Jetinshi qazynanyń janashyry

San ǵasyr boıy ushqan qustyń qanatyn, júgirgen ańnyń tuıaǵyn tozdyratyn saıyn dalada samal jeldeı erkin, azat kún keshken ata-babamyz óziniń kúndelikti tirshiliginde qaıtalanbas ǵajaıyp salt-dástúrlerdi ornyqtyrǵan. Búgingi kúnde talyqsyp, úzilip baryp qaıta jalǵanyp, óship baryp endi janyp jatqan qusbegilik, atbegilik óner tárizdi qany taza tekti ıtterdi taýyp asyraý, olardan tuqym alý qaıta qolǵa alynyp jatyr. Kókshetaý qalasynyń irgesindegi Krasnoıar selosynda turatyn Oralbek Qaısanov birneshe jyldan beri qazaqy tóbettiń tuqymyn jaqsartý baǵytynda tynymsyz izdenip júr. – Qazaqtyń tóbet ıtteriniń qadir-qasıeti qandaı? – dep suraǵanym bar birde ol kisiden. – Tóbettiń aıyrmashylyǵy dene bitiminde. Bizge deıingi ata-babamyz ár sózdiń boıaýyn, dámin aıyra bilgen ǵoı. Ataýynyń ózinen kórinip turǵan joq pa? Bóribasar, demek, bórini alatyn, soǵan shamasy qaptal jetetin áýletti degen uǵymdy bildirse kerek qoı. Bóribasardyń basy eresen úlken, moıny jýan, bas pen moıyn zor keýdege qoladan quıǵandaı tutasyp ketken tárizdi bolady. Ezýi jarty qarys. Azý tisteri salaly, ári ótkir, myqty keledi. Keýdesi jýan, aıaqtary sińirli, uzyn. Shyntaq keýdeden sál alshaqtaý. Beli sadaqtyń jaǵyndaı serippeli. Kúdisteý bitken moıyn omyrtqa jondanyp baryp kúshti serpindi belge jymdasa jalǵasady. Daýysy kómeıinen, jutqynshaqtyń túbinen, bálkim zor keýdeniń ózinen shyqqan tárizdi qoıý gúril aralasyp salmaqty leppen shyǵady. – It asyraý ermegińiz be? – Eger osy ispen ondaǵan jyl aınalysyp júrsem, árıne, ermek deýge kelmes. Zaıyry ermek erikenniń isi. О́zińiz oılap kórińiz, qazir mende alpysqa jýyq asyl tuqymdy ıt bar. Ermek etken adam qyzyǵy men azaby birdeı osynsha ıtti genetıka zańyn saqtaı otyryp, ósire alar ma edi. Ol úshin aıryqsha tózim, erekshe ynta kerek. Ár ıttiń minez-qulqyn qadaǵalaý, densaýlyǵyn kózden tasa etpeý, daǵdylandyrý, tárbıeleý kez kelgen adamnyń qolynan kele bermeıtin azaby mol sharýa. Qysqa jip kúrmeýge kelmeı turǵan myna zamanda, ıt túgil adamdy asyraý ońaıǵa túspeı turǵan shaqta, erikken adam elý ıt baǵa alar ma edi? – It asyraýdyń mehnaty az emes. Basqasyn aıtpaǵanda, kórshi-qolań­nyń ózi úı irgesinde pálenbaı ıt arpyldap jatqanyn unata qoımaıtyny anyq... – Asyl tuqymdy ıtti bir sheti Aýǵanstan men bir sheti Túrikmenstannan jınadym. Otbasym ıt asyraǵanyma qarsy emes. Ár adamnyń aldyna qoıǵan bir maqsaty bolady ǵoı. Meniń maqsatym osy. Keıbir túsinbeıtin adamdar basqasha da oılaýy múmkin. Al kórshilerim alǵashqyda úrkekteı qarap, eptep kúńkildegenderi de ras. Keıin kóndigip ketti. Olaı bolatyny meniń tóbetterim kórshiniń qaz-úıregin urlaıtyn buralqy ıt emes. Kisi qappaıdy. Eshkimge zııany joq. Sosyn da kórshi-qolań tóbetterdiń tulǵasyn kórip, tektiligine tánti bolyp, ózderi de qyzyqtap júredi. – Búginde asyl tuqymdy ıtterdi bıznes kózine aınaldyr­ǵandar da bar kórinedi. Siz­diń us­ta­ny­myńyz qan­daı? – Qazirgi tańda asyl tu­qymdy ıt­terdi satý ózin­she bıznes ekendigi ras. Ári tu­qy­my tuzdaı quryp ba­ra jatqan tó­bet­terdiń qymbat ba­ǵa­la­na­tyndyǵy ár­túrli jarys­tarda júlde alǵan, ataqty tóbet­terdiń quny asa be­retin­digi taǵy málim. Tuqym jańalaý úshin ózi­miz de satyp alyp júrmiz. Tekti tóbetter bes myń dol­lardan joǵary baǵa­lanady. Biraq, men tóbetterdi satý úshin emes, olardyń tuqymyn jańalap, kóbeıtý úshin baǵamyn. It jeti qazynanyń biri dep Alashtyń suńǵyla qarttary tegin aıtpaǵan ǵoı. Tóbet barlyqtyń, baılyqtyń, tektiliktiń belgisi. Qazaq dalasyn jyrtqyshtan, jaýdan qorǵap qalǵan tóbettiń jıyrma birinshi ǵasyrda da ómir súrýge tolyq qaqysy bar. Endeshe, sol jetinshi qazynanyń janashyry bolyp júrgen Oralbaıdyń áreketi qaı jaǵynan da quptarlyq is der edik. Baıqal BAIÁDILOV