Múmkindikter múlt jiberilmese ıgi

Qazir azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi álem boıynsha birinshi kezekke shyqty. Barsha adamzatty erekshe tolǵandyratyn túıindi problemaǵa aınaldy. Elbasy HHI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qaterine azyq-túlik qaýipsizdigine tónetin qaterdi jatqyzǵany málim. Demograftardyń boljamy bo­ıynsha, jer betin mekendeıtin halyq­tyń sany 2050 jylǵa taman 9 mıl­lıardqa jetetin bolsa, ahýaldyń kúrdelene túseri anyq. О́ıtkeni, búginde 7 mıllıardqa jýyq turǵynnyń 1 mıllıardtan astamy toıa tamaq ishpeıtindikten ashqursaq júredi eken. Sondyqtan, aldaǵy 30 jyldyń ishinde ónim óndirý kólemin keminde 1,5 esege deıin arttyrý mindeti tur. Bul turǵydan alǵanda, Prezıdent atap kórsetkendeı, Qazaqstannyń mol múm­kindikteri bar. Jerimiz keń, asty-ústi qazba baılyqtarǵa toly. Eń bas­tysy, klımattyq ornalasýymyz aýyl sharýashylyǵy úshin qolaıly. Onyń ústine 180 mıllıon gektar jaıylym, 25 mıllıon gektar egistik jer – taýsylmas baılyǵymyz, orasan rezerv kózi. Desek te, bul saladaǵy áleýetimiz tolyq paıdalanylyp jatyr dep aıta almaımyz. Álemdegi jetekshi elder­men salystyrǵanda, usaq taýarly sharýashylyqtar áli basym, eńbek ónim­diligi tómen. Ǵylym jańalyqtaryn engizý, óndirispen ushtastyrý, zamanaýı tehnıkalarmen jaraqtandyrý jaǵy kemshin. Dándi daqyldardyń ortasha ónimdiligi 1,1 tonnadan, bir sıyrdan jylyna saýylatyn sút 2,2 tonnadan ǵana aınalady. Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy óndirisi ishki jalpy ónimniń 5 paıyzdan tómen deńgeıin quraıdy. AQSh pen Germanııada 1 paıyz tóńireginde. Demek, IJО́-degi aýyl sharýashylyǵynyń úlesine qarap or­nyn, mańyzdylyǵyn baǵalaýǵa bol­maıdy degen sóz. Respýblıka turǵyn­darynyń 43 paıyzy aýyldyq jer­lerde turǵanymen, eńbekke jaramdy adamdardyń 18 paıyzy ǵana aýyl sharýa­shylyǵymen aınalysady. Eks­port­tyq úlesimiz nebári 27 paıyz ǵana. Ǵylym jetistikteri men jańalyq­tary óndiriske keńinen engiziletin bolsa, bul kórsetkishterdi eki esege deıin arttyrýǵa bolatynyn tájirıbe kórsetip júr. Táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde elimizdiń ekonomıkasynda údemeli damý jalǵasyp keledi. Úkimet tarapynan atqarylyp jatqan aýqymdy sharalar kóp. «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy qabyldanǵanda, aýyl sharýashylyǵyn qarjylyq demeý jaǵyna kóbirek kóńil bólindi. Salaǵa bólinetin qarjy kólemin IJО́-niń 10 paıyzyna deıin ulǵaıtý belgilendi. Shapshań qarqynmen damyp kele jatqan órkenıet kóshine, ǵylymı-tehnıkalyq úderiske ilesý úshin ýaqyt aǵymyna beıimdelý, soǵan sáıkes qımyldaý, sheshim qabyldaý, refor­malardyń júzege asyrylýy qa­lyp­ty jaıt. 2017-2021 jyldardy qamtı­tyn baǵdarlama – burynǵysynyń tolyq­tyrylǵan, jańar­tylǵan nusqasy. Kezinde asyl tuqymdy mal sanyn kóbeıtý maq­saty­men olar shet elderden satyp alyn­dy. Bul qajettilikten týyn­dasa, qazir jaǵdaı da, talap ta ózgeshe. Endi sapa­ly jem­azyq óndirisine, sharýa­shylyqtardy irilen­dirýge, aýyldarda kásipkerlikti jandandyrýǵa, tórt túlik maldan bala-shaǵa nápaqasyn aıyryp otyrǵan otbasylarǵa qoldaý kórsetýge kúrt betburys jasalyp otyr. Sýbsıdııa bólý máselesi túpkilikti sheshildi. Budan bylaı osy qarjyny oryndy jumsaý jaǵyn oılastyrý qajet. О́ndiris pen ǵylymdy ushtas­tyrý, ǵylymı jetistikterdi kommersııa­lan­dyrý, tehnologııalar transferti sekil­di máselelerge qol jetkiz­beıin­she, il­geri basý qıyn. О́rkenıetti elderde ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemi ishki jalpy ónimniń 4-5 paıy­zyn quraıtynyn eskersek, ǵylym jańa­lyqtaryn tıimdi paıdalaný ar­qyly ǵana belgili nátıjege jete alary­myz anyq. Sebebi, kez kelgen el ekonomıkasynyń qarqyndy damýy onyń ǵylym deńgeıimen de ólshenedi. Al ǵylymǵa suranys bolý úshin irgeli óndiris oshaqtary bolýy shart. Taǵy bir eskeretin jaıt, damyǵan elderde qomaqty qarjyny jeke kompanııalar men kásipkerler quıady. Úkimettiń osyǵan beıimdelýi quptarlyq. Indýst­rııa­lyq-ınnovasııalyq damytý baǵdar­lamasy óndiris oryndarynyń áleýetin arttyryp, jańa jumys oryndaryn ashýǵa baǵyttalǵan. Onymen birge ǵy­lym­­n­yń da órkenderi sózsiz. Ǵylym qo­ry, Ulttyq tehnologııalardy damy­tý agent­tigi, Dúnıejúzilik bank­tiń ǵy­lym ko­mıtetiniń ǵylymdy kommer­sııalan­dyrý­ǵa baǵyttalǵan jobalary da úmittendiredi. Sondaı-aq, ǵylymǵa beıimi bar jas­tardy aýyl sharýashylyǵy salasyna tartý – shetin máselelerdiń biri. Ásirese, ul balalardyń mal sharýashylyǵy ma­man­dyqtaryn tańdaýy sıreksidi. Keri­sinshe, kezdeısoq kelýshilerdiń qata­ry artyp bara jatqan sekildi. Búgin­­de aýyl sharýashylyǵy maman­dary­­nyń 70-80 paıyzdan astamyn qyzdar quraı­dy. Bul da oılanatyn jaıt. Bir sózben aıtqanda, kadr tapshy­lyǵyn keshendi túrde sheshpeı, jaǵdaı jaqsarmaıdy. Áıip YSQAQOV, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor