Byltyr Shyǵys Qazaqstandaǵy bes birdeı tarıhı orynǵa aýqymdy arheologııalyq jumystar júrgizilgen edi. Solardyń biri – Abaı aýdanyndaǵy Qyryqúńgir qorymy.
Qorym Toqtamys batyr aýylynan soltústikke qaraı eki shaqyrym jerde, qos musylman zıratynyń ortasynda ornalasqan. Jerge at qoıýǵa kelgende qazaqtaı sheber halyq joq shyǵar bul dúnıede. Taý betindegi qýys-qýys úńgirlerdiń kóptiginen-aq Qyryqúńgir ataýynyń qalaısha dál qoıylǵanyn ańǵarasyz. Jergilikti turǵyndar arasynda bul jerdiń Qyryq eki úńgir nemese Bestamaq deıtin de ataýy bar kórinedi.
Arheolog ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, Shyńǵystaýdaǵy qazba jumystary buǵan deıin tek Sarykól mańynda ǵana júrgizilgen. Bul isti eń áýeli ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin belgili ǵalym, uzaq jyldar Almaty qalasyndaǵy Ortalyq memlekettik murajaıdy basqarǵan Ábýsaǵıt Jırenshın bastap, atalǵan murajaıdyń qyzmetkeri L.Nıfontova Sarykól mańy eskertkishterin ǵylymı aınalymǵa engizedi.
80-jyldardyń sońynda Shyńǵystaýdyń týmasy, arheolog Ábdimanap Orazbaev Sarykól, Kóldeneń, Bazaraly aımaqtaryndaǵy erte temir dáýiriniń qorǵandaryna arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizedi. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary bul óńirde áýeli Ábdesh Tóleýbaev pen Ǵanı Omarov, 2004 jyly «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha «Shyńǵystaý ólkesindegi túrki dáýiriniń eskertkishteri» jobasy aıasynda Zeınolla Samashevtiń basshylyǵymen 3 jyl boıy qazba jumystary qolǵa alynady.
Úsh myń jyldyq tarıhy bar asyqtar
Biz sóz etkeli otyrǵan Qyryqúńgir qorymyndaǵy arheologııalyq jumystar 2014 jyly Astanadaǵy Eýrazııa ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqovtyń qoldaýymen jasaqtalǵan «Shyńǵystaý arheologııalyq ekspedısııasy» aıasynda bastalǵan eken. Ekspedısııa jetekshisi – atalǵan ýnıversıtettiń arheologııa jáne etnologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Ulan Úmitqalıevtiń aıtýynsha, bir sharshy shaqyrym aýmaqta ornalasqan qorymnan qola jáne erte temir dáýirleriniń 500-den astam eskertkishteri tizimge alynypty. Qazirgi tańda saq, ǵun-sarmat jáne túrki dáýirleriniń eskertkishterine zertteý jumystary júrgizilip jatqan kórinedi.
Qyryqúńgir qorymynyń basty ereksheligi – bul jerden este joq eski zamandardan syr shertetin asyqtardyń tabylǵandyǵy. 2014 jylǵy qazba jumystary kezinde osyndaǵy qorymdardyń birinen qola dáýirine jatatyn tas jáshiktiń ishinen 140 asyq tabylypty. Bir tańǵalarlyǵy, bul jádigerlerdiń barlyǵy qynamen boıalǵan ári tesilgen bolyp shyqqan. 2015, 2016 jyldary júrgizilgen qazba jumystary kezinde de asyqtar tabylǵan, qazirgi ýaqytta olardyń uzyn sany 200-den asypty.
– Qyryqúńgir obasynyń basty jańalyǵy – asyqtar tek egde adamdardyń qabirinen, tas jáshiktiń ishinen, jerlengen kisiniń aıaǵynyń qasynda úıilgen kúıde tabyldy. I.Kovaleva, Iý.Kırıýshın, N.Roslıakova, S.Sotnıkova syndy Reseı zertteýshileri jerleý oryndarynan tabylǵan asyqtardyń tek qana balalar oıynyna qoldanylǵanyn aıtyp kelgen edi. Sebebi, osyǵan deıin asyqtar kóbinese balalardyń qabirinen tabylǵan bolatyn. Bul jolǵy asyqtar eresek adamdardyń qabirinen tabylyp otyrǵandyqtan jáne bir shetinde tumar retinde taǵylǵan tesikteri bar, eki shetiniń egelgeni, qyzyl túske boıalǵandaryn eskere kele asyqtyń tek bala oıyny úshin emes, sonymen birge ǵuryptyq, dúnıetanymdyq máni bar dep joramaldaýǵa negiz bolyp otyr, – deıdi Ulan Úmitqalıev.
Qazaqta asyqqa qatysty dúnıe kóp. «Asyǵyń alshysynan tússin» dep tilek aıtyp jatamyz bir-birimizge. Ońtústik óńirde Asyq ata degen mazar bar. Ulttyq aspabymyz jetigenniń ár sheginiń astyna asyq qoıylǵanyn birimiz ańǵarsaq, birimizdiń baıqaı bermeıtinimiz de ras.
«Munyń bári beker emes. Asyl muramyz asyqqa tek balanyń oıyny retinde ǵana qarap, jóndi mán bermeı kelemiz. Asyqty balalar ǵana oınamaǵan. Ertede han talapaı, sasyr, qumar sekildi ústel ústinde oınalatyn asyq oıyndary da bolǵan. Onyń bári qazir bizdiń sanamyzdan óshti. Bizdiń muratymyz – tek qana qazba jumystaryn júrgizý emes, halqymyzdyń ádet-ǵuryptaryna qatysty qundy maǵlumattardy jınaqtap, umytyla bastaǵan ulttyq qundylyqtarymyzdy qaıta jańǵyrtýǵa úlesimizdi qosý», deıdi arheolog.
Bizdiń arheologtar asyqtardyń nelikten múrdemen birge jerlengeniniń syryn áli asha qoımaǵan syńaıly. Orys zertteýshisi S.Sotnıkova asyqpen jerleýdi balalardyń jas erekshelikterine qaraı eki topqa bólip qarastyryp, óziniń eńbekterinde «5-6 jastaǵy balalar az asyqtarmen jerlengen, ıaǵnı, ata-anasy qabirge balanyń jasyna qaraı 1-den 5-ke deıin asyqtar qoıǵan. Ekinshi, 7-14 jastaǵy balalardyń qabirinde asyqtardyń kóptep kezdesýi ózderiniń oınap, utqan asyqtary bolýy múmkin», degen joramal aıtqan eken. Alaıda zertteýshiler tarapynan eresek adamdardyń qabirlerinde kezdesetin asyqtar týraly tolyq túsinik bergen eshkim joq.
Sondyqtan, Qyryqúńgir qorymynan tabylǵan asyqtardy aldaǵy ýaqytta elimizdiń ǵalymdary men tarıhshylary, etnograftary jan-jaqty zerdelep, qupııasyn asha jatar dep oılaımyz.
Babalarymyz qola dáýirinde kıiz basyp, ota jasaǵan
Arheologtarymyzdyń Qyryqúńgir qorymynan tapqan qundy oljalarynyń qatarynda súıekten jasalǵan skalpel men kıiz qaldyǵyn erekshe aıtýǵa bolady. Iаǵnı, bul bizdiń babalarymyzdyń osydan 3 myń jyl buryn medısınany meńgerip, ota jasaǵanyn, sonaý zamandarda kıiz basýdy da bir kisideı bilgenin anyq ańǵartsa kerek.
Jalpy, Qyryqúńgir qorymyna qazba jumystary júrgizilgen úsh jyldyń muǵdarynda qupııasy áli ashylmaǵan asyqtardan bólek adam men jylqy súıekteriniń qaldyqtary, qysh jáne qoladan jasalǵan áshekeı buıymdardyń synyqtary, súıekten jasalǵan jebeniń ushtary sekildi baǵaly jádigerler tabylǵan. 2016 jylǵy qazba jumystary kezinde qoladan, súıekten, bırıýzadan jasalǵan monshaqtar men bir qorǵannan adam múrdesiniń bas jaǵynan qola aına, qańqanyń oń jaq búıirinen altyn syrǵa, qabyrǵasynyń astynan ań stılinde jasalǵan altyn qapsyrma tabylypty.
Reti kelgende aıta keteıik, Qyryqúńgir qorymyndaǵy qazba jumystary ótken jyly aımaq basshysy Danıal Ahmetovtiń bastamasymen qolǵa alynǵan arheologııany damytýdyń 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan óńirlik baǵdarlamasy aıasynda júrgizilip, oǵan oblystyq bıýdjetten 4 mıllıon teńgeden astam qarajat bólingen-di. Qazba jumystaryna AQSh, Ulybrıtanııa, Polsha elderiniń ǵalymdary da qatysqan edi.
Ulan Úmitqalıevtiń aıtýynsha, Qyryqúńgirdegi qazba jumystary bıyl da jalǵasyn tabady. Qorymnan tabylǵan artefaktiler aldaǵy ýaqytta elimizdiń jáne shet elderdiń zamanaýı tehnologııalarmen jaraqtandyrylǵan zerthanalarynda jan-jaqty zertteýden ótedi. Keıbir jádigerler qazirgi kezde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń janyndaǵy arheologııalyq qalpyna keltirý jáne saqtaý zerthanasynda alǵashqy kameralyq zertteýden ótip jatqan kórinedi.
Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy
