵyp, órke­nıet­tiń órkendeý, ósý jo­ly­na tús­ti. Elde adamdardyń ortasha tabysy osy jyldarda on-on eki esege artty. Adam basyna shaq­qanda IJО́ 700 AQSh dol­la­ry­nan 9000 dollarǵa deıin ósti. Qazir árbir otba­syn­da avtokólik bolýy aıryqsha baılyq emes, turmystyń kún­delikti qajet­ti­ligine aınaldy. Eki mıl­lıonǵa jýyq adam óz tańdaýy boıynsha orta jáne sha­ǵyn kásipker­likpen shu­ǵyldanyp, el eko­no­mıka­sy­nyń kóterilýine úles qosýda. Jańa Astana qurylysy Qa­zaq­stan eko­no­mıkasyna jańa dem, jańa qýat berdi. Astana sáý­­leti men tirshiligi barlyq oblys orta­lyq­tary men qalalarǵa, aýdan ortalyqtaryna oń yqpalyn tıgizdi. Ulttyń jańa mádenıeti boı kórsetti. Buryn Qazaqstannan sanaýly ǵana adam shet elderge baryp oqıtyn shekteýli múmkindik bola­t­yn jáne ol búkil respýblıka úshin keremet oqıǵa sanalatyn. Búginderi jyl saıyn álemniń eń damy­ǵan elderinde qazaq balalarynyń oqýy ádettegi jaǵdaıǵa aınaldy. Jyl saıyn 20 myńǵa jýyq jastarymyz shet elderde bilim alady. Qazaqstan halqynyń yntymaǵy artty. Ult­ara­lyq, dinaralyq, qoǵamdyq kelisim ómir saltyna aınalyp, el birligi barlyq jetistiktiń qaınar kózi boldy. Daǵdarystan shyqqannan soń, ásirese, 2000 jyldan beri on jyl kóleminde bilim berý, densaý­lyq saqtaý, mádenıet, taǵy basqa áleý­mettik salalarda kóptegen memlekettik baǵ­darlamalar júzege asyryldy. 750 mektep, 480 aýrýhana, júzdegen mádenıet nysan­dary, myń­daǵan shaqyrym joldar salynyp, el ıgiligine qyzmet etýde. Mine, elimizdiń órkendeý jolyndaǵy osyn­daı jarqyn tabystary men jetistikteri eldiń eńsesin kóterip, ómirge qushtarlyǵyn kúsheı­tti. Bul – bári boldy, toldy, kemshilik joq degen sóz emes. Sheshilmegen túıinder men qıyn­dyqtar, kemshilikter men problemalar tolyp jatyr. Olardy eńserý joldaryna Prezıdent óziniń jyl saıynǵy halyqqa Joldaýynda ekpin berýde. Bul – memleket ómiriniń tabıǵı tynysy. Jıyrma jylda Qazaq jeriniń, qazaq ulty­nyń rýhy órlep, sanasy, dúnıe­tany­my, keskin-kelbeti de, sapasy da, qýat kúshi de órkendep, ózgerdi. Qazaq ósti. Qazaq jasyqtyqtan boı jınap, álemge ashyq kóz, bilim saýatymen, álemdik qubylystardy túsinetin dárejede qaraıtyn boldy. Osy­nyń bári eń aldymen, táýelsiz­dik­tiń arqa­sy. Táýelsiz memlekettiliktiń jemisi. Táýel­sizdiktiń qadir-qasıetin durys baǵalap, sony ult múddesinde turaqtandyrý, nyǵaıta bilýdiń nátıjesi. Táýelsizdik – biz úshin eshqandaı baǵamen ól­shenbeıtin qasıetti uǵym. Ol – bizdiń sana­myz. Sondyqtan da memlekettik táýel­sizdigimiz, onyń qaýipsizdigi sanamyzǵa ulttyq ıdeıa bolyp qalyp­tasty dep tujyrymdaýǵa tolyq negizimiz bar. Táýelsizdiktiń bizge ońaı­lyqpen kelmegenin biz eshqashan umytpaýǵa tıispiz. Ol úshin táýelsizdiktiń qarsańyndaǵy jaǵdaıymyzdy eske túsirýdiń de artyqshy­lyǵy bola qoımas. * * * 1991 jyldyń jeltoqsan aıy dúnıeni dúr silkindirip, alyp ımperııa ydyrap, onyń qura­mynda bolǵan on bes el óz táýel­sizdikterin jarııalap, jas memleketter shańyraq kóterdi. Baltyq jaǵalaýyndaǵy Lıtva, Latvııa, Estonııa budan erterek Keńes Odaǵy quramynan shy­ǵa­tyndyǵyn jarııa etip, Odaq tigisin setinetip edi. Jeltoqsannyń 8-i kúni Reseı, Ýkraına, Belorýssııa bas­shylary 1922 jylǵy odaqtyq kelisimniń óz ókilettigin joı­ǵan­dyǵy týraly birlesken málim­deme jasady. Sol jylǵy jeltoqsannyń 16-sy kúni Qazaq KSR Jo­ǵarǵy Keńesi «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy­nyń memlekettik táýel­siz­digi tý­ra­ly» Zań qabyldady. Sol kún biz­diń jas mem­leketi­mizdiń dúnıege kelip, óziniń memlekettik týyn kó­tergen qasıetti kúni bolyp tarıh­qa jazyldy. Qazaq tarıhy­nyń jańa dáýiri bastaldy... * * * ...Árıne, óz aldyna táýelsiz memleket bolý­dy arman etpeıtin ult joq. Oǵan adamzat tarıhyn aıtpaǵannyń ózinde, tek buryn­ǵy Keńes Odaǵynyń keńis­ti­gin­degi ulttar men eldik qurylymdar qa­ta­ryn­da óz ata-baba­lary­myz­dyń taǵdyry men tarı­hy­na kóz júgirtsek te jetkilikti. Qazaq eliniń Reseı quramyna qosylýy – HVIII ǵasyrdyń orta sheninen, atap aıtqanda, 1731 jyly Reseı patshasynyń qazaqtyń batys óńirine arnaıy elshi jiberýinen bastalady. Akademık Salyq Zımanov óziniń «HVIII ǵasy­r­dyń sońy jáne HIH ǵasyrdyń birinshi jar­ty­syndaǵy Qazaqstandaǵy saıası qurylys» degen eńbeginde patsha ókimetiniń otarshyldyq saıasa­ty­nyń qazaq jerine endeýin tómendegideı tu­jy­rymdaıdy: «Patsha ókimetiniń otarshyldyq saıasaty birden jáne ashyq túrde basyp alý jo­lymen emes, negizinen Qazaq elin orys mem­le­­ketiniń yqpalyna beıimdeý arqyly júrgi­zil­di. Patsha ókimetiniń qolynda kúsh te, jergilikti bılik ókilderin satyp alý múmkindigi de boldy. Qazaq jeri men Reseı arasyndaǵy eko­no­mıkalyq qarym-qatynastyń ósýi patshalyq Reseıdiń uly dalaǵa tereńdep enýine zor múm­kindik týǵyzdy» (S.Zımanov. Shyǵarma­lary­nyń tolyq jınaǵy. II tom. 120 bet). Qazaq handyqtary soltústiginde Reseı, ońtústik-batysynda Hıýa, Qoqan, shyǵysynda Qytaı ámirshilerimen ártúrli kelissózder júr­gizip, eli men jerin saqtaý qamynda boldy. Alaıda, alyp ımperııalar kóp jaǵdaıda óz­deri­niń áýel basta kórsetkisi kelgen beıbit pıǵyl­da­ryn umytyp, kópe-kórneý zorlyq-zombylyq áreketterge kóship, qazaqtyń ejelgi qonys­ta­ryn bılep-tóstegisi kelip, óz ámirlikterin júr­gize bastaýy eldiń narazylyǵyn týǵyzyp, ár óńir­de qazaq kóterilisterin óristetti. Bostan­dyq úshin basyn tikken talaı bozdaqtar qyr­ǵyn­ǵa ushyrasa da qazaq jurtshylyǵy esh­qa­shan erkindik sanasyn joǵaltqan emes. Qazaqtyń eń sońǵy hany Kenesary Qasymov bastaǵan ult-azattyq qozǵalysy on jyldan astam orys patshasynyń qazaq jerindegi otar­shy­l­dyq saıasatyna qarsy kúresip, Han Kene 1847 jyly qastandyqpen ári jaýyzdyqpen óltiril­gen­nen keıin, qazaq handyǵy joıylyp, tórtke bólin­gen qazaq jeri Reseıdiń general-gýber­na­tor­lyq­­­tary­na telinip, qazaq dalasy túgeldeı otar­shyl­dyq sheńberine engizilip tyndy. Odan keıin qa­zaq dalasynyń ár óńirinde ár jyldarda ár túrli kólemde ult-azattyq kóterilister jıi-jıi bılep tósteýshi ústemdikke qarsy shyǵyp, aıbat shegip turǵanymen, olar tez arada kúshpen tun­shyq­ty­ry­lyp, uıymdastyrýshylar qýǵyn-súr­ginge ushy­­rap, eshqandaı aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkize alǵan joq. Bul maqalada olardyń tarı­hyn, jeńilý sebepterin saraptaý múlde kózdelmeıdi. Onyń ózi jeke taqyryp. Ol kóteri­lister men qozǵalys­tar­dy eske alýdaǵy maq­satymyz qazaq halqy qandaı aýyr jaǵdaıda júrse de ulttyń bostandyq sana­sy­nan ajy­ra­maǵan­dyǵyn, kerisinshe, ulttyq bostandyq, táýelsizdik, derbestik urpaqtan ur­paq­qa jal­ǵas­qan kóksegen armany bolǵanyn aıtý. Son­dyqtan da árbir qazaq azamaty úshin Táýel­sizdiktiń qundy­lyǵy eshqandaı ólshemmen ól­shen­beıtin qasıetti uǵym ekendigi haq. Iаǵnı, táýel­izdik – ulttyń sanasynda qalyptasqan uǵym. Alaıda, ol uǵym kezinde, belgili saıası re­jimniń temir qursaýynda júrgende kez kelgen jerde aıtyla bermegeni de belgili. О́ıt­keni, ondaı oı-pikir aıtylǵan tusta sol kezdegi bılik tarapynan soqqyǵa ushyrap oty­ra­tyn. Al, oı, arman, tilek retinde qazaqtyń júreginen, sana­sy­nan eshqashan óshken emes. * * * Jańa dáýirimizdiń eń basty ereksheligi – qa­zaq jerinde táýelsiz memleket quryp, ony or­nyq­­tyryp, izgilikti ishki, syrtqy saıasaty ar­qy­ly el­diń áleýmettik jaǵdaıyn, halyqtyń ál-aý­qa­tyn, turmysyn jaqsartýdy qalypt­as­ty­ryp, álem­dik ozyq básekege qabiletti ult ósi­rip, dú­nıe­júzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn­ǵa ıe bolýyn qam­ta­masyz etý mindetterin júzege asyrý. Memleket qurý – kez kelgen urpaqtyń, dáýir­diń, tipti birneshe ǵasyrlardyń úlesine tıe bermeıtin tarıhı qubylys. Bul turǵydan qara­ǵan­da, bizdiń Uly Dalanyń qoınaýy da tolǵan qazyna men shejire. Talaı joryq, arpalys, jasampaz­dyq­qa toly keńistiktiń, órkenıet órine um­ty­ly­sy men talpynysy osynaý endikte memleket sha­ńy­raǵyn kóterip, adamzat qoǵamynyń rýhanı má­de­nıetine ózindik úles qosýymen aıshyqtalady. Jańa dáýirdegi jańa memleketimizdiń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev táýel­sizdigimizdiń bes jyldyǵyna arnalǵan sal­tanatty jıynda sóılegen sózinde bul tý­raly: «Osydan 1,5 myń jyl buryn túrkiler Eý­razııanyń kóptegen memleketteri, onyń ishinde biz tikeleı murageri bolǵan uly memleket – Túrik qaǵanatyn qurǵan», dep oı qorytady (N.A.Nazarbaev. Izbrannye rechı. T.III. 1995-1998. str. 256). Elbasy sondaı-aq, Qazaq eliniń memlekettik dástúri men ultymyzdyń memlekettik ıdeıadan eshqashan úmit úzbegendigine óziniń «Ǵasyrlar toǵysynda», «Tarıh tolqynynda», «Eýrazııa jú­reginde» atty aıtýly eńbekterinde de tarıhı de­rek­namalyq sholýlarǵa súıenip, naqty tu­jyrymdar jasaıdy. Joǵarydaǵy tarıhı kezeń bizdiń Uly Dala tósindegi memlekettik dástúr tamyryn tereń­nen tartatyndyǵyn kórsetedi. Bizdiń búgingi jańa dáýirimizge deıin ulttar men ulystardyń Eýrazııa keńistigindegi qaıshylasqan qym-qýyt qubylystardyń negizgi maqsaty da, múddesi de saıyp kelgende memlekettilikke tireletindigin baıqaý kóp qıyndyq týǵyza qoımaıdy. Buǵan dálel – Uly Dala tarıhynyń ár za­mandaǵy zertteýshileri, tarıhshylar, memleket qaıratkerleriniń jazyp qaldyrǵan derekti eńbekteri. Bul oraıda M.H.Dýlatı, M.Qashǵarı, J.Balasaǵun, Sh.Ýálıhanov, V.V.Bartold, G.E.Grým-Grjımaılo, A.P.Okladnıkov, Á.Mar­ǵulan, L.N.Gýmılev syndy áıgili jıhan­gez­der men tarıhshylardyń eńbekteri erekshe mańyzǵa ıe. HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy qazaq jerine Re­seı­diń patshalyq-ımperııalyq saıasatynyń meı­linshe tereńdep boılap, sol kezdegi saıası-qo­­ǵam­dyq qurylystyń derbestik sıpattan aırylyp, ımperııaǵa moıynsuný kezeńiniń bir jarym ǵasyrǵa sozylǵany, árıne ulttyq qun­dy­lyq­tar­dyń, ásirese, ulttyq sananyń, táýel­siz­dik sana­sy­nyń tamyryna balta shapqany da tarıhı shyn­dyq, aıdaı aqıqat. Imperııanyń eń zııandy zardaby – bir ulttyń ústemdigine umtylý­shy­lyq. Imperııalyq sanamen ábden ýlanǵan bılep-tósteýshilerdiń ózderine degen menmendik senimi, ózderinen basqa eshkimdi de óz qatarynan kórgisi kelmeýi, eshkimniń qu­qyǵymen sanaspaýy. Olar buryn boı kórsete qoımaǵanymen, dál Keńes Odaǵynyń birligi ydyrap, Reseıden irgesin aýlaqtata bastaǵan burynǵy odaqtas respýblıka ulttary óz táýelsizdikterin jarııalap jatqan tus­ta birden beleń alyp, kórinip jatty. Sonyń bir aıǵaǵy dúnıe júzine bostandyq, erkindik, táýelsizdik, demokratııa jalaýshysy bolyp ta­nyl­ǵan A.Soljenısynnyń 1990 jyly jarııa­lan­ǵan «Kak nam obýstroıt Rossııý» atty maqalasy. О́kinishke qaraı, sol kezde ózin uly gýmanıst retinde tanytqysy kelgen jazýshy Qa­zaq­stannyń soltústik oblys­tarynda orys­tar­dyń sandyq úlesi basym, sondyqtan olardy Reseı jerine qosý kerek degen aran­datýshylyq oıyn aıtyp, qazaq pen orys ara­sy­na ot sal­ǵysy kelgeni de eldiń esinde. Reseıdiń kór­nekti polıtolog-jazýshysy Leonıd Mlechın bul oqı­ǵaǵa baılanysty óziniń «Nazarbaev. Grýppovoı portret s prezıdentom» degen kitabynda: «Slova Soljenısyna vyzvalı rezkıe protesty v Alma-Ate.13 oktıabrıa 1990 goda Nazarbaev podnıal etot vopros na soveshanıı ý Gorbacheva: – Trýdno govorıt narodý, býdto statıa Soljenısyna poıavılas bez sanksıı rýkovodstva...» (s.259), – dep, táýelsizdik qarsańynda jer, ult, ultaralyq, demografııa máseleleriniń ońaı bolmaǵanynan maǵlumat beredi. Sol kezde Soljenısynnyń sózi túrtki bo­lyp, orystyń talaı «ıntellıgent» (ıaǵnı, gýmanıst) degen aza­mattary syr berip qaldy. Ondaı pikirlerdi keıbir Reseı memlekettik Dýma­synyń depýtat­tary da dýyldatyp, qozdyrýǵa tyrysty. Ásirese, biz táýelsizdik alǵannan keıin, bizdiń memleket qura alatynymyzǵa shúbá keltirip, kúnkórisimizge «janashyrlyq» bildirýshiler ártúrli daǵdarystardyń ssenarıılerin aı­typ, jazyp, mazalary ketti. «Qazaqstan óner­kásibiniń 93 paıyzy Máskeýdiń baǵynyshynda,  óz betterimen ekonomıkasyn jasaı almaıdy», «Qorǵanysy joq, elindegi áskerı kúshtiń bári Re­seıdiki», «Syrtqy saıasaty joq, 15 mıllıon eldiń halyqaralyq qatynasqa yqpalynyń qa­jeti shamaly», «Temir joly, áýe joly óz betimen júre almaıdy» degen syńaıly aqparat taralyp, kórshi elderde qoǵamdyq pikir órship turdy. Qazaq eli memleket turǵyzyp, ony ór­ken­detý isindegi jetistikterimiz mundaı sáýe­geı­ler­ge sabaq bolatyndaı nátıje kórsetti. Qa­zaq­stan olar kútpegen jeńisterge jetip, tek olar­dy emes, dúnıe júzin moıyndatty. Alaıda, ondaılar ózderiniń ımperııalyq sanasynan bas tartqan joq. Ondaı sana endi jańa únmen, jańa mazmunda aıtyla bastady. Tipti basqany aıtpaǵannyń ózinde «ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­ta tek qana orys halqy jeńiske jetti» deý­diń ózi nege turady? Tereńirek oılanǵan adamǵa osynyń ózi-aq kóp nárseni ańǵartsa kerek. Birinshiden, mundaı tujyrymdar áli de ekpini basylmaı turǵan ústemdik júrgizýge qush­tar, ımperııalyq sananyń ómirsheńdigi. О́ıt­keni jo­ǵa­rydaǵydaı usynys-pikirlerdi tek bılik ókilderi ǵana emes, ártúrli qoǵam ókilderi de aıtýǵa qu­mar. О́kinishtisi, ondaı sana jańa dáýirde jo­ıy­lyp jatqan joq, kerisinshe, ósip keledi. Reseı­diń úlken qalalarynda ór­kendep jatqan jańa ultshyldyq (skınh­edter nemese jańa fashıstik) uıymdardyń kóterip júrgen uran­daryn aıtsaq ta jetkilikti. Ekinshiden, mundaı jaǵdaı kún­der­diń kúninde olardyń óz memleketine de, kórshiles elderdiń qaýipsizdigine de nuqsan keltirýi ábden múmkin. HH ǵasyrda eń kúshti memlekettik ıdeıa, derbes ulttyq memleket qurý sanasy qazaq zııaly­larynyń or­ta­synda 1905-1935 jyldar ara­synda boldy deýge tolyq negizimiz bar. Oǵan dálel árıne, «Alash» partııasy men Túrki­stan respýb­lı­ka­synyń qaıratkerleri, kórnekti aqyn-jazý­shy­lar Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Sultanbek Qojanov, Turar Rysqulov, Mustafa Shoqaı, Baqytjan Qara­taev, Halel Dosmuhamedov, Smaǵul Sádýa­qasov, Muhametjan Tynyshbaev, Oraz Jandosov, Maǵjan Jumabaev, Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın sııaqty taǵy basqa ondaǵan, júzdegen ulttyq ıdeıa, ulttyq táýelsizdik jolynda qurban bol­ǵan ardaq­ty­larymyzdyń ómiri men olardyń qa­zaq memleketi, qoǵamy aldyndaǵy qyrýar eńbegi. Bul HIH ǵasyr men HH ǵasyrdyń toǵy­syn­da qazaq dalasynyń áleýmettik turmysy nasharlap, el arasyndaǵy narazylyq kúnnen-kún­ge asqynyp turǵan kezeń edi. Onyń sebepteri de kóp. Bir jaǵynan, patshanyń atynan qazaq jerine ústemdik júrgizgen general-gýbernatorlar, oıaz, ýrıadnıkter qazaqtarǵa aıaýsyz tizesin ba­ty­rýy, ádiletsizdigi shekten shyǵyp edi. Olar qa­zaq­tardyń arasyna iritki salyp, bir-birine qar­sy qoıýǵa ábden mashyqtanyp, «bólip al da bıleı ber» tásilin meılinshe óristetti. El ishindegi Balýan Sholaq, Imanjúsip, Shákárim, Mádı sııaqty bedeldi óner ıeleriniń basqan-turǵan iz­derin ańdyp, keıde olardy qyzǵanyshpen kó­re almaıtyn qazaqtardy, tipti jaqyn týys­ta­ryn olardyń keıde nadandyǵyn, keıde osal qor­qaqtyǵyn paıdalanyp, ózderine qarsy qoı­ǵyzyp, ótirik jala japtyryp, isti qylyp, abaq­tyǵa qamatyp, «olar ókimetke qaýipti» degen laqap taratyp, arandatýdy, sol arqyly dalanyń bas kóterer tulǵalaryn joıyp jiberýdi myqtap qolǵa alyp, ol úshin otarlaýshy úkimet tarapynyń maqtaýyna kenelip, qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq bolyp shalqydy. Ekinshiden, orys patshasynyń ókilderi mun­daı satqyndyq iske jergilikti qazaqtar arasy­nan shyqqan sultan, bolystardy keńinen paı­da­lanyp, biriniń ústinen birine aryz jaz­dy­ryp, satqyndyqqa, ekijúzdilikke, ótirikke, syr­ǵa­naq­tyqqa, paraqorlyqqa úıretti. Bilimsiz, mansapqor bolyssymaqtardy túkke turmaıtyn shen-shekpenge satyp alyp, aıtqanyn istetip, óz­deriniń tabanyn jalatyp qyzmet istetti. Bu­qara halyqtyń namysyna tıip, ozbyrlyq jasap, tizesin batyryp, jergilikti baı-shon­jar­lar el arasyndaǵy jaǵdaıdy ýshyqtyrýda belsendilik kórsetti. Úshinshiden, Reseıden jer aýdarylyp kelgen sharýalar qazaqtyń eń shuraıly, sýly, ný­ly jerlerine qonystanyp, ózderi tez arada ál­de­nip, qazaq sharýasynyń jaǵdaıyn tómendetti.  Árıne, mundaı jaǵdaılar qa­lyń eldiń narazylyǵyn tý­ǵyzyp, Uly Dalanyń pat­sha­ǵa qar­sylyǵyn kúsheıtip, sáti keler kóterilýdi kú­tip jú­reri belgili. Son­dyqtan da Peterbýrg, Máskeý, Omby, Oryn­bor qa­la­­larynda joǵary oqý oryndarynda bilim alyp, ozyq oıshyldar top­tary­men aralasta bolǵan qazaq zııa­ly­lary 1905, 1917 jyldardyń  tóń­keris­­teri­nen kóp úmit kútip, olardyń usta­nym­­dary­na qoldaý kór­setýi de zańdy qubylys edi. Alaıda, Qazan tóń­ke­risiniń jemisi – bolshevıkter men Keńes ókimeti qazaq zııaly­lary­nyń úmiti men senimin aıaqqa taptady. Derbes memlekettilikti ańsaǵan Alash úkimeti de, Túrkistan ókimeti de Keńes Odaǵyna eshqandaı qarsylyq kórsetpeı, kerisinshe, onyń uran­dary men sheshimderin tolyq qoldap edi. Áńgi­me, tek Qazaq avtonomııasy ǵana, qazaq sharýasy men qazaq halqynyń teń quqyqtyǵy jaıly ǵana boldy. Qazaq dalasynda mektepter ashyp, bilim berý, jerdi paıdalanýda, mal jaıylym­daryn paıdalanýda qazaqtardyń óz ata qonys­taryna ıe bolýy jaıly edi. Árıne, olardyń baǵdar­la­ma­larynda el bıligin qazaq­tyń óz bilimdileri júrgizýi tıis delingen. Sondaı-aq patsha saıasa­ty­nyń basqa ulttarǵa, tikeleı qazaq­qa ádiletsiz bolǵandyǵy aıtylyp, aldaǵy ýaqytta ondaı teń­sizdikterge jol berilmeýi kózdelgen-di. Qa­zaq zııalylarynyń rýhanı bos­tan­dyqqa basta­ǵan joldary ádil ári jańa úkimetke eshqandaı zııany joq, tek qazaqtyń ulttyq múddesindegi jol bolatyn. Olardyń óz ultynyń muqtajy úshin qoıǵan talap-tilekteri oryndalǵan kúnniń ózinde bolshevıkter bıligine, qozǵalysyna kedergi emes, kerisinshe, olardyń el arasyndaǵy bedelin ósiretin edi. Biraq, ol kezde bolshevıkter sóz júzinde orys­tan basqa ulttardyń teń qu­qyqtaryn uran­da­ǵany­men, is júzinde, ım­pe­rııa­lyq ústemdikten, «velıkorosstyq shovınızm» sanasynan aryla almady. Aqyry ulty úshin, ult bolashaǵy úshin kúresken qazaq zııa­ly­lary túgel­deı derlik jazyqsyz qýǵyn-súr­gin­ge ushyrap, al­dy atylyp, sońy uzaq jyl­dar­ǵa aıdalyp, olar­dyń ulttyq sanaǵa, rýhanı bostandyqqa negizdelgen is-áreketteri men tal­py­nystary, usynys, pikir, oılary sol kezeńde jo­ıylyp tyn­dy. Bul saıa­sı partııalar, úki­met­ter, bılik júıesi aýysyp, ártúrli ataýlarmen ata­la berýi múmkin, biraq keńistikte bılep-tós­teýshi bir ǵana «jetekshi», «aǵa» ult bolady, degenderi edi. О́tken ǵasyrdyń 20-30-jyldary májbúrlep júrgizilgen kollektıvtendirý, tárkileý naý­qa­ny­nyń nátıjesinde qazaq halqynyń 40 pa­ıyz­dan astamy, ıaǵnı 2 mıllıonǵa jýyq adam ash­tan qyryldy. 1,5 mıllıonnan astam qazaq óz Otanynan basqa elderge qashýǵa májbúr boldy. Bizdiń qoǵamda bul týraly az aıtylyp júrgen joq. Bul alapat qyrǵyndy bizdiń táýelsiz mem­lekettigimizdiń 20 jyldyǵy qarsańynda eske alyp otyrǵanymyz osyndaı joıqyn áre­ket­ter­diń eń túpki maqsaty – ulttyń negizgi qu­ra­myn joıý arqyly onyń barlyq ómirlik múm­kindigin tómendetý. Árıne, ult bolmaǵan soń memlekettilikten qandaı úmit bolýy múmkin? Sol sııaqty, 1937-1938 jyldary júrgi­zil­gen saıası qýǵyn-súrgin naýqany qazaqtyń eń bilimdi, qabiletti, óz tusyndaǵy saıası-qoǵamdyq úderisterdiń qyr-syryn túsinetin, óz ultynyń múddesin biliktilikpen qorǵaı alatyn, ultynyń sózin sóıleı alatyn qazaqtyń mańdaıaldy azamattarynan bastap, aýyldy jerlerde orta, joǵary bilimi bar azamattardy da «halyq jaýy» degen jalamen joıyp jiberdi. О́kinishke qaraı, keńestik Qazaqstandaǵy «ultshyldar» máselesi otyzynshy jyldardan keıin de uzaq ýaqytqa deıin toqtatylǵan joq. Bul Máskeý úshin, ózimizdegi Máskeýge jaǵyn­ǵysh jandaıshap ınternasıonalıster úshin qaı kez­de de qatelespeıtin «aspap» bolyp turdy. Oǵan mysal shash-etekten. 40-shy, 50-shi jyl­dar­daǵy «Qazaq SSR tarıhynyń» shyǵýyna baılanysty, sondaı-aq tarıhshy ǵalym E.Bekmahanov, ádebıetshi Q.Jumalıev, akademık Q.Sátbaev, ǵulama jazýshy M.Áýezov, taǵy basqa ult kelbeti dárejesindegi tulǵalardyń taǵdyry men tarıhyn, solardyń kórgen qııanatyn eske túsirsek te jetkilikti. Zerttep otyrsaq, qazaq jerine únemi orta­lyq odaqtyq bılik shúıligýmen bolǵan eken. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Qazaq­stan­daǵy tyń jerlerdi ıgerý maqsatynda Odaqtyń tórt buryshynan 1 mıllıonǵa tarta ártúrli ulttar ókilderin ákelý, 1937-38 jyldary Qıyr Shyǵystan júz myńnan astam koreılerdi, so­ǵys kezinde – 1941-1944 jyldary Kavkaz ha­lyq­­­taryn, Volga jaǵalaýyndaǵy nemisterdi   eshelondarmen tıep ákelip, qazaq da­la­syna tógý­degi maqsat ta qazaqtyń óz jerinde ózin azaıtý edi. Sondaı kúshtep, adam aty men qu­qyǵyn aıaqasty etip, ezip, qazaq jerin ejelgi ıesinen aıyrý maqsatynda júrgizilgen zymııan saıasattyń saldarynan táýelsizdik alar tusta Qazaqstanda turatyn halyqtyń quramynda qa­zaq ultynyń úlesi tómendep ketti. Árıne, mun­daıda ulttyq memlekettik, ulttyq táýelsizdik týraly qandaı da áreketter kóp qıyndyqtarǵa ushyrary anyq. Qazaqstanda basqa etnostardy kóbeıtip qoıýmen shektelmeı, ejelgi qazaq jerin bólshektep, bir buryshyn túrkimenge, bir ból­she­gin ózbekke, eń úlken úshten bir bóligi – sol­tús­tik astyqty oblystardy Reseıge qospaq jospar da Máskeýdegi ortalyq bıliktiń súıikti «re­for­malary» bolǵan edi. Osy ispettes sola­qaı she­shim­derdiń árqaısysynyń tusynda respýblıka basshylyǵyndaǵy jaýapty qyzmet­ker­ler óziniń aqıqat pikirin aıtamyn dep qýǵyn-súr­ginge ushy­rap, laýazymdy qyzmetterden bosa­ty­lyp, qur­ban bolyp jatatyn. Joǵarydaǵy ta­rıhı ári qa­sıetti kezeńderdi eske alǵandaǵy maqsatymyz ult­tyń táýelsizdikke jetýiniń qanshalyqty qıyn bolǵandyǵymen birge, qaı-qaısymyz bol­saq ta ótken zaman ókinishterinen sabaq alyp, sondaı taǵy basqa qaýip-qaterdiń aldyn alarlyq sana, túsinik bolý qajettigin kórsetý edi. Osyndaı taǵdyry men tarıhy bar qazaqqa «táýelsizdik eshqandaı shyǵynsyz, kúressiz keldi» dep aıtýdyń ózi ári ádiletsizdik, ári bilgisi kelmegendik. * * * KOKP men Keńes Odaǵy ortalyq bıliginiń Qazaqstanǵa kórsetken eń sońǵy qııanaty, ári qatygez óktemdikpen júrgizilgen saıasaty 1986-1989 jyldary boldy. KOKP Ortalyq Komı­teti­niń Saıası Bıýrosy, onyń Bas hatshysy qa­zaq ultyna mensinbeýshilik turǵysynan qarady da, burynǵy ádetinshe onyń basshylyǵyn aýys­ty­rarda ultty, ult sanasyn, qoǵamdy, jas ur­paq­tyń dúnıetanymyn eskermesten, óz óktem­di­gine saldy. Alaıda, osy joly 70 jyldan astam jazbaı jasalyp kelgen eski tásil jas qazaq­tar­dyń tolqýyna shashalyp, ulttyq sana­nyń kút­pegen dúmpýine kezikti. Sóıte tura ult teń­digin talap etken jastarmen tildesýdi jón kórmes­ten, beıbit sherýge shyqqan jastarǵa qarsy kúsh qoldanyp, talaı jastar mert bo­lyp, ja­zyq­syz qan tógildi. «Myń ólip, myń tirilgen» qazaq úshin bul da kezekti soıqan boldy. Qazaq halqy, ásirese jas urpaq qaısar­lyq tanytty. Or­talyq bıliktegiler ózderiniń odaqtas res­pýb­­lıkalardyń tynys-tirshiliginen múldem beı­habar ekendigin, ulttyq sananyń óskenin túsine almaıtyndyǵyn kórsetti. Qazaqstandy Kolbın basqarǵan jyldar qa­zaq zııalylary men laýazymdy qyzmet­ker­lerge de syn boldy. Sol jyldary qazaq atq­a­mi­ner­leri­niń sapasy kórindi. Sóz joq, kópshilik laýa­zymdy azamattar ortalyq bıliktiń, Kolbınniń qoǵamǵa jasaǵan ozbyrlyǵynyń tabıǵatyn bilip, ishteı kúıinip, reti kelgen jerde ádilin aı­tý­ǵa tyrysyp, múmkindiginshe joǵarydan tús­ken ámir, buıryqtardyń qoqan-loqysyn basyp, mazmunyn jumsartyp, ult múddesin qııanatqa bermesten, eńbek etýge tyrysty. Alaıda, sol kezdegi bılik basyndaǵy sheneýnikter ara­synda Kolbınge jalpaqtap, jaǵynýshylar da az bol­ǵan joq. Ondaılar óz basynyń mansaby men paı­dasy úshin kimdi bolsa da, neni bolsa da sa­typ jiberýge beıim, jan-tánderimen yqylasty boldy. Kókireginde, basynda óz pikiri joq, «shash al dese, bas alatyn» dáldúńder áli de kóp ekenine kózimiz jetti. Ondaılar óz man­sa­by úshin adal adamǵa da shimirikpesten, kirpik qaqpastan jala jaba salady eken. Bir qyzyǵy, Kolbın ketkennen soń sondaılardyń keıbireýi «Kolbınge qarsy kelip, kúresken» adam bolyp shyqty. Olardy aı­typ otyrǵanymyz, jalpy azamattyq pen ar­dyń sapasyn baǵamdaý. 37-shi jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrginniń qazaq bel­sen­dileriniń qoldary­men jasalǵany sııaqty, 1986 jyly da jeltoq­sannyń 18-i kúni KOKP Ortalyq Ko­mıtetiniń sektor meńgerýshisi N.Mıshenko laýa­zymdy qyz­met­kerlerdi kezekpen bir-birlep shaqyryp: «Res­pýblıkanyń burynǵy basshy­lary­nyń qyz­meti men ómirindegi kemshilikterin jazyp ber», dep tapsyrma bergen kezde sol tapsyrmany janyn salyp, «arty­ǵy­men» jazyp bergenderdi de, «joq, ondaıym joq» dep tik turyp, sol úshin qyzmetterinen ket­ken adamdardy da bilemiz. Alańǵa shyqqan jas­tar tarqar-tarqamastan, Kolbınge ońasha su­ranyp, respýblıkada «ult­shyl­dyq pen týys­qan­dyq jaılap ketkeni» tý­raly «egjeı-tegjeıli» maǵlumat berýge asy­ǵyp, «Sizdiń kel­ge­ni­ńiz qa­zaqty qut­qaratyn bol­dy», dep kól­girsi­gen ataq­ty «aǵalar» da boldy. Bolary boldy. Bireýdi ásh­ke­releıik degennen aýlaqpyz. Sondaı is-áre­ket­ter keleshek ómirge sabaq bol­syn, ondaı sapa­syz­dyq, tulǵa turlaýsyzdyǵy ar­qyly jú­re­tin ult sapasyz­dy­ǵynan arylsaq dep aıtyp otyrmyn. Munyń bári ulttyq sananyń kórinisteri. Mem­leket myqty bolýy úshin adamdardyń bo­ıyn­da, ásirese, qoǵam aldynda júrgen ár adam­nyń boıynda ulttyq sana, azamattyq ózek qýatty bolýy kerek. О́tken syndarly kezeńderge toqtalyp, qys­qa­sha sholý jasaýdaǵy maqsatymyz, táýelsiz­dik­tiń joly jeńil emes ekendigin eske sala oty­ryp, qandaı ádiletsizdik, qııanat kórgenimizdi, sodan búkil ultymyz, elimiz qalaı utylǵanyn umyt­paý arqyly búgingi memlekettik táýel­siz­digimizdi saqtaýǵa árbir azamat múddeli, bo­rysh­ty ekenin aıtý. Derbes memlekettilikke qol jetkizilip memleket quraýshy ult mártebesi tu­raq­­ta­lyp ósken tusta, qoǵamnyń sanasynda táýel­­siz­dikti saqtaý, memleketimizdi kúsheıtý, memleket múddesine basymdyq berý ulttyq ıdeıa bolyp qalyptasatyn mezgil jetti. Ulttyq ıdeıa týraly pikirtalas kóp. Keıbireýler bizdiń memleketimizde ulttyq ıdeıa joq degendi aıtady. Ulttyq ıdeıa ortaq múddeden týyndap, ortaq muratqa umtylystan qalyptasýy tıis. Endeshe, ulttyq derbestikten, rýhanı bostan­dyq­tan, memlekettik táýelsizdikten joǵary qazaq úshin, qandaı múdde, qandaı maqsat, murat bolýy múmkin? Osyndaı jaǵdaı tusynda ǵana barlyq basqa tirshilikter týraly áńgime qozǵaýǵa bola­dy. Ult­tyq sana bolsa, ulttyq ıdeıa týraly aıtýymyz oryn­dy. Búkil bizdiń tarı­hymyz – derbestik, táýelsizdik týraly ult­tyq sanamyz­dyń óshpe­ge­ni­niń kýási. Ǵasyrlar boıy tarıh­tyń talaı qa­ter­li tolqynynan ótip, talaı aı­qas­tarda qurban bolyp, talaıynan aman jetip, táýelsiz memleket bola alǵany­myz, árıne, qa­zaq­tyń jańa dáýiri, altyn ǵa­sy­ry. Sondyqtan da osy dáýirimizdi, táýel­­siz­digimizdi qadirleý, qas­terleý, qorǵaý, saqtaý, ony urpaqtan urpaqqa shashaýsyz jetkizý – árqaı­sy­myzdyń qasıetti boryshymyz, paryzymyz. * * * Osy maqalanyń basynda Táýelsizdigimizdi jarııa etken zań qabyldanǵany aıtylyp edi. Ol zańnyń qalaı, qandaı pikirtalas týǵyzyp, zańnyń qabyldanýyna Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishulynyń bastamashy bolǵa­nyn, burynǵy Joǵarǵy Keńestiń sessııasynda áldeneshe ret sóz sóılep, nanymdy oı, pikirin or­taǵa salyp, depýtattardy bir múddege ju­myl­­dyra alǵany týraly budan buryn ja­rı­lan­ǵan maqalada tolyq jazylǵan («Egemen Qa­zaq­stan», № 122-123. 06.04.2010). Osyǵan baı­la­nysty taǵy bir aıtylatyn aqıqat – sol kezde Qazaqstandaǵy halyq quramynda qazaqtardyń úles salmaǵy 36-aq paıyz bolǵanyn bizdiń táýel­sizdigimizdi qabyldaǵysy kelmegen talaı my­syq­tileý adamdar ártúrli jerlerde, baspa­sóz­de de aı­typ, sonyń ózin qazaqtardyń kemshiligi etip kór­setkisi kelgeni. Tek táýelsiz memleket bola al­ǵanymyzdyń arqasynda eldegi de­mo­grafııalyq jaǵ­daı ońalyp, 2009 jylǵy ha­lyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha qazaq­tar­dyń óz elindegi úles salmaǵy 65 paıyzǵa jaqyndady. Bul – Elbasy Nursultan Ábishulynyń memleketimizdi kúsheıtý maqsatynda júrgizip otyr­ǵan demografııalyq saıasatynyń basty kór­set­kishi. Ol týraly Prezıdent 1996 jylǵy alǵash­qy Joldaýynan bastap jyl saıyn aıtyp, Úki­metke naqty tapsyrma berýmen keledi. Ásirese, «2030 jylǵa deıingi Qazaqstannyń damý stra­tegııasy», taǵy basqa mańyzdy baıandamalary men sózderinde eldiń demografııalyq ahýalyna aıryqsha toqtalady. Ústimizdegi jylda da ult­tyń ósimine jańa mańyz berildi. Elbasy bıyl­ǵy óz Joldaýynda memleketimizde halyqtyń áleý­mettik turmysyn jaqsartyp, bilim, densaý­lyq saqtaý kórsetkishteriniń deńgeıin kóterip, qoǵamda salamatty ómir súrýdi qalyptastyrý arqyly dúnıege keletin náresteler sanyn kó­beı­tip, olardyń shetineýin qysqartyp, analar ólimin kemitip, densaýlyq saqtaý mekemeleriniń emdeý, syrqattyń aldyn alý sharalarynyń sapasyn kúsheıtý arqyly qazaqstandyqtardyń orta jasyn 2015 jylǵa deıin 70 jasqa, 2020 jylǵa deıin 72 jasqa jetkizýdi eń basty strategııalyq damý dárejesinde qoıdy. Shet elderden óziniń tarıhı Otanyna kelgisi kelgen qazaq baýyrlarǵa da esigimiz ashyq, olarǵa osy kezge deıingideı quqyqtyq kómek kór­setileri sózsiz. Bul – biz táýelsizdik alǵan kún­nen beri júrgizilip kele jatqan naqty, maq­satty shara. Osy jyldar ishinde alys-ja­qyn elderden 800 myńnan astam qazaq Qazaq­stan­ǵa kelip ornalasyp, azamattyqtaryn aldy. Shet elden kelgen qazaqtardy óńirlerde qabyl­dap, ornalastyrý isinde Almaty, Ońtústik Qa­zaq­stan, Mańǵystaý, Aqmola, Atyraý, Shyǵys Qa­zaq­stan, Jambyl, Qyzylorda oblys­ta­ryn­da, Astana, Almaty qalalarynda mol tájirıbe jınaqtaldy. Áıtkenmen de, bul jumys áli de ońtaılandyryp, jaqsartýdy talap etedi. О́ki­nish­ke qaraı, naqty atqarýshy oryndarda – ob­lys ortalyqtarynda, qalalarda, aýdandarda, mem­lekettik qyzmet mekemelerinde óz mindetterin oryndaýda jaýapkershilik jetkiliksiz. Qyzmetkerler tarapynan menmendik, nem­qu­raı­lylyq, salaqtyq minezder kóp kórinedi. Shet­ten kelgen, orys tilin bilmeıtin qazaqtar biz­diń keıbir menmensigen, qazaqsha sóılegisi kel­meıtin sheneýnikterden taýy shaǵylyp, jal­py Qazaqstan sondaı «meńireý jartas» eken degen pikir týǵyzatyn mysaldar az emes. Olar sharasyzdyqtarynan Prezıdentke, Parlamentke, Úkimetke shaǵymdanyp aryz jazýǵa májbúr bolady. Muny bizdiń memlekettik qyzmet­ker­lerdiń óz memleketin, táýelsizdigin syıla­maý­shy­lyǵy dep túsiný kerek. Iаǵnı, bul da mesheý sheneýnikter boıynda áli ulttyq sananyń kemistigin kórsetedi. Eger ár qyzmetker óz or­nyn­da óz mindetin taza ári jaýapkershilikpen at­qarsa, eshkim de eshqaıda shaǵym jazbas edi. Son­dyqtan da atqarýshy bılik óz jumysynyń sapasyn memleket múddesinde ózgertip, halyq­qa qaltqysyz qyzmet etýdi Elbasynyń talap­taryna sáıkes durys jolǵa qoıýǵa mindetti. Sondaı-aq, Qazaq eline kelip, turaqtanaty