Ortaq mádenıetimizdiń maqtanyshy

Mereıtoı ıesin quttyqtaı otyryp, osy maqalany oqyrman nazaryna usynamyz. О́mirdiń ekinshi kezeńine qadam basqan adamnyń qandaı kóńil-kúıde bolatynyn men jaqsy bilemin. Sondaı-aq, adam­dy toryqqan oıdan saqtaıtyn ju­mys ekenin de ylǵı aıtyp otyra­myn. Súı­gen isińmen, lázzat alǵan ju­mys­yń­men aınalyssań, bar kúsh-jigerińdi soǵan jumsasań, qandaı jasta bolsań da sen tiri bolyp qala beresiń. Osy tur­ǵy­dan kelgende, meniń qadirli dosym Qa­seıinovtiń joly boldy, ol – shyn má­ni­sinde baqytty jan. О́ıtkeni, ol óziniń ári súıikti, ári bir ǵana elge emes, túrki ha­lyqtaryna paıdaly is atqaryp keledi. D.Qaseıinovtiń sheber mýzykant bol­ǵa­nyn, kásibı mýzykanyń tilin jaqsy meń­gergenin sińirgen eren eńbeginen anyq baı­qaımyz. Túrki mádenıetin tany­tý­dyń eń ońtaıly joly retinde mýzyk­­any tań­da­ǵany beker emes. Mýzyka – jú­rekti jaý­lap alatyn bıik óner. Bul óner­ge adal bolǵan elder uzaq jasaıdy, ómirleri mán­di, tirshilikteri sándi bo­lady. Osy oraıda, Reseı Prezıdentiniń Halyqaralyq má­de­nı yntymaqtastyq jónindegi arnaıy ókili Mıhaıl Shvydkoı­dyń keıip­ke­ri­mizge arnaǵan sózi oryndy kórinedi: «Dúı­­sen Qorabaıulynyń mýzykant bolýy óz taǵdyryndaǵy kóptegen tustardy aı­­qyndaı túsedi dep oılaımyn. Ol keı kez­derde sózden buryn daýys yr­ǵa­­ǵy­nyń mańyzdy ekendigin jaqsy tú­si­nedi.

Son­­dyq­tan qazirgi kúrdeli zaman­da onyń boıyn­da jaqsylyqtyń, jy­ly­lyq­tyń já­ne beıbitshiliktiń yrǵaǵy men qasıeti saq­talǵan. Osy qasıetimen ol mýzykanyń dy­bysyn, ekpinin jáne sı­qyryn jatsynatyn adamnyń joq ekendigin bilip, týysqandy tatýlastyryp, eldi eldestire biledi. Al óner qashan da biriktiretin kúsh emes pe. ...Ol saıası jáne qoǵamdyq sala­lar­dyń ǵajap mýzykanty. Bul – ár adamda kez­dese bermeıtin qasıet. Meniń oıym­sha, Dúısen Qorabaıuly sekildi saıası qaır­atkerler óte az. Ol mádenıet sa­la­synyń kelisim ári úılesim salasy eke­nin jaqsy biledi. Ol – túrkitildes ha­lyq­tardyń, sonyń ishinde, qazaqtyń tól má­­denıeti men ónerin tek TMD elderine ǵa­­na emes, Eýropa, Azııa jáne Amerıka el­­derine pash etip, óz má­denıetin barlyq ha­­lyqtar úshin ıgilik eken­digin nasıhattap júrgen birden-bir tulǵa. Qazaqtyń qarymdy qaıratkeri D.Qaseıinov mádenıet salasynyń álemdik deń­geıdegi tulǵalaryn qanshalyqty jaq­­sy bilse, sol tulǵalardyń da dosy­myz­­dy jaqsy tanıtyndyǵyna kó­zi­­miz jetti.

Shyńǵys Aıtmatovtyń, Ol­jas Súleımenovtiń keıipkerimiz tý­­­raly aıtqan jyly lebizderi qa­shan­­­da qu­la­ǵymyzda jańǵyrady. Sol sııaq­ty me­niń jerlesim Polat Bul­bu­lo­ǵ­ly­nyń jaqyn dosy, tamyrlas týy­sy retinde tolǵana otyryp jazǵan jú­rek­j­ardy lebizin osy kúni esime alyp, baý­yrlastyqtaryna rıza bolamyn. О́ıt­keni, eldi eldestiretin, jurtty ja­qyn­das­ty­­ratyn osyndaı tulǵalar emes pe?! Ázer­baıjan halqy úshin Oljas esimi qa­laı­sha qadirli bolsa, Qazaqstan deıtin el de sonshalyqty qymbat. Bizden keıingi býyn­­nyń ishinde de jurtpen jurtty jal­­ǵaıtyn tulǵalardyń bar ekenine qýa­na­­myn jáne bul sabaqtastyq jalǵasyn t­ab­a ber­se eken dep tileımin. Dosym Polat Beı odaqtas elderdiń táý­elsizdikke qol jetkizip, ár el óz ja­laýyn kóterip shyqqan sonaý 1993 jy­ly keıipkerimizben tanysqanyn, al­ǵashqy kezderde resmı mádenı qa­rym-qatynastyń negizinde bastalǵan dos­tyqtyń rýhanı jaqyndastyqqa ulas­qanyn jáne sol kezde dúnıege kelgen TÚRKSOI uıymynyń arqasynda bi­rigip jumys istegenin te­bi­re­ne jet­ki­zedi: «…Sol jyly túr­ki­ti­ldes ha­lyq­tardyń mádenı jáne tarı­hı ja­qyn­dasýyn saqtaý ári damytý maq­sa­tyn­da halyqaralyq TÚRKSOI uıymy qu­ryl­dy. Shyntýaıtynda, mundaı bas­tama­ny jú­zege asyrý úshin tek qana se­nim emes, aqyl­ǵa qonymdy sheshim jáne bá­týal­as­tyq qajet edi.

Dúısen Qorabaıuly Qazaqstannyń Mádenıet mınıstri bolyp taǵaıyn­dal­ǵan kezde atalǵan uıymnyń aıasynda sa­byr­ly áriptestik atmosferasyn qa­lyp­t­astyrý úshin orasan zor úles qos­ty. Bul qasıet onyń adamdyq bolmysy­nan aı­qyn kórinedi. Onyń tabıǵaty syı­las­tyq­qa, se­nimdilikke, túsinistikke ne­giz­del­gen. О́z­geler tebirene sóıleıtin sóz­di ol aptyq­paı aıtady, aqyl-qısynǵa bir­den qondyrady. Eger de Dúısen Qorabaıulyn bir aýyz sózben sıpataıtyn bolsaq, ol – kún­deı jarqyraǵan «aqjarqyn qazaq». Ta­bı­ǵatyna úńilsek, ol – dalanyń túr­kisi, na­ǵyz qazaqtyń jigiti. Son­dyqtan shy­ǵar, ol óz ana tilin súıedi, Abaıdyń óleń­derin te­bi­re­nispen oqıdy, ulttyq folklorǵa, ási­rese, mýzykalyq folklorǵa tereń boı­laıdy», deıdi ol. Halyqtardy jaqyndastyratyn óner, jaýlastyratyn mádenıetsizdik. Bul bir ǵana­ halyqtyń shyndyǵy emes, búkil adamzattyń aqıqaty. Týysqan túrki ha­lyqtarynyń birligi men yntymaǵyna qyz­­met etetin birden-bir salanyń má­de­­nıet ekeni sózsiz. Osy oraıda túr­ki yn­tymaqtastyǵyn saqtaýǵa jáne da­my­­týǵa orasan zor úles qosyp otyrǵan mem­­leket basshylarymyzǵa alǵysymyz shek­­siz.

Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Alıev TÚRKSOI-dyń Bas hatshysy Dúı­sen Qaseıinovti arnaıy qabyldap, «Dostlýq» ordenimen marapattaǵanyn maq­tanyshpen aıtamyz. 2009 jyly TÚRKSOI uıymynyń shtab-páterine kelgen alǵashqy prezıdent – Qazaqstannyń Kóshbasshysy qa­dirli Nursultan Nazarbaev edi. Sol sııaqty Túrki Keńesi, TúrkPA, Túrki Ak­a­d­emııasy syndy túrki yntymaǵyn kú­sheıtetin uıymdardyń dúnıege kelýine tikeleı yqpal etken jáne barlyq ju­mys­­tardyń basy-qasynda bolǵan da Qazaq eliniń Kóshbasshysy ekeni málim. Qazaqstannyń táýelsizdigin kúsheıtý jolynda Nursultan Ábishuly­nyń janynan tabylǵan Dúısen Qa­seı­i­nov eliniń úmitin, tipti túrki el­de­riniń se­nimin tolyq aq­ta­dy dep aıta ala­myn. Ol halyq­ta­ry­myz­dyń aldynda esh­kimdi alalamaı, adal­dy­ǵymen, adamı qa­sıetimen eren eńbek sińirdi. Ol áli de tynymsyz eńbek etip ke­le­di. Ol ustaz retinde talaı shákirt tár­­bıe­ledi, talaı óner adamynyń sah­na­ǵa shyǵýyna yqpal etti. Qazaqtyń jas óner­­pazdarynyń ǵana emes, ázer­baı­jan­dyq talanttardyń da jolyn ashty. Olardy qoldaı otyryp, qanat bi­tirdi. О́ıtkeni, ol ónerdi súıedi, óner­paz­dy ardaqtaıdy. О́neri órge jyljyǵan eldiń ǵana bolashaǵy jarqyn bolaryna senedi. Oǵan jas kezinen kózi jetti dep oılaımyn. Ol jastaıynan shetel asyp, ańyzǵa aınalǵan ónerpazdardyń óner kór­setken sahnalaryna shyǵyp, jer kó­rip, el tanyp ósti. Ásirese, damyǵan el­derdiń mádenıet pen ádebıetke degen kóz­qarasyn baıqady. Sondyqtan ol áý bas­tan álem mádenıetinen kem bolmaǵan, ke­risinshe, jer betine úlgi bolǵan túr­ki mádenıeti men ónerin búkil álem ha­lyq­ta­ryna jetkizýdi, tanystyrýdy maqsat etti.

Sonaý solaqaı saıasattyń qylyshynan qan tamǵan kezderde onyń Ortalyq Azııa elderi konservatorııalarynda bilim al­ǵan talantty jastardyń basyn qosyp, sım­fonııalyq orkestr qurǵany bárimizge aıan. Myna tarıhı sabaqtastyqqa qara­ńyz­­shy, keıin osy ıdeıa TÚRKSOI uıy­m­y­nyń negizinde tolyǵymen júzege asa­­tyn bolady. Iаǵnı, armany aqıqatqa aı­­nalady. Rasynda, TÚRKSOI uıymy ortaq rýhanı qundylyqtarymyzdy mýzyka óneri arqyly pash etedi. Bul – zańdylyq. Sonyń ishinde, Ázerbaıjan mýzykasyn tanytý maqsatynda mýgamdarymyz TÚRKSOI ótkizgen konsertterine qatysyp, ulttyq ónerimizdi Batys pen Shyǵys, Eýropa men Azııa elderine tanytady. Qazirgi tańda shetelde mýgamdy bilmeıtin jan joq shyǵar. О́ıtkeni, sońǵy ýaqytta mýgamdarymyz IýNESKO, BUU syndy uıymdarda, muhıt asqan elderde, teńiz jaǵalaǵan qurlyqtarda óner kórsetip júr. Budan asqan maqtanysh bar ma?! Muny da qadirli Dúısen dosymnyń biz­­diń mádenıetimizge jáne jalpy túr­ki má­denıetine qosqan zor úlesi dep bile­min. Tek qana Batys Eýropa elderine me? Joq, árıne, túrki áleminiń túkpir-túkpirinde, máselen, ulttyq kompozıto­rymyz Ýzeır Gajıbekovtiń ataqty «Kóroǵly» operasynyń qoıylýy aby­roı­y­­myzdy asqaqtatty. Bul týyndy al­­­ty túrkitildes elden 250 opera án­shi­­­­si­niń qatysýymen Almaty, Baký, Bish­kek, Ystanbul syndy qalalarda sahnalan­dy. Bul shyn mánisinde túrki álemi úshin, sonyń ishinde ázerbaıjan halqy úshin tarıhı oqıǵa boldy. Sol kezde qýa­nyshymdy jasyra almaı, Dúısen myrzaǵa: «Qazaqtyń ǵana qo­lynan keletin is atqardyń!» – dep rıza­shylyǵymdy bildirdim. Iá, sol sııaqty qazaqtyń kórnekti kompozıtory Muqan Tólebaevtyń ataqty «Birjan-Sara» operasy alǵash ret túrik tilinde sóılep, Túrkııanyń eń iri-iri qalalarynda sahnalandy. Oǵan bizdiń eldiń belgili opera ánshileri qatysty. Ázerbaıjannyń belgili rejısseri professor Eflıatýn Neımetzadeniń rejı­s­ser­lyǵymen qoıyldy. Al qazaqtyń bir­týar azamaty, kompozıtor Erkeǵalı Rah­madıevtiń «Alpamys» operasy ázer­baıjan tilinde sóılep, Kaspıı tol­qyn­daryn terbetkendeı áserge bóledi. Dúısen Qaseıinov TÚRKSOI uıy­myna Bas hatshy bolyp qyzmetke kiris­ken kúnnen bastap sóz ónerine, áde­bıetke kóńil bóledi. Bul bizdi qýa­n­­tady. Uıymnyń qoldaýymen áde­bıet­ke qatysty ótken is-sharalar, túr­ki til­derine aýdarylǵan kitaptardyń bar­ly­ǵy kóz aldymyzda. Ataqty dramatýrg, oı­shyl Mırza Fatalı Ahýndzadeniń máń­gilik murasyn búkil túrki álemine na­­­sıhattap, uly tulǵamyzdy qaıta ti­ril­t­ti. Ultymyzdyń uly aqyny Bah­tııar Vahapzadeniń óleńderin túrki ha­lyqtarynyń tilderine aýd­a­r­typ, kita­byn basyp shyǵa­ryp, shyǵar­ma­shy­lyǵyn eske alyp, aqyny­myz­dy qaıta oıatty.

Bıylǵy jyldy «Mola Penah Vagıf jyly» dep jarııalap, ázerbaıjan sóz óneriniń baılyǵyn bú­kil álemge estirtip otyr. TÚRKSOI uıymdastyrǵan is- sh­a­ralar men basyp shyǵarǵan kitap­tar­­­dyń arqasynda qazaqtyń «Qyz Jibek» dastany men haqastyń «Han Mırgen» jáne «Ah Chıbek Aryg» dastanyna, noǵaıdyń «Mamaı» dastany men ıakýttyń «Chýlýrýıar Nýrgýn Bootýr» das­­tanyna jáne taǵy basqa qundy dú­nıe­lerge qol jetkizdik. Buryn esimin ǵana estıtin Maqtymquly, Súıinbaı, Toqtaǵul, Kadyshev, Toqaı, Iýnýs syn­dy aqyndardyń shyǵarmalarymen ja­qyn­nan tanysa bastadyq. Osy tusta aıta ketkendi jón sanaımyn, TÚRKSOI-dyń eń iri jobalarynyń biri – Túrki áleminiń mádenı astanasy. Bul jobaǵa uqsas jobalardyń Eýropa elderinde bar ekenin bilemiz. Alaıda, túrki áleminiń mádenı astanalarynda ótetin keshendi mádenı is-sharalar Eýropa elderinde ótpeıdi. Muny álemde balamasy joq joba deýge negiz bar. Byltyr Shákı qalamyz túgel túrki jur­ty­nyń mádenı astanasy bolyp ja­rııa­landy. Bıyl estafetany túbi bir túr­ki­niń piri Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kıeli jeri – Túrkistan qalasyna tapsyrdy. Son­dyqtan osy múmkindikti paıdalana otyryp, «Túrki áleminiń mádenı astanasy – Túrkistan 2017» jylymen barlyq qazaqstandyqty quttyqtaǵym keledi. Muny ne úshin aıtyp otyrmyn? Ras, atalǵan is-sharalardyń barlyǵy TÚRKSOI-dyń onsyz da atqarýǵa tıisti sha­ralary shyǵar.

Degenmen, sol uıym­nyń basshysy Dúısen Qaseıinovtiń yqy­las tanyta janyn salyp, sharanyń sa­pasyn qalaı kóteretindigine kýá bolyp júrmiz. О́ıtkeni, ol – túrki álemi úshin jankeshtilik jasap júrgen basshy, óner­súıer tulǵa, ortaq mádenıetimizdiń maq­tanyshy. Iá, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Dúısen Qaseıinovtiń qazaqtyń uly ekeni sózsiz, biraq ol – álem azamaty, túrki dúnıesiniń maqtanyshy. Qadirli do­sym­nyń mereıtoıy qarsanynda bul eń­begin ashyp aıtýdy ózime paryz sanadym. Onyń osy jolda atqaryp kele jatqan jumystaryna jemis tileımin. Densaýlyǵyń myqty, ǵumyryń uzaq bolsyn, baýyrym!

Anar RZAEV,

Ázerbaıjannyń halyq jazýshysy