Muǵalim

Bir Qudaıǵa syıynyp, Kel, balalar, oqylyq, deıdi Ybyraı Altynsarın. Bala kúnimde tańǵalýshy edim. Altynsarınniń osy óleńindegi shýmaqtardyń bári tórt joldan turady da, áýelgi shýmaǵy nege úsh-aq jol dep. Ol kezde: «Kel, balalar, oqylyq, Oqyǵandy kóńilge, Yqylaspen toqylyq», dep bastalýshy edi ǵoı. Sóıtsek, kudaısyz zamanda «Bir Qudaıǵa syıynyp» degen jol sypyrylyp túsip qalypty. Al endi qazirgi «Ana tili» oqýlyǵyna qarasam, ata­myzdyń óleńi sol qalpynda. Túzetilmegen. Keńestik nusqada áli tur. Qazaq álippesin kırıll qarpinde túzip, saharada eýropalyq úlgidegi, jańa zaman talabyna saı tuńǵysh mektep ashtyrǵan Ybyraı atamyz ultymyzdyń uly aǵartýshysy ekeninde kúmán joq. Muǵalim. Shyn maǵynasyndaǵy. Sol kisi ashtyrǵan mektepten XIX ǵasyrdyń sońynda, XX ǵasyrdyń basynda qazaqtyń nebir bilimdi azamattary shyqty. Olardyń biregeıi Ahań, Ahmet Baıtursynuly boldy. Bul kisi Ybyraı atamyzdyń ıgilikti isin jalǵastyryp qana qoıǵan joq, jańa bas­tamalar kóterdi qazaqtyń jańa álipbıin jasady, til biliminiń negizin qalady. Basqa da tolyp jatqan uly isterdi atqardy. Biraq, sonyń bárin jıyp qoıǵanda, Ahań – eń áýeli Muǵalim. Álıhan Bókeıhanov 20-jyl­dardyń basynda zamandas inisi Ahmetke jazǵan bir hatynda «Sen ilgeride ómirge kelseń, Altynsarın bolatyn ediń, Altynsarın endi týsa, seniń ornyńdy basatyn edi», deıdi. Altynsarın, Baıtursynuly ǵana emes, Mirjaqyp, Maǵjan, Sultanmahmut, Júsipbek Aımaýytuly, Otynshy Áljanov, Bıahmet Sár­senov, taǵysyn taǵy, qazaq­tyń júzdegen, myń­daǵan azamattary muǵalim bolyp, «qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolýǵa» umtyl­dy. Keıingi Alash orda úkimetiniń quramyna qarańyz, jartysyna jýyǵy – el ishinde muǵalimdik etken jigitter. Bularǵa deıin de, ıaǵnı aq patshaǵa bodan bolǵan ker zaman­nyń alǵashqy kezeńinde de, odan ilgeri – qazaqtyń óz handyǵy tusynda da muǵalimder boldy. Olar – arab álipbıinde, musylman ilimi negizinde dáris aıtqan moldalar. Patsha ohrankasynyń salpańqulaǵy bolyp, el ishin alataıdaı búldirgen, Kurbanǵalı Halıd jazatyn «ýkaznoı» moldalar emes, Qazanda, Tash­kent­te, Túrkistanda, Buqarda oqyp kelgen, alash jurtynyń óz ishin­degi kózi ashyq aqsaqaldardan tálim alǵan moldalar. Bular da – óz dáýiriniń Muǵalimi edi. Muǵalim – qaı zamanda, qaı elde bolsyn, qadirli mamandyq. Urpaqtyń aǵartýshysy, ulttyń tárbıeshisi. Memlekettiń tiregi. Qaı dáýirde de bilimdi memleket alda turady. Al bilimniń dánin sebetin muǵalim qaýymy – ózderi biler, bilmes, shyn máninde qoǵamnyń qozǵaýshysy. Oǵan eshqandaı kúmán týmasa kerek. Ertede Muǵalim degen uǵym óte qadirli edi. Áke-sheshemiz qara tanytqan ustazdaryn osy kúnge deıin qurmettep, ardaqtap eske alyp otyrady. «Muǵalim aıtty!» dep mektepten kelsek, «e, muǵalim aıtsa, jón» deıtin. Al endigi dáýirde, jasyrdyq ne, jasyrmadyq ne, muǵalim jurty asa ardaqtalyp turǵan joq. Onyń ústine álgi, jabaıy rynok tóbeden jaı túsirip, el yńyrshaǵy sozylyp jatqan qaraózek shaqta muǵalimniń de kúnkórisi keri ketip edi. Aılyǵy shaılyǵyna jetpeı turǵan jyldar kelmeske ketti. Kósh túzelgen keıingi kezde de muǵalim jurty qońyrtóbel kún keship jatýshy edi, Qudaıǵa shúkir, qazir jaman emes. Sóz sońynda belgili óleńdegi myna joldar taǵy da tilge oralady: Ustazdyq etken jalyqpas Úıretýden balaǵa... Balanyń bilgenine qýanyp, úırengenine jubanyp, jalyqpaı, jabyqpaı, janushyryp júrgen muǵalim jurty, sizder aman bolyńyzdar. Sizder aman bolsa­ńyzdar, el keleshegi de kemel dep bilemiz. Nurjan QÝANTAIULY ALMATY