О́ńirdi daǵdyly ýaqyt ólshemine kóshirgen utymdy

Jaqynda ótken Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldandy. Onda tómendegi másele qozǵalyp, bylaı delinedi: «Bizdiń osy depýtattyq saýalymyzǵa negiz bolǵan másele jýyrda ǵana óńir­lerde bolyp, halyqpen bolǵan kez­desý­­lerde sońǵy on jyl boıy únemi aı­ty­lyp, jazylyp júrgen geo­gra­fııa­lyq saǵattyq beldeýdegi ýaqyt ól­shemi­niń qolaısyzdyǵy týraly usy­nys-tilekter men Aral jáne Qazaly aýdan­dyq máslıhat depýtattarynyń ótinish hattary sebep bolyp otyr. Ol Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti­niń 2005 jylǵy 15 naýryzdaǵy № 231 Qaý­lysyna sáıkes, Qazaqstanda «jaz­ǵy» jáne «qysqy» ýaqytqa kóshý toqta­ty­lyp, buǵan deıin kórshi Aqtóbe ob­ly­sy­men bir saǵattyq beldeýde jat­qan Qyzylorda jáne Qostanaı oblys­tary­nyń ýaqyt ólshemin daǵdyly ýaqytyna bir saǵat ilgeri jyljytý týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Ýaqyttyń tabıǵı ýaqyttan bir saǵat ilgeri aýysqandyǵy shyǵystan batysqa deıin 850 shaqyrym sozylyp jatqan jer kólemi bar, elimizdiń ońtústik-batys óńirinde ornalasqan Qyzylorda halqy úshin óte qolaısyz bolyp otyr. Biz osydan eki jyl buryn Úkimet aldyna osy máseleni jan-jaqty zerttep, oń sheshim qabyldaý týraly depýtattyq saýal da joldaǵanbyz. О́kinishke qaraı, Qazaq­stan Respýblıkasy Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń jasaǵan ju­my­s­tary boıynsha oblysta ýaqyt sanaý tártibiniń aýysýyna baıla­nys­ty turǵyndar kózqarasyn anyqtaý maq­satynda júrgizilgen áleýmettik saýal­dama da, Densaýlyq saqtaý mı­nıstr­ligine qarasty «Eńbek gıgıe­nasy jáne Kásibı aýrýlardyń ulttyq orta­ly­ǵy» mekemesiniń aımaq halqynyń den­saý­lyǵyna áserin ǵylymı turǵyda zert­teý jumystary da óz dárejesinde júrgi­zilmegendikten, esh nátıje bergen joq. Geografııalyq beldeýge sáıkes qalyp­tasyp qalǵan tabıǵı, úırenshikti bıolo­gııalyq ýaqytty buzý óńir halqy­nyń turmys-tirshiligine, kóńil-kúıine, den­saý­lyǵyna keri áserin tıgizip, jyl­dar boıy qalyptasqan ómir yrǵaǵyn buzý­da. Oǵan dálel retinde Adam evol­ıý­sııa­sy, somnologııa, fızıologııa, hronomedısına salalaryn ondaǵan jyldar boıy zerttegen V.Kovalzon, S.Ra­po­port, V.Dorohov, A.Panın sııaqty Res­eı­diń iri ǵalymdary «adamdy óz geo­grafııa­lyq ýaqytymen tańnyń atýynan buryn únemi májbúrlep turǵyzý sozyl­maly aýrýlardyń órshýine, obyr, qan tamyrlary júıesi aýrýlary, sýısıd, tipti jol-kólik oqıǵalarynyń kóbeıýine jáne jańa aýrýlardyń paıda bolýyna da sebep bolady jáne onyń áseri «kúzgi-qysqy» ýaqyttarda qatty seziledi» dep ǵylymı tujyrym jasaǵan. Osy ǵalymdar aıtqan aýrýlardyń kóbeıýi, adamdardyń uıqyshyldyǵy, bas aýyrý sııaqty sımptomdary Salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ulttyq ortalyǵynyń saýaldamasy boıynsha óńirimizde jyldan-jylǵa qatty sezilýde. Tańerteń balabaqshaǵa, mektepke baratyn 250 myń búldirshin men oqýshy­lardyń uıqysynan tabıǵı ýaqyttan bir saǵat erte turýy, tas qarańǵyda mektepke barýy balalardyń densaýlyǵyna, qala­berdi sabaq úlgerimine keri áser etetinin muǵalimder de, dárigerler de únemi aıtyp keledi. Sonymen qatar, sońǵy on jyldyń ishinde mektep jasyndaǵy balalardyń arasynda aýrýshańdyq kóbeıip ketken. Onyń ústine, ýaqytty bir saǵat ilgeri jyljytý elektr energııasyn artyq shy­ǵyndaýǵa ákep soqtyryp otyr. Ýaqyt standartynyń ártúrli bolýy – 2,7 mln sharshy shaqyrym orasan zor jer kólemin alyp jatqan elimiz úshin tabıǵı zańdylyq. On bir túrli ýaqyt beldeýi bar kórshi Reseı memleketiniń barlyq óńirleri Máskeý ýaqytymen júrip jat­qan joq. Ýaqyttyq beldeý kúnniń shy­ǵýy­men anyqtalady. Qyzylorda ob­ly­sy­nyń aýmaǵy shamamen 53 – 680 merı­­­dıan ara­synda ornalasqandyqtan, 1 saǵat­­tyq aıyr­mashylyq anyq baıqala­dy. Bul – taza tabıǵı ýaqyt. Sondyqtan da, osyndaı geo­grafııalyq tabıǵı ýa­qyt­­ty burynǵy qal­pyna keltirý esh­qan­­daı qarjylaı shyǵy­n­dy qajet etpeı­­tinin eskere otyryp, Úkimet óńir halqy­nyń talap-tilekterine saı oń sheshim qabyl­daıdy dep senim bildiremiz. Qurmetpen, Murat BAQTIIаRULY, Bekmyrza ELAMANOV, Abzal ERALIEV, Gennadıı ShIPOVSKIH, Senat jáne Májilis depýtattary