Ekonomıkalyq damýdyń jańa modeli

Elbasynyń bıylǵy Joldaýyndaǵy basty ıdeıalardyń biri – Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy básekege qabilettiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan ekonomıkalyq damýdyń jańa modelin qurý. Bul rette, sıfrlyq tehnologııalarǵa asa kóp kóńil bólinetini belgili. Alaıda, Joldaýda aıtylǵan jańa model Qazaqstan ekonomıkasynyń dástúrli salalaryn damytýǵa negizdeletinin de aıta ketken jón. Naqtylaı tússek, munaı ónerkásibi, aýyl sharýashylyǵy, qurylys, kólik salasy jáne t.b. Osyǵan baılanysty memlekettiń ekonomıkalyq damý máselesinde qandaı jańa basymdyqtarǵa nazar aýdaratynyn aıqyndap alý qajet.

Shıkizat dáýiriniń dáýreni shekteýli

Qazaqstan úshin sońǵy jyldary ekonomıkalyq damýdyń jańa formýlasyn izdeý qajettiligi týyn­­daı bastady. Másele munaı-gaz salasynan túsken tabysty ish­ki suranysqa aınaldyrýǵa negizd­elgen burynǵy damý úlgisi ózi­niń mańyzdylyǵyn birtindep tómen­detip kele jatqandyǵymen baı­lanysty edi. Álemdik energe­tıka nary­ǵyndaǵy sońǵy jańa­lyq­tar munaı dáýiriniń aıaqta­la bastaǵanynan habar beretin­deı. Odan basqa, Qytaı ekonomıka­sy­nyń báseńdeýi jáne Reseı ekono­mı­kasyndaǵy daǵdarys jaǵdaıy qazaq­standyq eksportqa degen suranystyń tómendeýine ákelip soqtyrýda. Syrtqy faktorlardyń jaǵym­syz áserine qaramastan, Qazaq­stan Úkimeti resessııaǵa jol ber­meı, ekonomıkalyq ósimniń oń kór­setkishterin qamtamasyz ete aldy. Qazaqstanǵa jaı ǵana ekono­mı­kalyq ósý emes, sapaly ekono­mıkalyq damý qajet. О́nerkásipke keń aýqymda aqpa­rattyq tehnologııalardy en­gizý jáne qýat únemdeıtin óndi­ris­terge kóshý nátıjesinde Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa bastalýda. Munyń bári Qazaqstan úshin damý­dyń jańa modeline kóshý mańyz­dylyǵyn arttyryp otyr.

Eńbek tıimdiligin arttyrý utymdylyqqa aparady

Kóptegen damyǵan elderdiń tájirıbesi kórsetkendeı, eńbek ónimdiligin arttyrý turaqty jáne qarqyndy ekonomıkalyq ósýdiń kepili bolyp tabylady. О́nimdilik kórsetkishin arttyrmaı, ekonomıkanyń sapaly jańa damý deńgeıine shyǵý múmkin emes. Eńbek ónimdiligin arttyrý úshin óndiristik úderisterdi avtomattandyrý jáne robottandyrý josparlanýda. Sony­men birge, memleket negizgi kapı­talǵa ınvestısııalar tartýdy kóz­dep otyr. Osyǵan baılanysty El­basy Úkimetke negizgi salalardy teh­­nı­kalyq qaıta jaraqtandyrý baǵ­dar­lamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Bizdiń oıymyzsha, negizgi kapı­tal­dy arttyrý orta merzimdi bola­shaq­ta ekonomıkanyń joǵary qar­qynmen damýyna zor múmkindik bere­di. Sonymen birge, úlken ınves­tı­sııa­lar ózdiginen nátıje ákele al­maıtyny túsinikti. Mundaǵy negiz­gi másele ınvestısııalardyń sapa­syna jáne olardyń óndiristik qýat­­tylyǵynyń tıimdiligin artty­rý­ǵa baǵyttalǵandyǵymen baıla­nysty.

Dástúrli salalardy damytýdyń artyqshylyqtary kóp

Elbasy atap kórsetkendeı, eko­no­mıkalyq ósýdiń jańa modeli­niń basty maqsaty – elimiz­diń shıkizat emes eksportyn damytý. Bul rette, Prezıdent basym sala­lar­daǵy eksportty damytý maqsa­tyn­da ekonomıkany odan ári ındýs­trııa­landyrýǵa erekshe kóńil bóldi. Eksporttaýshylarǵa kómek kórsetý máselesinde de shıkizat emes ónimderdi syrtqa jóneltetinderge basymdyq beriledi. Eksporttaýshylardy, sonyń ishinde óńirlerdegi kásipkerlerdi qoldaýdy «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha júzege asyrý jospar­lanyp otyr. Sonymen qatar, Úki­met janynda bıznes ókilderiniń qatysýymen eksporttyq saıasat jónindegi keńes qurylady. Damýdyń jańa úlgisine kóshý Qazaqstan ekonomıkasynyń turaq­tylyǵyn jáne órkendeýin qam­ta­masyz etip otyrǵan ken-metal­­­lýrgııa jáne munaı-gaz keshen­­derin damytýǵa tikeleı baıla­ny­sty ekendigin eskergen jón. Jal­py, elimizdiń ekonomıka jáne áleý­mettik salalardaǵy búgin­gi jetistikterine munaı-gaz sek­tory jáne taý-ken ónekásibiniń arqa­syn­da jetip otyrǵanyn moıyndaýymyz qajet. Sondyqtan, atalǵan salalar ózderiniń strategııalyq mańyzyn saqtap qalady. Munaı ónerkásibi búginde kúr­deli kezeńdi basynan keshýde. Kómir­sýtegi ónimderine degen álem­dik suranys tómendeýde. Inves­tor­lar­dyń nazary jańǵyrtylatyn ener­­gııa kózderine aýysýda. Bol­jam boıynsha, taıaý aradaǵy 10 jylda munaı baǵasy 60 dollardan aspaıdy degen pikirler de bar. Tómen baǵa jaǵdaıynda munaı­dyń jańa naryqtarǵa shyǵýy eń oń­taıly strategııa ekendigi bel­gili. Osy rette, Prezıdent ken oryn­darynyń materıaldyq-shıki­zattyq bazasyn keńeıtýdiń mańyz­dylyǵyna erekshe nazar aýdardy. Sonymen qatar, Qazaqstan munaı­­shylaryna shıkizatty keshen­di qaıta óńdeýdi tereńdetý ta­psyr­masy berildi. Bul jerdegi basty maqsat – elimizde óndiriletin re­sýrs­tardyń joǵary qosymsha qun­ǵa ıe bolýy jáne olardyń syrtqy naryqqa tereń óńdelgen ónim retin­de eksporttalýy.

Aýyl sharýashylyǵy – jańa draıver

Joldaýdaǵy ekonomıkalyq damý­­dyń jańa draıveri retinde ag­­rar­­lyq sektor kórsetilgen. Shyn má­nin­de, aýyl sharýashylyǵy Qa­zaq­­­­stan­­nyń dástúrli básekelik ar­tyq­­­shy­­lyqtarynyń biri retinde qa­ra­s­­­ty­rylatyny belgili. Son­dyq­­­tan, bul jerde áńgime memleket tara­­py­­nan agroónerkásip keshenin ret­­teýge degen qandaı jańa qural­dar­dy qoldanatyny týraly bolyp otyr. Osy rette, Úkimettiń jeke sharýa­­­shy­lyqtardy irilendirý bo­ıyn­sha jospary nazar aýdar­tady. Aýyldaǵy úı sharýashy­lyq­taryn irilendirýdiń mańyzdylyǵy týraly pikirler birneshe jyldan beri aıtylyp keledi. Qazirgi kez­de keń taraǵan usaq taýar óndirisi jaǵdaıynda sapaly túpkilikti ónim shyǵarý qıyndyq týǵyzýda. Sondyqtan, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óńdelý deńgeıin art­tyrý maqsatynda Úkimetke 500 myńnan astam úı sharýashylyǵyn jáne kishi fermerlikterdi koo­peratıvterge biriktirý úshin jaǵdaı jasaý tapsyrylyp otyr. Ony taıaý aradaǵy bes jyldyń ishinde júzege asyrý josparlanýda. Jalpy alǵanda, sharýashy­lyqty irilendirý kásipkerler úshin óndiriletin ónimniń ózindik qunyn tómendetýge múmkindik beredi. Sony­men birge, árbir sharýa­shy­lyq­tyń ońtaıly kólemi bar ekenin eskerý qajet. Mysaly, eger qus ósirýde iri sharýashylyqtar qurý tıimdilik úshin basty shart bolsa, mal sharýashylyǵynda shaǵyn, otbasylyq úlgidegi fermalar da tabysty jumys atqara alady. Sa­ıyp kelgende, agroónerkásip keshe­nine jańa qarqyn berý Qazaqs­tan­nyń álemdik naryqqa aýylsharýa­shylyq ónimderin eksporttaý bo­ıynsha áleýetin ashýy tıis.

Infraqurylymdyq damý ósip-órkendeýge tóte jol

Qazirgi tańda Qazaqstannyń kólik salasyndaǵy áleýeti birtin­dep artyp keledi. «Nurly jol» baǵ­dar­lamasy aıasynda logıstı­ka­lyq ınfraqurylymdy damytýǵa salyn­ǵan ınvestısııalar búgin­de Qazaqstanda shoǵyrlana ornalas­qan temir jol jáne avtokólik jol­darynyń paıda bolýyna ákelýde. О́z kezeginde, túrli baǵyttaǵy jańa joldar saýda jáne taýar tran­z­ıti úshin jańa múmkindikterge jol ashýda. Osy oraıda, 2016 jyly Qazaqstan aýmaǵy arqyly Eýropa – Qytaı baǵytyndaǵy tranzıttik konteınerlik tasymaldar eki esege artyp, 104,5 myń konteınerdi quraǵanyn aıtsaq bolady. Osyny eskere otyryp, Joldaýda tranzıttik tasymaldar ekonomıkalyq damýdyń jańa draıveri retinde kórsetilgen. Qazaqstan joldary arqyly tranzıttik tasymaldar kólemin ulǵaıtý úshin kólik salasyn da­mytýdyń joǵary qarqynyn qam­tamasyz etý asa mańyzdy. Osy maq­satta Memleket basshysy Kas­pıı teńizindegi Quryq por­ty qury­lysynyń ekinshi kezeńin jú­zege asyrý, sondaı-aq qolda­nys­taǵy kólik dálizderin jańǵyrtý bo­ıynsha Úkimetke tapsyrma ber­di. Odan basqa, Elbasy jolaý­shy­lar tasymalynyń servıs­tik deń­geıin arttyrýǵa jáne júk­ter­diń jo­lyn­daǵy ákimshilik tos­qaýyl­dar­dy joıýdyń mańyz­dyly­ǵyna nazar aýdardy. Alǵa qoıylǵan mindetter oryndalǵan jaǵdaıda, Qazaqstan kólikshileriniń jylyna 2 mln konteınerlik tasymaldaý kórsetkishine qol jetkizýleri­ne tolyq múmkindigi bar dep oılaımyz.

Qurylys – asa mańyzdy salalardyń biri

Joldaýda kórsetilgendeı, jańa model aıasynda ekonomıkalyq ósýdiń tolyqqandy draıveri qury­lys salasy bolýy tıis. Qurylysty damytýdyń mańyzdylyǵy búgingi Qazaqstan qoǵamyndaǵy qarqyn­d­y ýrbanızasııamen baılanysty eken­digin aıtqan jón. Sonymen birge, aýqym­dylyǵyna baılanysty qu­ry­­lys sektory ekonomıkanyń bas­qa sa­la­larynda qosymsha sura­nys­­ty tý­ǵy­zatynyn da eskerý qa­­­jet. Munyń barlyǵy qurylys sek­­­toryn damytýdyń áleýmettik-eko­­no­­­mıkalyq mańyzdylyǵyn kór­­­se­­­tedi. Bul maqsatta memleket­tik qol­­daý resýrstaryn turǵyn úı qu­­ry­l­ysyna shoǵyrlandyrý jo­s­par­­lanýda. Ústimizdegi jyly Ult­tyq qordan bólinetin trans­fertter ishin­de transfert kólemi boıynsha tur­ǵyn úı sektory birin­shi orynǵa ıe boldy. Salany damytýǵa 166,4 mlrd teńge bóliný josparlanyp otyr. Ústimizdegi jyly «Nurly jer» turǵyn úı baǵdarlamasy iske asy­ryla bastaıdy. Baǵdarlama aıa­syn­da aldaǵy 15 jyl ishinde 1,5 mıl­lıon otbasyn turǵyn úımen qam­ta­masyz etý kózdelýde. Osy maq­satt­a turǵyn úı salýshylar úshin bank nesıelerin arzandatý jáne aza­mattar úshin ıpotekalyq ne­sıe­lerdi sýbsıdııalaý jospa­r­laný­da. Tájirıbe kórsetkendeı, mem­le­kettik transfertter qur­y­lys sek­toryna tek oń yqpalyn tıgizý­de. Oǵan dálel, sońǵy jyl­dar­­daǵy kúrdeli ekono­mıkalyq jaǵ­­daı­ǵa qara­mastan, qurylystyń tura­qty ósý qarqynyn joǵaltpaı otyrǵany. Qoryta aıtqanda, Memleket basshysy usynǵan damýdyń jańa modeli ekonomıkamyzdyń uzaq merzimdi ósý draıverlerin qaıta aıqyndaıdy. Jańa model aıasyn­da damýdyń ishki faktorlaryna basym­dyq berilip otyrǵanyn baı­qaýy­myzǵa bolady. Sonymen birge, damý úlgisine degen jańa kóz­qaras osyǵan deıin jetken jetistik­terimizden bas tartýǵa májbúr­le­­meı­di, ıaǵnı elimizdiń ári qaraı turaq­ty damýyna negiz qalaıdy. Jalpy, Elbasynyń bıylǵy Joldaýy memleketimizdiń ekono­mı­kany ártaraptandyrý jolyn­daǵy qurylymdyq jáne ınstıtýt­tyq reformalardy jalǵastyrý­ǵa degen umtylysynan habar beredi. Jumabek SARABEKOV, Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qorynyń janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy