Kórnekti aqyn Tólegen Aıbergenovtiń týǵanyna – 80 jyl
Qazaqty tutastyryp turǵan uly ustyndardyń biregeıi – ádebıet, onyń ishinde poezııa. Sol poezııanyń aryda – Asanqaıǵy, Qaztýǵan, Aqtamberdi, Shalkıiz; beride – Mahambet, Abaı sekildi tulǵalary tutas ulttyń boıyna eldik pen erlik sezimi bolyp enip, halyq rýhynyń otyn mazdatsa, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Jumeken, Qadyr, Muqaǵalı, Tumanbaı, Saǵı, О́mirzaq Qojamuratov sekildi ózgeshe talantty aqyndar qazaq jyrynyń shoqjuldyzy bolyp, ulttyq poezııamyzdyń mereıin asqaqtatty. Osylardyń ishinde aqyn Tólegen Aıbergenovtiń orny erekshe bolatyn.
Bir qaraǵanda burynnan bar sııaqty kórinetin, al úńile qaraǵanǵa múlde bólek, ózgeshe bolmystyń aqyny ekeni tanylatyn Tólegen Aıbergenovtiń poezııasy – áldeneshe ǵasyrlyq qazaq jyrynyń dúnıege ár talant kelgen saıyn qulpyra beretin san qyrly sıqyryn, sarqylmas qaınaryn tanytqan poezııa edi.
Jazba poezııa ornyqqannan beri talaı qıyrdy sharlap, batys pen shyǵystyń túrli aǵymdaryna ilesip, sonyń nárin óz topyraǵymyzǵa boılatqan qazaq jyry bir sát – Tólegenniń asqaq ta aıbyndy, sulý da sazdy, móldir de tereń poezııasy bar qýatymen jarq etkende – selk etip esin jıyp, óziniń túp tamyryn izdeı bastady: jańalyqtyń bári shetten kelip, tańdaı qaqtyra bermeıtinin túısindi. Ulttyq topyraqqa tamyr jiberip, dástúrli tól ónerdi jańǵyrta, jańarta otyryp ta uly jetistikterge jetýge bolatynyna kóz jetkizdi.
Shyn máninde, Tólegenniń jetilýi tez boldy. Ábish Kekilbaevtyń sózimen aıtqanda: «Ol óz býyny ókilderiniń kóbinen keıin kelse de, jedel ilgeri shyǵyp, kósh basyna oza bastap edi». Biraq ondaı baqytqa ol óner jarysynda jalań alǵa umtylýdy maqsat tutqan ólermendikpen emes, boıyna týǵan halqynyń sóz qudiretin sińirgen órelilikpen ıe bolǵan-dy.
O, meniń baıtaq mekenim,
Janymnyń qarshyǵasy sen.
Shyrqaǵym kelip ketedi,
Jazbaǵan án shyǵarsyń sen.
...Kelemin talasa gúldep,
Aldyńda kirshiksiz edim.
Bir seniń bolashaǵyń dep,
Myń oıǵa kirpik súzemin.
...Jaýyńdy keskilermin de,
Qas etpen eshkimdi eshkimmen.
Baǵyń bop estilermin de,
Soryń bop estilmespin men.
Tólegenniń bul jyr joldary buryn san márte jyrlanǵan taqyrypta daǵdyly shablondarǵa mańaılamaǵany bylaı tursyn, múlde tosyn yrǵaq, tyń ekpinmen qııaǵa shyǵandap ketkenin baıqaısyz. Jıyrmanyń ústindegi kókórim jastyń dúnıeni sonshalyqty tereń uǵyp, naǵyz azamatqa qoıylar talapty jan-júregimen sezinip, parasat bıigine kóterilýi tań qaldyrady.
Salǵan betten-aq osyndaı sezimtal da sazdy jyrlarymen ónerge yntyq, óleńge yntyq qaýymnyń keýdesin kóktemniń shıpaly samalyndaı jelpip ótken Aıbergenovtiń shabyty, rasynda, aıryqsha qubylys bolatyn. Onyń óleńderinde jastyq pen mahabbat sezimi tutasyp, adam men tabıǵat birtutas álemge aınala kele syr tókkende jandy, jansyz ataýlyda aıyrma joq sııaqty kórinetin:
Qyzǵaldaq qýyp qumardan
Shyǵatyn boldyq, qurbym-aý.
Aeroporttardan týy alýan
Aınymaı jatqan qyr mynaý.
Gúl de ásem munda, kór mine,
Qap-qara maqpal tún de ásem.
Tolqymaı jatqan kóldi de
Tolqısyń kórip munda sen.
Taý da ásem jaltyr kók aıdyn,
Qaýyrsyn qanat baý da ásem.
Zer shashaq shyǵy toǵaıdyń,
Shashylǵaly tur «áý» deseń...
Bir kórgenge tabıǵatty jyrlap turǵandaı seziletin óleń túıindeler tusta múlde basqa maǵynaǵa aýysyp, tabıǵatty beıneleý – onyń qyzyǵy mol ótken kúnge degen nostalgııasyn ısharalaıdy:
...Aıtpaqshy, sony qaıtseń de
Qyz qaıda ustap kel degen!
Ol da ushyp álde ketken be
Qyrǵaýyl ketken jolmenen.
Darıǵa, meniń aldymnan
Taǵy bir ótseń kes-kestep,
Qyrǵaýyl arman, janymnan
Qalar ediń-aý óshpes bop.
...Jolyǵar bolsam qaıta men
Taǵy bir márte sol shaqpen,
Bárin de saǵan aıtar em,
Jalǵyz-aq tamshy monshaqpen.
Kúrsinisi túgel ǵalamdy qozǵardaı aqyn janynyń qatparyndaǵy osy bir syrly saz, kez kelgen pendeniń júrek túkpirindegi qımas sátterdiń syryn qozǵap, muńyn qozdatarlyqtaı áserli.
Burynda adam, tabıǵat, kóńil kúı, t.b. dep san túrli taqyrypqa bólinip jyrlanatyn uǵymdardyń Tólegen poezııasynda birtutas bútin bolmysqa aınalyp ketýi «zamandas beınesin sýretteý» degen qasań qaǵıdany josyqsyz maldanyp bara jatqan qazaq jyrynyń damýyna jańasha serpin bergeni anyq.
Ol ǵylymı-tehnıkalyq progress ǵasyrynyń jetistigin jyrlaı ma, jańa zaman týdyrǵan túrli qaıshylyqtyń syryna úńile me, ne bolmasa ǵaryshker týraly poema jaza ma, shyn máninde lırık aqyn retinde qaldy. О́ıtkeni, árdaıym lapyldaǵan sezimmen «men» dep tolǵaǵan aqynnyń «qol sozǵan bıigi tym alysta» bolatyn.
Lapyldaǵan meniń ystyq lebizim,
Tas tánińdi turǵan seniń jumsartyp.
Men bolmasam teńiz de emes teńiziń,
Dańqyń seniń kete de almas munsha artyp.
Men bolmasam aspan da emes aspanyń,
Juldyzyńa qaraıdy kim qyzyǵyp.
Ormanyńa meniń kózim súzilip,
Japyraǵynan sorǵalaıdy júz úmit.
Tek menimen baqyty bar dalańnyń,
Meniń qolym erteńińdi qamshylar.
Tek ushymen men ustaǵan qalamnyń,
Satyr-sutyr uıqasady tamshylar! – dep aıta aldy.
Bul tákapparlyq emes, til bezegen dilmárlikke de jatpaıdy. Bul – dúnıeni dúnıe qylyp turǵan, qudaıdyń qudiretimen oǵan uǵym berip, syr darytyp turǵan aqyndyq degen ǵajaıyptyń bolmysyn ashý ǵana.
«Adamdar» degen óleńinde:
Barlyǵyn da baǵyshtar em senderge,
Mahabbatyn berse maǵan jer-kóktiń, – deıtin aqynnyń búkil shyǵarmashylyǵyna ortaq bir leıtmotıv bolsa, ol – Saǵynysh sezimi. Shynaıy, kirshiksiz, pák mahabbattan týǵan sezim. Onyń tegi – adaldyq pen márttik. Súıeneri – jan tazalyǵy men júrek jalyny.
Eı, adamdar!
Aınalaıyn týǵandar,
Jalǵyz mınýt tyńdańdar!
Men senderge kóp boldy syr shertpedim,
Qazir túgel kókiregim órt meniń!
Shartarapqa júrgenimmen júz attap,
Buryn mundaı kórmep edim uzaqtap.
Bir saǵynysh máńgi-baqı dos etken,
Qazir meni julyp aldy tósekten.
...Uzaq joldan sharshap kelgem,
Jyr jazatyn halde emen,
Jyndandym ba álde men?!
Mundaı túster buryn maǵan enbegen,
Onsyz da men saǵynyshtan kende emen.
Mundaı haldi shertken bir kez órtene,
Jumaǵalı jyryna da senbegem.
Saıasynda boldym men san shynardyń,
Men júz qyzǵa ǵashyq bolǵan shyǵarmyn.
Adammyn ǵoı shyn saǵynysh tán maǵan,
Biraq meniń tamdy búgin kóz jasym,
Sol qyzdardyń birine de tambaǵan.
Qazir meniń essiz shólim bastaldy,
Esh qaınardan qanbaǵan...
Alapat órttiń jalynyndaı joldaǵynyń bárin jaıpap ótip bara jatqan munshalyq keń qulashty jyr qazaq poezııasynyń tynysyn ashyp, jelmen jarystyryp, qyrandaı kókke samǵatyp jibergen-di. Jyrdyń qýattylyǵy onyń áýezdiliginde ǵana emes, adamdy adam qylyp turǵan uly sezimdi buryn-sońdy kezdespegen arnaǵa salyp jibergeninde bolsa kerek. О́ıtkeni: «Saǵynbaı barsań teńiz de seniń tebirenbes jastyq shaǵyńdaı, bulbuldyń daýsyn estı almaısyń baýlarǵa kirseń saǵynbaı; saǵynbaı barsań taýlar da seniń aldyńnan shyqpas asqaqtap, oılaýyń múmkin dúnıeni mynaý ketken eken dep tas qaptap; úmitke toly, armanǵa toly ár jerde bir túp qaraǵaı, saǵynbaı júrse qalýy múmkin jamyrasýǵa jaramaı». Al endi Saǵynyshtyń osynshalyq tereńdigin jyr tilimen jetkizgen aqyn qazaqty bylaı qoıǵanda, álemde qansha eken? Tipti, bar deı alamyz ba?..
Onyń «Arýana – baýyr dúnıe» degen jyry da – qazaq degen halyqtyń ulttyq baılyǵynyń biri. Bizde otanshyldyq rýhy týraly jyrlar legi sonaý jyraýlar dáýirinen beri bir de úzilgen emes. Biraq myna óleń... sol bizdi eldikke shaqyrar, erlikke shaqyrar minbeniń janynda jelbirep turar tý ispettes. Onda Otan, týǵan jer, ulttyq namysqa adaldyq sezimi – bári, bári bar. «Arýana jaýdyń qolyna tússe botasyn shaınap óltirip, qaraly moınyn qaıtadan artqa burmastaı halge keltirip; jerine tartyp otyrady eken monshaqtap jasy bozdaýmen, omyraýyn sherge toltyryp».
Jyrdyń ekspozısııasy sizge tosyn bir oqıǵany baıandaı kele, álgi bir aýyr jaǵdaı aqyn sezimimen astasyp ketkende óleńdegi oqys burylys júrekti shym etkizedi: «Aptalap, aılap tańdaıyn meıli tasbaýyr shólder qurǵatsyn, qazyǵyn tappaı toqtamaıdy eken máńgilik tipti kún batsyn; týǵan jerin tósin ańsaýmen ótken arýana – baýyr dúnıe, sen maǵan osynaý aq júregińmen qymbatsyń; biraq men ony jyr qylyp qalaı jaza alam, jeter me adam sózi oǵan; ómirde uzaq jasaýyń úshin bolǵanymenen qaıǵyń qas, týǵan jer, sen dep qaıǵyra almasam taǵdyr da meni baı qylmas; o bastan saǵan yntyzar týǵan arýana tektes ul em men, qazyǵyn tappaı qaırylmas».
Osynaý bir demmen aıtylyp, tolassyz jaýǵan nóserdeı ekpindi jyrdyń maǵynalyq tutastyǵyna kóz salar bolsańyz – aqynnyń bir sıtýasııadan kelesisine qalaı kóship, qalaısha oıdy tereńdetip áketip bara jatqanyn kórer edińiz. Oqıǵamen bastalǵan jyr soǵan sáıkes aqyn kóńil-kúıi aýanyna qaraı yńǵaılanyp, bastaǵy mánge maǵyna ústeı tússe, keleside arýana-ǵumyrdyń aqynnyń basynda qalaı qaıtalanǵanyna kóz jetkizesiz: «Qashannan jaqyn tanys hal maǵan bolǵanmen ýdaı bul sharap, dıdaryń úshin qaldyrdyń artta qansha baq; men seniń búgin qoınyńa jettim sabylyp ushyp, týǵan jer, sarǵaıyp ushyp – júrekti toqsan párshalap; qaıǵyrǵan joqpyn baratqan qalyp malǵa da, tipti, basqa da; gúl shyǵady ǵoı tasqa da; taýǵa da kerek astana, tasqa da kerek astana».
Jyrdaǵy otanshyldyq, kıeli atamekenge degen sezim aqynnyń sóz ustasy retindegi sheberligin emes, jan dúnıesindegi óz elin, óz jerin sheksiz súıgen qudiretti mahabbattyń kórinisi.
Jalpy, Tólegenniń ulttyq poezııamyzǵa ákelgen túrlik izdenisteri óz aldyna áńgime eterlik úlken sala. Ol «Týǵan jer», «Saǵynysh», «Janardyń otty jarqylyndasyń» «Qazaqstan kóktemderi», t.b. óleńderimen pishindik túrlendirý jasasa, «Bir toıym bar», «Apalarym», «Jıyrma bes», «Dala keshindegi kórinister», «Áýen men yrǵaq jyry», «Bir jetse meniń ajalym jetedi», «Aǵystar men ǵasyrlar» sekildi jyrlarymen, «Kosmonavt monology» poemasymen oıdy berý, óleńniń sazdylyǵyn, úılesimdiligin jetildirý jolynda kóptegen jańalyqtar engizdi.
Tólegen aqyndyǵynyń áseri onyń tustastaryna da, odan keıingi býyndaǵy aqyndarǵa aıtarlyqtaı kúshti boldy. Bul ulttyq óleńniń jetilip, damýy baǵytyndaǵy úlken aqyndyq tabys sanalady.
Qazaq poezııasynyń HH ǵasyrdaǵy jańa bıikke kóterilgen tusynda Tólegen Aıbergenov shyǵarmashylyǵyna soqpaı ótý múmkin emes. О́leń óneri qanshalyq damyp, qanshalyqty ózgeriske tússe de Tólegenniń aqyndyq orny árqashan saqtalady. Ol ulttyq ónerdiń bolmysyna rýhy sińip ketken aqyn.
Ahmet О́MIRZAQ,
aqyn, Tólegen Aıbergenov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty
Qazaqty tutastyryp turǵan uly ustyndardyń biregeıi – ádebıet, onyń ishinde poezııa. Sol poezııanyń aryda – Asanqaıǵy, Qaztýǵan, Aqtamberdi, Shalkıiz; beride – Mahambet, Abaı sekildi tulǵalary tutas ulttyń boıyna eldik pen erlik sezimi bolyp enip, halyq rýhynyń otyn mazdatsa, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Jumeken, Qadyr, Muqaǵalı, Tumanbaı, Saǵı, О́mirzaq Qojamuratov sekildi ózgeshe talantty aqyndar qazaq jyrynyń shoqjuldyzy bolyp, ulttyq poezııamyzdyń mereıin asqaqtatty. Osylardyń ishinde aqyn Tólegen Aıbergenovtiń orny erekshe bolatyn.
Bir qaraǵanda burynnan bar sııaqty kórinetin, al úńile qaraǵanǵa múlde bólek, ózgeshe bolmystyń aqyny ekeni tanylatyn Tólegen Aıbergenovtiń poezııasy – áldeneshe ǵasyrlyq qazaq jyrynyń dúnıege ár talant kelgen saıyn qulpyra beretin san qyrly sıqyryn, sarqylmas qaınaryn tanytqan poezııa edi.
Jazba poezııa ornyqqannan beri talaı qıyrdy sharlap, batys pen shyǵystyń túrli aǵymdaryna ilesip, sonyń nárin óz topyraǵymyzǵa boılatqan qazaq jyry bir sát – Tólegenniń asqaq ta aıbyndy, sulý da sazdy, móldir de tereń poezııasy bar qýatymen jarq etkende – selk etip esin jıyp, óziniń túp tamyryn izdeı bastady: jańalyqtyń bári shetten kelip, tańdaı qaqtyra bermeıtinin túısindi. Ulttyq topyraqqa tamyr jiberip, dástúrli tól ónerdi jańǵyrta, jańarta otyryp ta uly jetistikterge jetýge bolatynyna kóz jetkizdi.
Shyn máninde, Tólegenniń jetilýi tez boldy. Ábish Kekilbaevtyń sózimen aıtqanda: «Ol óz býyny ókilderiniń kóbinen keıin kelse de, jedel ilgeri shyǵyp, kósh basyna oza bastap edi». Biraq ondaı baqytqa ol óner jarysynda jalań alǵa umtylýdy maqsat tutqan ólermendikpen emes, boıyna týǵan halqynyń sóz qudiretin sińirgen órelilikpen ıe bolǵan-dy.
O, meniń baıtaq mekenim,
Janymnyń qarshyǵasy sen.
Shyrqaǵym kelip ketedi,
Jazbaǵan án shyǵarsyń sen.
...Kelemin talasa gúldep,
Aldyńda kirshiksiz edim.
Bir seniń bolashaǵyń dep,
Myń oıǵa kirpik súzemin.
...Jaýyńdy keskilermin de,
Qas etpen eshkimdi eshkimmen.
Baǵyń bop estilermin de,
Soryń bop estilmespin men.
Tólegenniń bul jyr joldary buryn san márte jyrlanǵan taqyrypta daǵdyly shablondarǵa mańaılamaǵany bylaı tursyn, múlde tosyn yrǵaq, tyń ekpinmen qııaǵa shyǵandap ketkenin baıqaısyz. Jıyrmanyń ústindegi kókórim jastyń dúnıeni sonshalyqty tereń uǵyp, naǵyz azamatqa qoıylar talapty jan-júregimen sezinip, parasat bıigine kóterilýi tań qaldyrady.
Salǵan betten-aq osyndaı sezimtal da sazdy jyrlarymen ónerge yntyq, óleńge yntyq qaýymnyń keýdesin kóktemniń shıpaly samalyndaı jelpip ótken Aıbergenovtiń shabyty, rasynda, aıryqsha qubylys bolatyn. Onyń óleńderinde jastyq pen mahabbat sezimi tutasyp, adam men tabıǵat birtutas álemge aınala kele syr tókkende jandy, jansyz ataýlyda aıyrma joq sııaqty kórinetin:
Qyzǵaldaq qýyp qumardan
Shyǵatyn boldyq, qurbym-aý.
Aeroporttardan týy alýan
Aınymaı jatqan qyr mynaý.
Gúl de ásem munda, kór mine,
Qap-qara maqpal tún de ásem.
Tolqymaı jatqan kóldi de
Tolqısyń kórip munda sen.
Taý da ásem jaltyr kók aıdyn,
Qaýyrsyn qanat baý da ásem.
Zer shashaq shyǵy toǵaıdyń,
Shashylǵaly tur «áý» deseń...
Bir kórgenge tabıǵatty jyrlap turǵandaı seziletin óleń túıindeler tusta múlde basqa maǵynaǵa aýysyp, tabıǵatty beıneleý – onyń qyzyǵy mol ótken kúnge degen nostalgııasyn ısharalaıdy:
...Aıtpaqshy, sony qaıtseń de
Qyz qaıda ustap kel degen!
Ol da ushyp álde ketken be
Qyrǵaýyl ketken jolmenen.
Darıǵa, meniń aldymnan
Taǵy bir ótseń kes-kestep,
Qyrǵaýyl arman, janymnan
Qalar ediń-aý óshpes bop.
...Jolyǵar bolsam qaıta men
Taǵy bir márte sol shaqpen,
Bárin de saǵan aıtar em,
Jalǵyz-aq tamshy monshaqpen.
Kúrsinisi túgel ǵalamdy qozǵardaı aqyn janynyń qatparyndaǵy osy bir syrly saz, kez kelgen pendeniń júrek túkpirindegi qımas sátterdiń syryn qozǵap, muńyn qozdatarlyqtaı áserli.
Burynda adam, tabıǵat, kóńil kúı, t.b. dep san túrli taqyrypqa bólinip jyrlanatyn uǵymdardyń Tólegen poezııasynda birtutas bútin bolmysqa aınalyp ketýi «zamandas beınesin sýretteý» degen qasań qaǵıdany josyqsyz maldanyp bara jatqan qazaq jyrynyń damýyna jańasha serpin bergeni anyq.
Ol ǵylymı-tehnıkalyq progress ǵasyrynyń jetistigin jyrlaı ma, jańa zaman týdyrǵan túrli qaıshylyqtyń syryna úńile me, ne bolmasa ǵaryshker týraly poema jaza ma, shyn máninde lırık aqyn retinde qaldy. О́ıtkeni, árdaıym lapyldaǵan sezimmen «men» dep tolǵaǵan aqynnyń «qol sozǵan bıigi tym alysta» bolatyn.
Lapyldaǵan meniń ystyq lebizim,
Tas tánińdi turǵan seniń jumsartyp.
Men bolmasam teńiz de emes teńiziń,
Dańqyń seniń kete de almas munsha artyp.
Men bolmasam aspan da emes aspanyń,
Juldyzyńa qaraıdy kim qyzyǵyp.
Ormanyńa meniń kózim súzilip,
Japyraǵynan sorǵalaıdy júz úmit.
Tek menimen baqyty bar dalańnyń,
Meniń qolym erteńińdi qamshylar.
Tek ushymen men ustaǵan qalamnyń,
Satyr-sutyr uıqasady tamshylar! – dep aıta aldy.
Bul tákapparlyq emes, til bezegen dilmárlikke de jatpaıdy. Bul – dúnıeni dúnıe qylyp turǵan, qudaıdyń qudiretimen oǵan uǵym berip, syr darytyp turǵan aqyndyq degen ǵajaıyptyń bolmysyn ashý ǵana.
«Adamdar» degen óleńinde:
Barlyǵyn da baǵyshtar em senderge,
Mahabbatyn berse maǵan jer-kóktiń, – deıtin aqynnyń búkil shyǵarmashylyǵyna ortaq bir leıtmotıv bolsa, ol – Saǵynysh sezimi. Shynaıy, kirshiksiz, pák mahabbattan týǵan sezim. Onyń tegi – adaldyq pen márttik. Súıeneri – jan tazalyǵy men júrek jalyny.
Eı, adamdar!
Aınalaıyn týǵandar,
Jalǵyz mınýt tyńdańdar!
Men senderge kóp boldy syr shertpedim,
Qazir túgel kókiregim órt meniń!
Shartarapqa júrgenimmen júz attap,
Buryn mundaı kórmep edim uzaqtap.
Bir saǵynysh máńgi-baqı dos etken,
Qazir meni julyp aldy tósekten.
...Uzaq joldan sharshap kelgem,
Jyr jazatyn halde emen,
Jyndandym ba álde men?!
Mundaı túster buryn maǵan enbegen,
Onsyz da men saǵynyshtan kende emen.
Mundaı haldi shertken bir kez órtene,
Jumaǵalı jyryna da senbegem.
Saıasynda boldym men san shynardyń,
Men júz qyzǵa ǵashyq bolǵan shyǵarmyn.
Adammyn ǵoı shyn saǵynysh tán maǵan,
Biraq meniń tamdy búgin kóz jasym,
Sol qyzdardyń birine de tambaǵan.
Qazir meniń essiz shólim bastaldy,
Esh qaınardan qanbaǵan...
Alapat órttiń jalynyndaı joldaǵynyń bárin jaıpap ótip bara jatqan munshalyq keń qulashty jyr qazaq poezııasynyń tynysyn ashyp, jelmen jarystyryp, qyrandaı kókke samǵatyp jibergen-di. Jyrdyń qýattylyǵy onyń áýezdiliginde ǵana emes, adamdy adam qylyp turǵan uly sezimdi buryn-sońdy kezdespegen arnaǵa salyp jibergeninde bolsa kerek. О́ıtkeni: «Saǵynbaı barsań teńiz de seniń tebirenbes jastyq shaǵyńdaı, bulbuldyń daýsyn estı almaısyń baýlarǵa kirseń saǵynbaı; saǵynbaı barsań taýlar da seniń aldyńnan shyqpas asqaqtap, oılaýyń múmkin dúnıeni mynaý ketken eken dep tas qaptap; úmitke toly, armanǵa toly ár jerde bir túp qaraǵaı, saǵynbaı júrse qalýy múmkin jamyrasýǵa jaramaı». Al endi Saǵynyshtyń osynshalyq tereńdigin jyr tilimen jetkizgen aqyn qazaqty bylaı qoıǵanda, álemde qansha eken? Tipti, bar deı alamyz ba?..
Onyń «Arýana – baýyr dúnıe» degen jyry da – qazaq degen halyqtyń ulttyq baılyǵynyń biri. Bizde otanshyldyq rýhy týraly jyrlar legi sonaý jyraýlar dáýirinen beri bir de úzilgen emes. Biraq myna óleń... sol bizdi eldikke shaqyrar, erlikke shaqyrar minbeniń janynda jelbirep turar tý ispettes. Onda Otan, týǵan jer, ulttyq namysqa adaldyq sezimi – bári, bári bar. «Arýana jaýdyń qolyna tússe botasyn shaınap óltirip, qaraly moınyn qaıtadan artqa burmastaı halge keltirip; jerine tartyp otyrady eken monshaqtap jasy bozdaýmen, omyraýyn sherge toltyryp».
Jyrdyń ekspozısııasy sizge tosyn bir oqıǵany baıandaı kele, álgi bir aýyr jaǵdaı aqyn sezimimen astasyp ketkende óleńdegi oqys burylys júrekti shym etkizedi: «Aptalap, aılap tańdaıyn meıli tasbaýyr shólder qurǵatsyn, qazyǵyn tappaı toqtamaıdy eken máńgilik tipti kún batsyn; týǵan jerin tósin ańsaýmen ótken arýana – baýyr dúnıe, sen maǵan osynaý aq júregińmen qymbatsyń; biraq men ony jyr qylyp qalaı jaza alam, jeter me adam sózi oǵan; ómirde uzaq jasaýyń úshin bolǵanymenen qaıǵyń qas, týǵan jer, sen dep qaıǵyra almasam taǵdyr da meni baı qylmas; o bastan saǵan yntyzar týǵan arýana tektes ul em men, qazyǵyn tappaı qaırylmas».
Osynaý bir demmen aıtylyp, tolassyz jaýǵan nóserdeı ekpindi jyrdyń maǵynalyq tutastyǵyna kóz salar bolsańyz – aqynnyń bir sıtýasııadan kelesisine qalaı kóship, qalaısha oıdy tereńdetip áketip bara jatqanyn kórer edińiz. Oqıǵamen bastalǵan jyr soǵan sáıkes aqyn kóńil-kúıi aýanyna qaraı yńǵaılanyp, bastaǵy mánge maǵyna ústeı tússe, keleside arýana-ǵumyrdyń aqynnyń basynda qalaı qaıtalanǵanyna kóz jetkizesiz: «Qashannan jaqyn tanys hal maǵan bolǵanmen ýdaı bul sharap, dıdaryń úshin qaldyrdyń artta qansha baq; men seniń búgin qoınyńa jettim sabylyp ushyp, týǵan jer, sarǵaıyp ushyp – júrekti toqsan párshalap; qaıǵyrǵan joqpyn baratqan qalyp malǵa da, tipti, basqa da; gúl shyǵady ǵoı tasqa da; taýǵa da kerek astana, tasqa da kerek astana».
Jyrdaǵy otanshyldyq, kıeli atamekenge degen sezim aqynnyń sóz ustasy retindegi sheberligin emes, jan dúnıesindegi óz elin, óz jerin sheksiz súıgen qudiretti mahabbattyń kórinisi.
Jalpy, Tólegenniń ulttyq poezııamyzǵa ákelgen túrlik izdenisteri óz aldyna áńgime eterlik úlken sala. Ol «Týǵan jer», «Saǵynysh», «Janardyń otty jarqylyndasyń» «Qazaqstan kóktemderi», t.b. óleńderimen pishindik túrlendirý jasasa, «Bir toıym bar», «Apalarym», «Jıyrma bes», «Dala keshindegi kórinister», «Áýen men yrǵaq jyry», «Bir jetse meniń ajalym jetedi», «Aǵystar men ǵasyrlar» sekildi jyrlarymen, «Kosmonavt monology» poemasymen oıdy berý, óleńniń sazdylyǵyn, úılesimdiligin jetildirý jolynda kóptegen jańalyqtar engizdi.
Tólegen aqyndyǵynyń áseri onyń tustastaryna da, odan keıingi býyndaǵy aqyndarǵa aıtarlyqtaı kúshti boldy. Bul ulttyq óleńniń jetilip, damýy baǵytyndaǵy úlken aqyndyq tabys sanalady.
Qazaq poezııasynyń HH ǵasyrdaǵy jańa bıikke kóterilgen tusynda Tólegen Aıbergenov shyǵarmashylyǵyna soqpaı ótý múmkin emes. О́leń óneri qanshalyq damyp, qanshalyqty ózgeriske tússe de Tólegenniń aqyndyq orny árqashan saqtalady. Ol ulttyq ónerdiń bolmysyna rýhy sińip ketken aqyn.
Ahmet О́MIRZAQ,
aqyn, Tólegen Aıbergenov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty
