«Aq boz úıdegi» taǵdyrlar

XX ǵasyr qazaq halqyna qasaqana uıymdastyrylǵan qylkópir, tamuq, tozaqtarǵa tolylyǵymen tóbe shashyńdy tik turǵyzady. О́tkensiz búgin joq. Biz urpaqty tarıhpen, halyqtyń jadyndaǵy ashy shyndyqpen kózin ashyp, kókiregine sáýle quısaq kana óz azamattyq paryzymyzdy óteımiz. Belgili jazýshy Smaǵul Elýbaıdyń «Aq boz úı» trılogııasyn («Jazýshy» baspasy. Almaty, 2005) oqyp shyqqanda, onyń migirsiz, ınemen qudyq qazǵandaı azapty eńbegi, óz halqynyń temir qursaýly, tar sheńberli júıede ótken sherli shejire paraqtarynan mol bilimi, nege ańsary aýsa sony sary maıdan qylshyq sýyrǵandaı erkin ıgeretin qalamger ekenine shúbámiz qalmady. Smaǵul Elýbaıdyń «Aq boz úı» trılogııasy – táýelsizdigimizdi alǵannan bergi jyldardyń jemisi. «Dúnıeniń bárin bir etikke tyǵatyn saıası totalıtarızm dáýren quryp turǵan» (Á.Kekilbaev) zaman óz pıǵylynan taýyp, qaıtip restavrasııa jasaýǵa kelmeıtindeı kúl-talqany shyqty. Endi onyń iri minezin de, kir, merez qylyǵyn da kórkem, kelisti tilmen, fılosofııalyq tereń tolǵanyspen de, satıralyq ashy tilmen de, pýblısıstıkalyq shalqýlar arqyly «keýdesiniń esigi bar, qulaǵynyń tesigi bar» (Máshhúr-Júsip) kósheli sýretkerdeı epıkalyq týyndy jazar shaq týdy. Qoldan kisen, aıaqtan tusaý alyndy. Saıyn dalany en jaılap, erkin ómir súrgen bula halyqtyń buǵalyqqa kónbes asaý basynyń bulqynysyn endi kúndiz júıkeńdi, túnde kózmaıyńdy taýysyp qalaı kósilte jazsań da erkiń. Smaǵul, obaly ne, sóıtken. «Edildiń boıy – qandy qııan, Jaıyqtyń boıy – shańdy qııan, Mańǵystaýdyń boıy – maıly qııan, adyra qalǵan Úsh qııannyń» XX ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy topalańy bar ishekqyryndysy – tabıǵatymen kóz aldyńa móldirete tosylady. Siresken totalıtarlyq júıe «búrgeni basqa, basty aıaqqa shyǵar» dep edi, bilimi joq, qanynda tektilik, isinde bátýa, adamgershilik ar-uıatty belinen basyp júre beretin, ishkenine máz, jegenine toq, kıgenine kisápir pendeler egoızm men alaıaqtyqtyń kókesin kózińe kórsetip, o dúnıeniń qyl kópirin quryp berdi dersiz... Keshegi kele-kele túıe, úıir-úıir jylqy, otar-otar qoı bitken Pahraddın bı búgin kimge jaǵaryn bilmeı, ár kúni sanaýly, bedeli esigindegi qozy-laǵyn baqqan Qozbaǵardan da tómen. Ázbergen inisi «soqyr teke» oınap júrip, esigindegi quly Qozbaǵar kúshtep, «etegin jel ashyp, betine kún tımegen» erke, ór, tákappar, boıjetip otyrǵan qaryndasyn ustap, súıip edi, qaryndasy ádepsizdikke renjigenin baıqaǵan Ázbergen kedeıdiń balasyn soǵady, sol kúsh kórsetkenine taptyq saıası mán berilip, baıdyń balasy túrmege aıdalady. Pahraddın qyzy Hansulýdy Qozbaǵarǵa uzatpaq bop sheshim qabyldaǵan soń ǵana inisin aýyr jazadan arashalap, túrmeniń esigine jetkizdirmeı aýylǵa qaıtartady. Bárinen jurdaı aıyrylyp, baı bolǵany úshin «halyq jaýy» sanalǵan. Abysyn-ajyny bar, qutyrǵan qasqyrdaı Shege, Jdaqaı, Qozbaǵar, Baljan komsomoldar bar, Buqarbaı, Surjekeı melısasy bar, álekedeı jalanyp, júni jyǵylyp, quty qashqandardy tárkileýdegi áreketteri adam deıtin jumyr basty maqulyqtardan arman shoshyndyrady. Olar saıtannyń áýleti: albasty, jyn, jeztyrnaq, mystan kempir, ázázildiń de qoly batpaıtyn las is-tirlikke jırenbeı jeligip kirisedi. Júregi jyly, jıǵan-tergenin baýyryna baspaı, baryn jeke bastarynyń qamymen shektemeı, tóńiregimen bólise jumsaýǵa jaralǵan, qoly ashyq, joly sara, keýdesine perishte qonaqtaǵan Pahraddınniń de asyn iship, aıaǵyna túkirdi. Shoıyn mańdaıly, aıar, ekijúzdi, jylpos, jaǵympaz ábiletter aýyl basqaryp, adam taǵdyryn oıynshyq sanap, eldi bilim, bilikpen basqarýdyń ornyna, bilektiń kúshi, myltyqtyń qaharymen baǵyndyrýǵa kóshken zaýaldy kún týdy. Eshkimge qyldaı qııanat jasap kórmegen áýlıe bitimdi Pahraddın bı, ulty úshin ultaraq, halqy úshin qalqan bolarlyq azamat sanap júrgen aýyl jigitteriniń alasurǵan ashqaraq aranyn, aıaýdy bilmeıtin tońmoıyn, terin saýmaı, tilin saýǵan sýqıttyǵyn kózimen kórgende: «Bul el ońbas. Ońbas. Endigi jerdegi tirligimiz osy bolsa, óz urpaǵymyzben ózimiz jaǵalasyp ótetin bolsaq, bitken ekenbiz. Bitken ekenbiz», – deıdi ózeýregen elirme, túsinisýge kórkeýde qarsylastarynan jırenip. Revolıýsııamen birge qantógis, zorlyq-zombylyq, qııanat, zulymdyq ilese júretinin ımandylyq júregine uıa salǵan bekzat qarııa qaıdan bilsin... Qudasy Shárip etikshi aýyldyq Keńestiń tóraǵasy saılanyp edi, baıdy kórse eshkikózdenip baqyldaýdan, qarsylyq kórsetse, buqadaı múıizin bileýden aspady. «Atqa mingeniń – azapqa mingeniń» (Áıteke bı) boldy da shyqty. Jazyqsyzdyń júregin jaralap, janyn jalaly, kóńilin qaraly kúıge túsirip, kindik kesken jer, urpaǵyn qaldyrǵan elinen jerýge májbúrleıdi. Kisiligi men kesirligi qosqyrtystanyp jatatyn Jorǵa Kúreńdi ókil ushqalaq, pátýasyz Sháriptiń ornyna «taqqa» otyrǵyzyp edi, kúni keshegi Majan shaldyń oń qoly, aqylshysy, saýdasyn jasap barmaǵyn jalaǵan jaǵympaz, sýqıt, jylpos, ekijúzdi Jorǵa Kúreń, toptan torǵaı aldyrmaýdyń ornyna, búgingige buǵaý salatyn, erteńgige qylysh silteıtin naǵyz qanypezer, naǵyz satellıttiń ózi bop shyqty. Solardyń qııanatynan juldyzdaı janyp týǵan Shege tórt ret Kolymanyń dám-tuzyn tatyp, aqyry túrmede shirip óledi. Pahraddın báıbishesi Syrǵamen ekeýi shóldi kezip júrip, ashtyq túbine jetip, kómýsiz qalady. Majan shal kárteıgende kempirimen ekeýi jer aýyp, súıegi qaıda shashylyp qalǵany belgisiz. Nar tulǵaly, ózi mergen, palýan Bulysh bandy dep qýdalanyp, aq jolda júrgende ókimetke esesin uttyrǵan, kekke ýlanǵan naǵyz bandylarmen shaıqas barysynda ajal tabady, Balqııasy bul qasiretti kótere almaı jyndanyp óledi. О́ziniń qylmysyn betine shyjǵyryp basýdan janbaıtyn Shárip, «dushpanyn» kempirimen ekeýin tıisti azyq-túligin bergizbeı, ashtyqtan isindirip óltiredi. Shegeniń «jan dosy» sanalatyn Jdaqaı, basyna kıgen «Monomahtyń qalpaǵyn» onan qyzǵanyp, «kýlaktyń kúıeý balasy», «halyq jaýy» dep domalaq aryzdaryn tıisti oryndarǵa ákesimen ekeýi jarysa «ákimgershil keýdemsoqtyqtan órbigen memlekettik áperbaqandyqpen» jaýdyryp, túrmeden oralsa, qaıtadan túrmege toǵytyp, túbine jetkenimen qanaǵattanbaı, qııýy ketken sharýa men turmys taýqymeti tyrnaǵyna súrindirgen Hansulýǵa da ishpegen ýyn ishtiredi. Jetpistiń beseýine kelip, tragedııaly taǵdyr buıyrǵan, balasy Bulysh pen kelini Balqııadan qalǵan kózi, nemeresi – Edigesin qaıtsem adam qataryna qosamyn dep tyrbanyp júrgen keıýanany da ishki esebin oılap, zymııandyqpen qaralap, aryz jazyp, aqyry ádiletsizdik qanyna qaraıtqan Dáý apany túrmede ólýge májbúr etedi. Qanǵa qunyqqan jyrtqyshtar men qorqaýlar dáýirlegen keńestik júıe «bul adamdy syrttaı da, ishteı de búldire beretin, aıaǵynda jutatyp shyǵaratyn» (Ǵ.Músirepov) mundaı shoshyrlyq qylyq-áreketi onyń saıası qurylysy, mazmunyna tándigin «Aq boz úı» romanynda kózi jiti, kóńili qyraǵy sýretker E.Smaǵul kóńilińde dúdámal qaldyrmaı, qapysyz kórkem beınelegen. Ol ózi qalam terbep otyrǵan kezeńniń saıası-áleýmettik, qoǵamdyq jaǵdaıyn tereń zerttegen. Qatpar-qaltarystary, ýaqyt psıhologııasy men zaman adamdaryn revolıýsııa qalaı buzyp, qulqyn ózgertip jibergenine deıin aınytpaı berýge tyrysqan. Jazýshy bulǵaqty bastan keship, izgilik, ádildik jolynan taımaǵan, «eldiktiń sózin aıtyp, ınternasıonalıstik bolmysy qanynda bar, qalyń tuman arasynda adaspaı, qarańǵy jurtqa paıdaly aqyl-keńesi, isimen shýaǵyn shashqan saıasatker, memleket, qoǵam qaıratkeri Apanastyń tabıǵı, dara bitimdi obrazyn jasaǵan. Jáne bir baıqaǵanymyz, ol sholaq belsendi, shala pisken bolshevık emes, adamdy tabyna qaraı jiktep, mańdaıy jipsıtin ásire «tapshyldarǵa» qany qosylmaıdy. Adamdy kisilik qasıetterine qarap baǵalaıdy. Pahraddındi «kýlak» dep dańǵoı top aqqarǵadaı alastap, basyna bult úıirgende, kabınetinde ony qushaǵyn jaıa qabyldaıdy, kóńili qaraly, jany jaraly bekzat qarııany ýaqyt qıynshylyǵynan moıymaı, qalǵan ǵumyryn alańsyz ótkizýdiń paıdaly soqpaǵyna meńzeıdi. «Jańa joldan» shyqqan belsendi komsomol, bolashaq iri isterge shaq pishilgen, opaly, jaqsy jigit Shegeni de birneshe ret jalǵan jala, qııanattan qorǵap, keńes qyzmetine jegedi. Biraq jaýlary Apanastyń betine kúle qaraǵanymen, jasyryn or qazady. Kalashnıkovtyń solaqaı saıasaty zardaptaryn túzeý úshin aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılanǵan ol, kúndiz kúlki, túnde uıqydan qalyp, almaǵaıyp kúnderde aýyl arasynyń alaman qaqtyǵystarynyń jýan ortasynda júrip, kátepti qara nardyń júgin kóteredi. Alaıda, «qarańǵy úıden» «halyq jaýyn» izdegen ázázil saıasat ony da quryǵynan qutqarmaı, aǵysqa qarsy júzgen «muzjarǵysh kemeniń» de joly kesiledi. Naqaq jala jabylyp ustalady, atylady. Osylaısha Smaǵul «jaryǵy esti adamnyń kúndizgideı, álemdi jylýymen kún etetinin» (Nurtýǵan) sanamyzǵa quıady, júregimizge balyna ý qosylǵan muń uıalatyp, túpsiz tereń oıǵa batyrady. Qysqasy, Apanas beınesinen biz jan-júregińe kir juqtyrmaı, aqyl-oıyńdy laılamaı, azamattyǵyńa ájim túsirmeı ómirden kóshýdiń úlgisin tanyǵandaımyz. Dándegen qarsaq qulaǵymen in qazady. Aýdandaǵy Stalınniń «oń qoly», «oń kózi» Surjekeı, aımaqtaǵy erkek kindiktiniń bárin «halyq jaýyna» aınaldyryp, oblys boıynsha kórsetkishte aldyńǵy orynǵa kóterilip, «bedelin bir ústem etip alyp», endi onyń ózin qoldap, qylmyskerlerdi ustaýǵa da, jazalaý, alqaýǵa da keń jol ashqan, «baǵynbaı, kisimsinip júrgen» aýdan prokýrory Suranyshev pen jańadan kelgen, «keýdesi áli shalqaq» aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Qoıshybaevqa qashan Afanasıı Grınınniń (Apanas) «tazkepeshin» kıgizip, «Túrkııanyń jaldamaly agenti, shpıony» etip shyǵarýdyń aıla-amalyn oılastyrýmen uıqysy shala bolyp júr. Suranyshevtiń de, Qoıshybaevtyń da ómir jasy «uzaq» bolady eken, kolhozdastyrý men kýlaktardy tap retinde joıý naýqanyna NKVD jan-tánin salyp, qatty kirisemin dep jurtty tym ashyndyryp, memlekettiń irgesin shaıqalta bastaǵanda, Bas jendet Stalın «jalpyhalyqtyq» bul shara biraz «tabysqa» jetkizgen soń kilt toqtatyp, «asyra siltegenderdi» Ejovymen qosa qurdymǵa ata bastaıdy. «Dosyna or qazǵan» Surjekeıdiń ózi qazǵan ory, qansha aqqaptal, kókjulyn melısa bolsa da, ózine buıyrady. Onda da kórin óz mektebinen ótken shákirti, «qara jylan tergeýshi» Qulbergen qazsa, «qylmysyn terip», joǵaryǵa jetkizgen jemtiktesi, aryzqoı, jylpos, qarǵys atqan – Jorǵa Kúreń. Shyndyǵynda da, ómir fılosofııasy ǵajap qoı: shylaýshyndy – balyq, balyqty – halyq, halyqty – jebir, jebirdi túbinde qurt jeıdi. Qansha qııanat jasap, qııanǵa shyqqanyńmen, Allanyń kózi qyraǵy, quzdan qulatady, súıegiń jınalmaı qalady. Smaǵul Elýbaı Goloshekın, Kalashnıkov, Surjekeıler tragedııasyn osylaısha paıymdap, moraldyq-fılosofııalyq máselelerdiń qyr-syryna úńildirip, haq jolynan taımaı ótýge meńzeıtin kórkemdik sheshim jasaıdy. Smaǵul Elýbaı «Aq boz úı» trılogııasynyń úshinshi kitaby «Jalǵan dúnıe» romanynda toqyraý jyldarynyń tońyna, ıt tumsyǵy batpaıtyn meńireýine synalap enedi. Memlekettik júıe, ákimshil-ámirshil basqarý úrdisi, qoǵamdyq-saıası qurylys, «birtutas Keńes halqyn» qalyptastyrý maqsatyndaǵy kommýnıstik ımperııanyń pármendi qıturqy amal-áreketteri yjdaqatty saraptalynǵan. Alǵy eki romanda kúlli taǵdyry egjeı-tegjeıli baıandalatyn Hansulý jasy jetpistiń beseýine kelip, sharshap-shaldyǵyp, ótken kún estelikterimen suıyla bastaǵan qanyn qyzdyryp, elýdegi Túgelhanynan órgen eki, Úmitinen týǵan bir nemeresine shúkirshilik etip, qalǵan kúnderin sanap, óksikpen ómiri ótýde... Taǵdyry ıtjyrtqan qara terideı jyrymdalǵan Hansulý ómirlik talqany taýsylyp, ajal taqalǵanda ishine búkkenin jazyp, aǵynan aqtarylady... Úshinshi ret «halyq jaýy» bop ustalǵan Shegesinen kóz jazyp qalǵanyna da, Jem boıy jaqpaı, Jetisýǵa qonys aýdarǵanyna da 40 jyldan asypty. «Elý jylda el jańa, júz jylda – qazan». Jańa urpaq almasty, nemeresiniń aldy joǵary oqý ornyn jaǵalap júr. Eski kózden qalǵany «tarǵyl bet, basynda japyraıǵan qarasur taqııasy bar, ıyǵyna kónetoz shapan ilgen tórtbaq, kókshil kózdi shal – Jdaqaı. Shegesiniń basyn jutqan kázzap, Hansulýdyń «ómirin tozaq etken» jádigóı. Sosynǵy tiri júrgeni − ómir ábden silkilep, keýdesinde jany qalǵan baıqus, aqkóńil, «eńsesi túsip», azyp-tozǵan zamandasy Qozbaǵar. Nıeti aq adamdy Jabbar ıem qashan da jelep-jebep júredi emes pe? Jylannyń aıaǵyn kórgender nekesi qıylǵan «kelinshegin» Shege tapa-tal túste tartyp alyp, er jigittiń namysyn aıaǵymen taptap ketkenin betine shyjǵyryp basyp, ekeýiniń arasyna ot jaǵýǵa qansha ólip-tirilgenimen, óz shamasyn biletin esti jigit, Hansulý men naǵashysynyń arasyndaǵy asyqtyq sezimine kýáger bolǵandyqtan, ashýyn, qyjylyn aqylǵa jeńdirgen. Tipti Surjekeıdiń jeteginde júrgende de «namysyna jeńdirse», túrmedegi kiriptar Shegeniń janyn jahannamǵa jiberip, esep aıyrysýdyń sáti túsip edi. Júregi názik, ýyzyna jaryǵan momyn Qozbaǵar, olaı adamshylyq jolynan attamaı, kerisinshe, naǵashysy, bala kúngi dosy – Shegege atylý jazasynan aman qalýdyń ádisin esine salady. «Ar uıalar is qylmys aqyl – zeregińiz» (Abaı) osy. Kisige qııanat jasamaıtyn ala kóılek ańqyldaqty dushpany da jamanshylyqqa qımaıdy. Berııanyń jendetteri tún qarańǵylyǵyn jamylyp, tórt «halyq jaýyn» (ishinde Qozbaǵar da bar) atýǵa apara jatqanda esi kiresili-shyǵasyly Surjekeı onyń qamyn jep, qashyp aman qalýyna septesini tıgen. Mine, sol qandy kúnderdiń qasapshysyna aınalǵan, baǵy janbaǵan sorlynyń «sharapaty» arqasynda Qozbaǵar ǵumyryn jarty ǵasyrǵa uzartyp, jasaǵannyń bir pendesindeı nesibesin terip jep júr. Fánı jalǵannan kósher aldynda Allanyń erekshe jaratqan shynaıy pendesi Hansulýmen qoshtasar sátte Jdaqaı salmaǵy nardy da mertiktirer kúnási úshin keshirim ótinedi. Keshegi el qarǵysy maıdaı jaqqan kázzap, búgin tamyry qýraǵan qaýsaǵan aǵashtaı miskin. Kóp qııanat mújigen Qozbaǵar, kerisinshe, jibekteı esilgen bekzadadaı Hansulýdyń oń qabaǵyna iligip, jastyq shaqtyń kóktem lebimen dimkás, kári júregine taý samalyn ala keldi... «Aq boz úı» men «Minájattaǵy» keıipkerler harakterin qalyptastyryp, damytatyn oqıǵalary tuspaldyq sıpatqa, fılosofııalyq-psıhologııalyq taldaýlarǵa toly aqıqattyń aýylynan qara úzbeıtindigimen ózi taqyryptas týyndylardan oq boıy ozyqtyǵyn moıyndatty. Bul eki kitapta Smaǵul teńizde júzgen balyqtaı erkin silteıdi. Qalamy tóselgen, taqyrybyn jete meńgergen jazýshy osylaı istese   kerek-ti. Sonymen, «Aq boz úı» trılogııasy – halqymyzdyń ıgerile qoımaǵan, qupııa tarıhtyń «aqtańdaq betteri» sanalatyn taqyrypqa jazylǵan týyndy. Uzaq jylǵy izdenis nátıjesinde alasapyran shaqtyń qoǵamdyq qurylysyn, saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq negizine tereń boılaı otyryp, adam harakterin onyń ishki kúıin sýretteıtin psıhologııalyq tásilmen ashýda, taldaýda jetken jetistikteri beıjaı qaldyrmaıdy. «Kórkem sóz – jannyń sáýlesi» (Ǵ.Músirepov) ǵoı. Smaǵuldyń sol sáýleni nazarda ustap otyratynyna mysaldar jetkilikti. M.Gorkıı: «Ýchıtes pısat ý vseh stılıstov, no – ıshıte svoıý notý, svoıý pesnıý» demekshi, Smaǵuldyń trılogııadaǵy kórkemdik izdenisteri ishińdi jylytady. Al «ózin ózi tabýy» jaǵyna kelgende, solyqtap qalatyn tustary da kezdespeı qoımaıdy. Tarıhty kórkemdik ıgerý – azap, sol azapty ınemen qudyq qazǵandaı tózimmen ıgerý keıde kemshin túsip jatady. Trılogııada jaǵymsyz keıipkerler bir ǵana qyrynan – jeksuryndyǵy jaǵynan kórinedi. Jdaqaı, Surjekeı, Jorǵa Kúreń, Qulbergen, Ázbergen... Bulardyń negizgileri o basta baıdyń esiginde júrip, beıneti, kúni ortaq adamdarmen jan jaılaýy jarasyp júrgender ǵoı. Olardy buzsa, zamany buzdy. Sondyqtan boıyndaǵy «iske alarlyǵynan» olar birden «tazarmaǵanyn» eskermeý de tıimdi bola bermeıdi. Qysqasy, ultymyzdyń tarıhyndaǵy eń «sum ómir» sanalatyn, qazaq qany seldeı aqqan, «qandy ǵasyrdy» beınelegen – «tamuqtan jetken ún» qolymyzǵa tıdi. Enjarlyqtyń tonyn sheship tastap, oınap emes, oılap oqıtyn dúnıe. Minezi salmaqty, dúnıetanymy jan-jaqty, qalamy júırik, tanymy ótkir, talǵamy eren, qııaly ushqyr, jetpiske kelip otyrǵan Smaǵul – osy trılogııasymen-aq ádebıetimizden juldyzdy ornyn saılap alǵan baqytty qalamger. Tursyn SYDYQOV, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory