Senim men úmit uıalatatyn shyǵarmalar

Balalar áde­bıeti arqyly jetkinshekter men jas­óspirimder ómirdiń qym-qýyt, jan-jaqty alasurǵan, alaı-dú­leı mi­ne­zimen, qoǵam men ortanyń zań­dy­lyq­tarymen, adamnyń jaqsy hám ja­man qyrlarymen tanysa bastaıdy. Kezinde tanymal «Narnııa hronıkalary» dep atalatyn fantazııa janr­ynda jazylǵan 7 kitaptan turatyn top­tama avtory Klaıv Steıplz Lıýıs «Ba­lalarǵa arnap jazýdyń úsh tásili» degen maqalasynda «Aldymen balalar ne qalaıtynyn bilip alyńyz da, tipti ony ózińiz jek kórseńiz de, sony berińiz. ...Ekinshi jol birinshisine uqsaıdy dep oı­lasańyz, máselege ústirt qaraǵan bolasyz. Osy jolmen Lıýıs Kerroll, Kennet Grem, Djon Tolkın jazatyn. Al­dymen olar ózderi tanıtyn balalarǵa, keı­de tipti aıaqastynan oılap shyǵarǵan erte­gilerin aıtyp beretin. Sodan keıin ol kitapqa aınalatyn. Úshinshi jol – tek q­ana maǵan sáıkes keletin jol. Ol – er­tegi jazý», dep jazǵan. Osydan kelip «Balalarǵa arnalǵan shyǵarmalar qalaı tanymal bolady? Nege keıbir avtorlardyń shyǵarmalary dúnıe júziniń ár túkpirinde turatyn balalardyń eń súıikti shyǵarmalarynyń qataryna qosylyp, jyldan-jylǵa, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyn taýyp, qazirgi oqyrmanǵa deıin jetedi?» degen suraq týyndaıdy. Osyndaı dúnıe júzine tanymal bolǵan, álemniń kóptegen tilderine aýdarylǵan birneshe shyǵarmany alyp kóreıik. Bul shyǵarmalardy men sońǵy bir-eki jyldyń ishinde oqyǵan bolatynmyn. Eń birinshi, fransýz jazýshysy Anna Gavaldanyń «35 keli úmit» (2002 j.) kitabyn aıtqym keledi. «35 keli úmit»– 6-synyp oqýshysy Dıýbosk Gregýardyń otbasy, mektebi, mektepke degen qarym-qatynasy, aınalasynan túsinistik pen qoldaý kútýi, biraq ókinishke qaraı, mektep talaptaryna saı kelmeı ylǵı eskertý alyp, eń nashar oqýshynyń tiziminde bolýy, soǵan qaramastan, júregi meıirimge to­ly, qolymen bar jumysty isteýge daıyn turǵan úmiti men armany asqaq ba­lanyń ómiri týraly. Osy kitapty oqyp bitkende, «bári jaqsy bolady degen úmit» qaı oqyrmannyń bolsa da jú­reginde birden uıalaıtynyn túsindim. Bu­ryn kitapty oqyp bitkende odan ne kú­tetinim esimde joq, endi oqy­ǵan kitap­ta­rym­nan, ásirese, balalarǵa arnal­ǵan shy­ǵar­malardan, qýanysh pen úmitti iz­deı­tin boldym. Osyndaı erekshe sezim qal­dyrǵan taǵy bir shyǵarma norveg j­a­zýshysy Marııa Parrdyń «Vaflı jú­­rek» (2005 j.) kitaby. Bul kitap Shvesııa, Fransııa, Polsha, Germanııa, Nıderland elderinde jaryq kórgen, «Kúmis grıfel» syılyǵyn alǵan. Kitaptyń basty keıipkerleri Trılle men Lenanyń bastan keshken, keıde tipti, qaý­ip-qaterge toly oqıǵalary eshkimdi beıjaı qaldyrmaıdy. Úlkender olardy keı­de túsinip qoldap jatsa, keı kezderi ba­la júreginde ne bolyp jatqanyn bil­meı de qalatyn. Biraq balalardyń ara­syn­daǵy dostyq bárinen de kúshti bolyp shy­ǵady. Úshinshi kitap, budan 100 jyl bu­ryn shyqsa da, osy ýaqytqa deıin oqyr­manyn erekshe sezimge bóleıtin tany­mal roman – «Polıanna» (1913 j.). Bul romannyń avtory amerıkalyq jazý­shy Elınor Porter. Osy romannyń je­lisi boıynsha kórkem fılm men serıaldar da túsirilgen. Romannyń basty keıipkeri on bir jasar Polıanna jetim qalyp tátesiniń úıine kóship kelýge májbúr bolady. Ol «syılyqqa qýyrshaq qalaǵanda, saǵan baldaq syılasa» qalaı qýaný kerek ekenin aıtyp bere alady. Basty keıipkerdiń «qandaı jaǵdaı bolsa da, qýana bilýge úıretetin oıyny» qalashyqtaǵy barlyq adamnyń júregin jaý­laıdy. Osy oıyn jáne mineziniń ashyq­tyǵy, aqkóńil jáne sengish, jany taza qyz balanyń qorshaǵan adamdarmen qa­rym-qatynasyn aıqyndap, aınalasyn ózgertýge septigin tıgizedi. О́zine, is­tegeni men aıtqanynyń durystyǵyna de­gen senim, keıde qatelesip jatsa da, ony túzeı alýy, eń bastysy, adamdarǵa degen meıirimi men súıispenshiligi onyń qa­syna barlyq adamdy toptastyrady. Bul romandy qýanýǵa úıretetin kitap der edim jáne barlyq adamǵa oqýǵa keńes berýge bolatyn shyǵarmanyń qataryna jatqyzýǵa bolady. Úlkender sııaqty, bala da óziniń ja­ny, sezimi, qalaýy men ýaıymy, armany men óz álemi bar tirshilik ıesi. Oǵan ómirdiń sabaǵyn alýǵa, shynaıy ómirdi esh boıaýsyz qabyldaýyna kedergi bolmaý­y­myz kerek bolar, degenmen, jaqsy er­te­giler, áńgimeler men hıkaıattar, anı­ma­sııalar, kórkem fılmder usyný ar­qy­ly balanyń jan dúnıesin asqaq armandar men qııal-ǵajaıypqa jeteleý óte ma­ńyz­­­dy. Bala shyǵarmany oqyp otyryp tek ómirdiń qıyndyǵyn, aýyrtpalyǵyn, áleý­mettik máselelerdi oılap, muńaıyp, qaı­ǵyryp, qıyndyqtan shyǵar joldy iz­deı almaıdy. Balaǵa qııalyn ushtaıtyn, ar­manyn asqaqtatatyn, júregine meıirim men syılastyq, batyrlyq pen batyldyq, se­nim men úmit uıalatatyn shyǵarmalar qaı kezde de kerek.

Baqytgúl SALYHOVA,

pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty