Turmystyq mádenıet deńgeıi qandaı?

«Teatr kıim ilgishten bastalady» dep ónerdiń qasıetti ordasyndaǵylar kıim ilgishke deıin mán báredi. Sol tárizdi jalpy qoǵam mádenıetiniń deńgeıin kórsetetin, bylaı qaraǵanda onsha mán berile bermeıtin, al syrt kózge tym oǵash, kózge uratyn jaıt­tar kóp-aq. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, abyz aqsaqal О́mirbek Baıgeldiden alǵan «...Besgińdi túze» atty suhbatta ol kisiniń Tokıoda buryn bizdiń elimizde oqyǵan japon qyzynyń aıtqanyn keltirgeni bar. Sonda sheteldik «Birinshi, sizderdiń qonaqjaılylyqtaryńyzdyń arqasynda kóp úılerden dám tattym. Bizdiń japondardyń eń baıy úı ishindegi dúnıe-buıymdardy ondaı jınamaıdy. Sonda kórip, oı óte baı turady eken ǵoı, keremet qoı dep oılaısyń. Al sol páterge kóterilerde baspaldaqpen órlep kele jatqanyńyzda syzyp, shı­maı­lanǵan, shashylyp, shań basqan yńǵaısyz kóriniske kez bolasyz. Sosyn sizderdegi bir uıat másele dáret alyp, jýynatyn jerlerińiz eken. Japondar ony jaltyratyp qoıady, kúnige bálen ret jýylyp, oramaldaryn saılap, jýy­natyn sabynyn daıyndap, onyń tazalyǵyna úlken mán beredi, eń kútip ustaıtyn jeriniń biri sol. Al sizderde qaladaǵy qoǵamdyq, ásirese, syrttaǵy, jol boıyndaǵy ájethanalardyń ishine kirmek túgil, mańaıynan júre almaı­syz. Oǵan aıaq attap basýǵa múmkin emes», dedi. Sodan, men elge oralǵan soń, jol boıyndaǵylaryna ádeıi baryp kór­dim. Kórgenim ol aıtqannan da ja­man bolyp shyqty. Qazir jolaýshy kóbeıdi, adam toqtamaı turmaıdy, al onyń arasynda sheteldik týrıster, iskerler qarasy molaıdy. Mundaı ájethanalardy kórip turyp olardyń bizdiń eldi maqtaı qoımaıtyny aıdan anyq. Sondyqtan bul búgin demeı, erteń demeı tezirek qolǵa alyp, tártipke keltiretin jumys eken», degeni bar. Jýyrda Jetisaıda (Ońtústik Qazaq­stan oblysy) quny 3 mıllıon teńgelik qoǵamdyq dárethana salynypty. Sol san-saqqa júgirgen áńgimeniń taqy­rybyna aınaldy. Jaqtaǵandar da bar, dattaǵandar da bar. Máselen, áleýmettik jeli belsendisi Dáýlet Serikbaıdyń «Ásirese, kóshede júrgende qıyn, qaıda bararyńdy bilmeısiń, aqyly ondaı oryndar kóbeısin, baǵasy tym qymbattamasyn», degenin jýr­nalıst Jomartbek Nurmanov qol­dap, «Dáretha­na – aǵzadaǵy as qory­týdan qalǵan qaldyqtardy, búırekten súzilgen zárdi shyǵaratyn oryn ǵana emes, dáret ala­tyn, jeńil-jel­pi jýy­nyp, ústi-basyńdy retke kel­tiretin, aınasy men sýy bar taza oryn bolýy kerek. Qazir aýyl máde­nıeti de jańa deńgeıge kóterildi. Aýyl­dyqtar da septık ornatyp, ony úıdiń ishine kirgizip jatyr. Dárethana da monsha sııaqty, tazalaný nysany bolýy kerek. Sondyqtan, bul kúlkige aınaldyratyn taqyryp emes. Dáýlet Serikbaı sony basqa qyrynan synǵa alyp otyr. Kóshelerde, kópshilik kóp shoǵyrlanatyn oryndarda, dámhana, ashanalarda dárethana (ájethana emes) bolýy mindetti. HHI ǵasyrda ómir súrip jatqanymyzdy umytpaıyq. Aýyl mek­­tep­terindegi dárethanalardy ishke en­gizý qajet. Jáne ol sýy bar, taza bo­lýy kerek», deıdi. Qarsylastar da bar, ondaılar septıkke ketken qaıran aqsha-aı, sol aqshany shyn muqtajdarǵa berseıshi odan da, dep aqshanyń tym kóp jumsalýyna kúmánmen qaraıdy. Qarajattyń jumsalýyna qatysty Astanada jabyq aıaldamalar salynǵanda da biraz sóz bolǵan. Osy kúnge deıin 30 shaqtysy paıdalanýǵa berilip, qala turǵyndaryna Arqanyń sýyq qysynda tamasha yq, pana bolýda. Árqaısysynyń ornaýyna shamamen 7 mıllıon teńge jumsalypty. Bir qarasań, qyrýar aqsha. Biraq, jaýrap, sýyqqa urynyp, qanshama adamnyń densaýlyǵyna keletin zııanyn oılasań, ketken qarajat dál óz ornyna jumsalǵandaı kórinedi. Dárethana da sondaı qajettilik. Ol –tazalyq, ol – densaýlyq. Dárigerler túrli juqpaly aýrlardyń basym bóli­giniń sanıtarlyq-gıgıenalyq taza­lyqty saqtamaýdan bolatynyn aıtady. Jáne ol – mádenıet. Neshe jerden asyl tas taǵynyp, qymbat kıim kıip, neshe túrli ilim-bilimdi ıger, ónerli bol, al barar jeriń jıirkenishti bolsa, onda seniń mádenıetińniń deńgeıi de sondaı bolǵany. Joǵaryda aıtqandaı, ásirese, jolǵa shyqqan jolaýshyǵa óte qıyn. Aıaq basar jer tappaı, ıisi álemdi alǵan dárethanaǵa ázer kiresiń. Qansha jerden súrtinip-qaǵynyp shyqsań da álgi ıis senimen erip shyqqandaı óz-ózińnen jı­re­nesiń. Tazalyǵyn, mádenıetin aıt­­pa­ǵanda, musylmanshylyq jolda sondaı las jerlerde jyn-peri ataýly ornyǵady deıdi. Boıyńa jabysyp shyqsa qalaı qutylarsyń. Baǵasy qym­battaý eken demese, Jetisaı jurty úlgi kórsetipti. Jelge ushpaı, shekaradan asyrylyp qymqyrylmaı, el aqshasy óz kádesine jarasa, káne. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»