ShYU erkin saýda aımaǵynyń jobasy: máseleleri men bolashaǵy

Búgingi tańda álemdik ekonomıkada óńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııa nazar aýdararlyq basty taqyryptardyń birine aınaldy. Sońǵy jyldary ótpeli ekonomıkaǵa ıe damýshy elder men damyǵan elder arasyndaǵy erkin saýda kelisimderiniń sany jyldam artýda. Qazirge deıin, Dúnıejúzilik saýda uıymyna (DSU) habarlanǵan óńirlik saýda kelisimderiniń sany 199-ǵa jetken. Qytaı DSU-ǵa múshe bolǵannan keıin óńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııa úderisine belsendi qatysa bastady. Qytaı úkimeti Erkin saýda aımaǵyn (ESA) syrtqy álemmen baılanysty kúsheıtý jáne eldegi reformalardy jedeldetý úshin jańa platforma retinde ǵana emes, osy aımaqtardy kópjaqty saýda-sattyq júıesiniń mańyzdy bóligi retinde de qarastyryp keledi. Qazirgi ýaqytqa deıin Qytaı, materıktik Qytaı men Gonkong jáne Makao arasynda Tyǵyz ekonomıkalyq yntymaqtastyq kelisimi (CEPA), materıktik Qytaı men Taıvan arasynda Ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly negizdemelik kelisimi (ECPA) bar. Sonymen qatar, Shveısarııa, Kosta-Rıka, Perý, Sıngapýr, Chılı, Pákistan jáne Grýzııamen ESA týraly kelisimge qol qoıylǵan. Jáne de Avstralııa, Koreıa, Islandııa, ASEAN elderi ári Jańa Zelandııamen ESA qurý týraly kelisimge qol qoıǵan. Sonymen birge, Qytaı, Qytaı-Japonııa-Koreıa ESA, Qytaı-Parsy shyǵanaǵy elderiniń yn­tymaqtastyq keńesi arasyndaǵy ESA jáne Aımaqtyq keshendi ekonomıkalyq áriptestik (RCEP) týraly kelissózdermen qatar, Shrı-Lanka, Maldıv araldary jáne Norvegııamen ESA qurý týraly jańa kelissózder bastaǵan bolatyn. Nátıjesinde, ótken jyly Qytaıdyń syrtqy saýdasy 23,4%-ǵa artyp, 2,54 trln dollardan 3,66 trln dollarǵa jetti. Qytaıdyń joǵaryda atalǵan eldermen bolǵan saýda kólemi eldiń jalpy syrtqy saýdasynyń 25%-yn quraıdy. Mysaly, 2016 jyly Qytaıdyń syrtqy saýda kólemindegi eń joǵary ósim (65,8%) Qytaı men Chılı arasynda kórinis tapty. Odan keıingi oryndardy Qytaımen aradaǵy saýda kólemin 25,8% jáne 24,6% arttyrǵan ASEAN elderi men Pákistan ıelendi. Qytaıdyń 2001 jyly Shanhaıda Qytaı, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan jáne О́zbekstan tarapynan qurylǵan Shanhaı ynty­maq­tas­tyq uıymy (ShYU) aıasynda óńirlik ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytýǵa barynsha mán bergenin atap ótken jón. Qazirgi tańǵa deıin ShYU-ǵa múshe memleketterdiń basshylary óńirlik ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly tómendegideı qujattarǵa qol qoıdy: (a) óńirlik ekonomıkalyq ynty­maq­­tastyqtyń basty maqsattary men júzege asyrý barysyna jáne saýda men ınvestısııaǵa qolaıly jaǵdaı jasaý úderisterin bastaý úshin ShYU-ǵa múshe memleketter arasynda kelissózder júrgizý; (á) kópjaqty saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq baǵdarlamalaryn jasaý; (b) joǵaryda atalǵan baǵdarlamalar boıynsha kórsetilgen jospardy júzege asyrý. ShYU-ǵa múshe elder Azııa damý banki men BUU Azııa jáne Tynyq muhıty óńirine arnalǵan ekonomıkalyq jáne áleýmettik komıssııasynyń kómegimen halyqaralyq avtojol tasymaldaryn jeńildetý týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıdy. Bul qujattar ShYU óńirlik ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy úshin qajetti quqyqtyq negizderdi qalyptastyryp otyr. Sonymen qatar, ShYU-ǵa múshe elderdiń eko­no­mıkalyq damýyna kómektesý jáne ekono­mıkalyq yntymaqtastyqty tereńdetý maqsatynda 2005 jyly ótkizil­gen Astana sammıtinde Qytaıdyń sol kezdegi tóraǵasy Hý Szıntao ShYU-nyń ózge múshelerine 900 mln dollarlyq jeńildetilgen eksporttyq nesıe usynǵan bolatyn. 2006 jyly Qytaıdyń Import-eksport banki Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstanmen jeńildetilgen eksporttyq nesıe berý týraly kelisimge qol qoıyp, 2007 jyly 1,2 mlrd dollar jeńildetilgen eksporttyq nesıe berdi. 2012 jylǵy Shanhaı sammıtinde Hý Szıntao taǵy da 10 mlrd dollar jeńildetilgen eksporttyq nesıe bólý týraly sheshimin jarııalady. Qytaıdyń kedendik statıstıkasynyń derekteri boıynsha, Qytaı men ShYU-ǵa múshe elder arasyndaǵy saýda kólemi 2001 jyly 12,15 mlrd dollar bolsa, 2015 jyly 67,47 mlrd dollarǵa jetti. Qytaı Saýda mınıstrliginiń málimetterine qaraǵanda, 2003 jyly Qytaıdyń ShYU-ǵa múshe elderge salǵan tikeleı sheteldik ınvestısııasy (TShI) 59 mln dollar kóleminde bolsa, 2015 jyly bul kórsetkish 534 mln dollardy qurady. Osylaısha, Qytaıdyń ShYU qurylǵannan beri uıymǵa múshe elderdiń sheteldik ınvestısııalar boıynsha basty seriktesine aınalǵany anyq baıqalady. Alaıda, mundaı oń ózgeristerge qara­mastan, ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq­ty nyǵaıtý jolynda eleýli kedergiler de joq emes. Ázirge joǵary kedendik tarıfterdi ShYU elderiniń arasyndaǵy saýda qarym-qatynastaryn tereńdetýge basty kedergi retinde qarastyrýǵa bolady. Sondyqtan, tarıfter men tarıfterden tys kedergilerdi eń shekti deńgeıge deıin tómendetýmen qatar, aımaqtaǵy saýda jáne ınvestısııa salasyn qolaılastyrý úshin ShYU-ǵa múshe elder ESA qurý taqyrybyn kótergen edi. ESA qurylýy ShYU-ǵa múshe barlyq elderdiń ekonomıkasynyń damýyna yqpal etip, aımaqtaǵy jumyspen qamtý jáne áleýmettik jaǵdaıdy arttyratyn bolady. Sonymen qatar, Qytaıdyń ShYU-ǵa baıqaýshy eldermen saýda kóleminiń uıymǵa múshe eldermen saýda kólemine qaraǵanda tipti jyldam artqanyn aıta ketken abzal. Mysaly, Qytaıdyń Úndistan, Pákistan, Mońǵolııa jáne Iranmen jalpy saýda kólemi 2003 jyly 16,09 mlrd dollar bolsa, 2015 jyly 68,15 mlrd dollarǵa deıin ósti. Osy jyly Astanada ótetin ShYU sammıtinde Pákistan men Úndistannyń uıymǵa tolyq múshelik mártebesin alýy josparlanyp otyr. Sondyqtan, Qytaıdyń Pákistanmen ESA qurǵanyn jáne Úndistanmen ESA qurý týraly kelissózder bastaǵanyn eskersek, Qytaıdyń ShYU aıasynda ESA qurý úshin keıbir alǵysharttar qalyptastyrǵanyn kórýge bolady. Qytaıdyń ShYU sheńberinde ekonomıkalyq yntymaqtastyqty ári qaraı arttyrýǵa degen múddesi ábden túsinikti. Bul el osy maqsatta óziniń ónimderin, eńbek kúshi men kapıtalyn kórshi elderge eksporttaý úshin ShYU Damý bankin qurý jáne erkin saýda rejimin qalyptastyrýdy qamtyǵan birneshe joba usynǵan bolatyn. Degenmen, bul bastamalar ShYU-ǵa múshe elder tarapynan ázirshe tolyq qoldaý tapqan joq. ShYU-nyń Tashkentte ótken sońǵy sammıtinde taraptar ekonomıkalyq ósim qarqyny baıaýlaýynyń aldyn alý úshin ShYU-ǵa múshe elder arasynda ekonomıkalyq kómek kórsetýge kelisti. Alaıda, taraptar bolashaqta ESA qurý múmkindigi týraly naqty aqparattar bergen joq. Qoryta aıtqanda, ShYU-ǵa múshe elderdiń ishki naryqtaryna Qytaı taýarlarynan keletin yqtımal qysym týraly áli de alańdaýshylyqtyń bar ekenin aıtýǵa tıispiz. Alaıda, kúshti ekonomıkalyq múmkindikke ıe Pákistan men Úndistannyń bolashaqta ShYU-ǵa múshe bolýy uıym aıasynda ESA qurý usynysyna oń áser etýi múmkin dep boljam jasaýǵa múmkindik beretindeı. Al bul ózgeristerdiń barlyǵy ShYU Erkin saýda aımaǵy jobasynyń iske asý yqtımaldylyǵyn arttyra túsetini sózsiz. Ajar SERIKQALIEVA, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri