«Bar bolý» nemese «bordaı tozý» dılemmasy

Ǵasyrlar toǵysynda 6 mln qandasymyzdyń sanasy men júregin jaýlap alýymen ulttyq tarıhymyzdaǵy erekshe qubylysqa aınalǵan Alash qozǵalysy qazaq halqynyń ótkeni men bolashaǵyn, álemdik úderistegi orny men mártebesin jańasha paıymdaýǵa múmkindik beredi. Keńestik tarıhnamada Alash tarıhy áleýmettik ilgerileýge kese-kóldeneń turǵan qubyjyqtaı aıaýsyz kúıelengenine qosa, revolıýsııaǵa deıingi otarlyq ólke, onyń baıyrǵy turǵyndary – qazaqtar barynsha meshel qalǵan, sosıalıstik revolıýsııanyń arqasynda ǵana tól memleketine qoly jetken, ultqa aınalǵan qaýym retinde zerdelengeni belgili. ­Shyntýaıtyna kelgende, Edil-Jaıyq­tan Jetisý men Túrkistanǵa deıin aq pat­sha­nyń quzyryna ótip, HH ǵasyrǵa qa­dam basqan Uly dala eli Azııa men Afrıkadaǵy, Eýropa men Amerıkadaǵy ha­lyqtardyń bi­reý­inen ilgeri, bireýinen keıin ómir súrip jat­qan edi. Ony taptyq ıdeo­logııa óktem­di­gimen aldyndaǵy asyn ishe almaıtyndaı ja­mandardyń qataryna jatqyzý berisi – aqı­qatty burmalaý, ári­si – qaskóılik. Birde ke­deı, birde baı bol­ǵan­dar az ba, táıiri. Adam­zat balasynyń da­mýy eshqashan birkelki bol­ǵan emes. Búginde aýzymen qus tistegen AQSh-tyń ózi otarlyq qamytynan XVIII ǵasyrda arylyp, táýelsizdikke qol jetkizse, Germanııa­nyń bir ortalyqqa baǵynǵan memleketke aı­nalǵany HIH ǵasyrdyń enshisinde. Tap sol ǵasyrlarda Eýropa men Azııanyń ulan-ǵaıyr keńistiginde ústemdik qurǵan Osman ımperııasy I dúnıejúzilik soǵysta kúıreı jeńilip, áýpirimmen jany qalǵan edi. Ras, otarlanǵan qazaq ólkesiniń zamanaýı zaýyty men fabrıkasy, temir joly men baılanysy, ýnıversıteti men teatry bol­­ǵan joq. Hat tanymaıtyndar da, sińiri shyq­­qan kedeıler de barshylyq-tyn. Biraq je­ti atasyn, handary men batyrlaryn, babalar sózi men án-kúıin, aspan álemi men jer bederin jazbaı tanyǵan, adamzatqa ál-Fa­rabı men Iаsaýıdi, Shoqan men Abaıdy bergen halqymyzdyń ıntellektýaldyq áleýeti burynǵy ǵasyrlardaǵydan artpasa, kemigen joq edi. Jańa zamanda ósip-ór­kendeýdiń kilti bilim men ǵylymda jat­qanyn qapysyz aıyra aldy. Osyny baıqaǵandyqtan da Alash kósemi Á. Bókeıhan 1889 jyly: «Qyr halqy... ǵylym-bilim jaıyp jatqan hám óz­deri ǵylym-bilimge kóńil bólgen sebebinen ke­­shikpeı-aq jaqsylyqty bilip, eńsesin kót­e­rý­ge aıaq basar, ózderiniń súıekterine bergen aqyly-sanasy bolǵan soń, sol ... zamanda bol­ǵan balalarymyz bizden aqyldy bolyp, biz­diń zamanymyzdaǵy atalarymyzdyń qy­l­ǵ­andaryn kórip tańǵalar ıa oılamaı qa­ty­rar», dep jazýy áste kezdeısoqtyq emes. Eń bastysy, oqý-bilimdi, ulttyq bi­re­geılikti, belsendi ómir pozısııasyn aýyl­da qoı baǵýdan joǵary baǵalap, ór­kenıet kóshine ilesýdiń basty sharty eke­nin qarapaıym jandar da moıyndady. Sol zamanda Á. Birmuhammeduly degen aza­mattyń: «Bısmılla dep bastaǵanda qol­ǵa alatyn eń muqtaj jumys – oqý... Oqý-bilimnen sońǵy bizdiń halyqqa ekinshi mu­q­taj is – yntymaq... Sol sebepti ár adamǵa ke­rek baı, kerek ǵalym, kerek bilgish bol­syn, bes paryzdyń birindeı mindet: sha­masynan kelgenshe yjdahat etip, ha­lyqqa dáýletimen bolsyn, bilimimen bol­syn, ónerimen bolsyn qyzmet etip, paı­da keltirip, halyqtyń qamyn oılaý», dep jazýy naǵyz kóregendik ári esh­qashan ózektiligin joımaıtyn sóz. Jáne ol qoǵamdyq pikirdiń sapaly bıik deńgeıge kóterilgenin aıǵaqtaıdy. О́l­ke­de­gi qaıshylyqty ahýal, Eýropadaǵy óner­kásiptik tóńkeris, jaratylystaný men mehanıka ǵylymdarynyń jetistikteri osylaı oılaýǵa ıtermeledi. Ýnıversıtet bi­tir­megen perzenti mazmun-óresi boıynsha ja­han­dyq deńgeıde oı-paıym túıindeýge qa­bi­letti halyqtyń azattyqty ańsamaýy, álem­dik dodadan tys qalýy múmkin emes qoı. Qalaı desek te, saýda-sattyqpen, dinı qa­jettilikpen, oqý qýýmen, taǵdyrdyń ja­zýy­men ár jerdiń dámin tatqan qazaqtar taıaý-alys elderdiń tirshiliginen habardar boldy. «Biz» jáne «olar» nesimen erek­she­lenetinin aıyra aldy. HH ǵasyrǵa qa­raı ólkege shetel kapıtaly keldi. Álem dı­daryn qazaqtyń tanýy tereńdeı tústi. Má­selen, 1904 jyly qurylǵan «Spassk ken rýdalarynyń aksıonerlik qoǵamy» bas­q­ar­masyna tórt aǵylshyn jáne tórt fransýz kirdi, al qoǵamnyń aksııalaryn Amerıkanyń, Germanııanyń, Shvesııanyń, Ispanııanyń jáne basqa kapıtalıstik elderdiń isker aýqattylary ustady. Qoly jetken qazaqtar «ámirqan (amerıkan) etik» kıdi, «bolyskeı (polskıı) kereýette» jatty. Qysqasy, álem qazaqty qalaı bilse, qazaq ta álem dıdaryn solaı bile aldy. Mine, osy úrdisti qoǵamdyq-saıası, ǵy­lymı oı eleginen ótkizýdi barynsha tereń­detken, oǵan tanymdyq-qoldanbalyq sıpat berýdi jańa beleske shyǵarǵan kúsh alash­tyqtar ekeni sózsiz. 1913 jylǵy 5-sa­nynda «Qazaq» gazeti bylaı jazǵan eken: «Búgin Eýropada bolyp jatqan ýaqıǵa erteń Azııada bolýǵa yqtımal. Jer júzinde tirshilik etip turǵan adamdar, bolyp jatqan ýaqıǵa, istelip jatqan ju­mys, jumsalyp jatqan qýlyq, sumdyq bá­rinen de habardar bolmaq kerek. Nege de­seń, dúnıedegi adamdardyń paıda, zarary matasýly». «Matasýly» álemniń ultyna bereri men syn-qaterin baǵalaý, halqyn azattyqqa alyp shyǵýdyń maqsat-mindetterin tarqata tal­daý mıssııasy Alashtyń peshenesine ja­zylypty. HIH ǵasyrdyń aıaǵynda bas­tal­ǵan bul mıssııa kúni búginge deıin jal­ǵ­asyp keledi. Onyń tarıhyn adamı-elı­talyq kapıtal jáne ıdeıalar taǵdyry ólshemimen úsh dáýirge jikteýge bolady. Birinshisi – alashtyqtardyń kózi ti­ri­­sindegi dáýir. 1937-1938 jyldarǵy «Úl­ken terrorǵa» deıingi aralyqty alyp ja­tyr. Bir urpaqtyń ǵumyrynan da qys­qa merzim ishinde tyndyrǵan isterine – álip­peni jazǵannan Qazaqstan shekarasyn anyqtaǵanǵa deıin – baǵa jetpeıdi. Ekin­shisi – Alash qaıratkerleri aqtalǵanǵa deıin­gi dáýir. 1990 jylǵa baryp tireledi. Ke­ńestik bılik Alash esimi men isin sanadan óshi­rý­ge qansha tyrysqanymen, maqsatyna jete almady. Úshinshisi – Alash ıdeıalary qaı­ta oralǵan dáýir. Ol táýelsizdikpen kel­di, «Máńgilik El» ıdeıasymen birge jasasa beredi. Al uıymdyq-praktıkalyq ólshemmen qaraıtyn bolsaq, Alash qozǵalysynyń dáýir­leri, bizdiń oıymyzsha mynadaı: birin­shi – Abaı maqtaǵan tolyq ta kemel jandardan quralǵan Alashtyń «oıaný» dáýiri. 1905 jyly Qarqaraly petısııasyn túzý­men aıaqtaldy; ekinshisi – Alashtyń qazaqty «oıat­­qan» dáýiri. 1916 jylǵy kóteriliske deı­in sozyldy; úshinshi – halyqty qorǵaý já­ne Qazaq memlekettiligin qalpyna kel­tirý úshin kúres dáýiri. 1919 jyly Alash Orda ta­ra­tylǵansha jalǵasty; tór­tin­shi – Alash­tyń uıymdyq turǵydan tal­qan­dalǵan dáýiri. F.I. Goloshekınniń Qazaqstanǵa kelýimen aıaq­taldy. Mundaǵy «oıaný» men «oıatýdyń» máni – otarlyq ezgidegi halqynyń hali aýyr­la­ǵanyn, bolashaǵy bulyńǵyr tart­qa­nyn ıntel­lektýaldyq oı-sanamen uǵynǵan áleý­mettik toptyń qalyptasqany ári solardyń san-alýan is-áreketimen qalyń buqaranyń azattyq jolyna túsýi. «Oıan, qazaq!» – HH ǵasyrdyń basyndaǵy ulttyq ıdeıa­myz. Qazaqtyń oıanǵanyn 1916 jylǵy kóterilis pash etti. Kóterilisshiler ár óńirde handyqtar qura bastady. 1917 jyl­ǵy Aqpan revolıýsııasynan keıin Reseı ımperııasynyń ydyraýy bastaldy. Osy­nyń bári Alash qozǵalysynyń túpki maq­satyn – Qazaq memlekettiligin qalpyna kel­tirý mıssııasyn atqarýdy tezdetti. Bul oraıda tarazynyń eki basyn teń ustaýdyń ma­ńyzy zor boldy. Biri – álemdik tájir­ı­be­ni teorııalyq bilimmen ushtastyrý. Mem­le­ket, onyń sıpaty men qurylysy týraly Makıavellıdiń, Rýssonyń, Speranskııdiń, Lenınniń, Veberdiń, t.b. eńbekterimen Alash kósemderi tanys bolǵanyna óz basym kúmándanbaımyn. Ekinshisi – Qazaq mem­le­keti men bıligin halyqqa qyzmet etetin nysanda túzý. Álemniń damýyndaǵy túpki maq­satty adamzattyń azattyqty izdeýi dep bil­gen ǵoı Gegel. Endeshe, Alash avto­no­mııa­­sy – alashtyqtar dáıektegen ekinshi ult­tyq ıdeıamyz. Biraq Reseıdegi bılikti qol­ǵa alǵan bolshevıkterdiń teorııasy men praktıkasy alashtyqtar ıdeıasymen úndesýi esh múmkin emes edi. Qara kúshke súıengen Stalın, onyń qolshoqpary F.I. Goloshekın Alash qozǵalysyn talqandady. Ultynyń azattyǵyn kózdegen alash­tyq­tar qoldan kelgen múmkindiktiń bárin ká­de­ge jaratty. M.Dýlatovtyń 1909 jy­ly jaryq kórgen «Oıan, qazaq!» óleńder jı­na­ǵy jańa tolqynnyń Manıfesi deý­ge laıyq. Ásirese, qazaqty oıatqan dáýir­de «kózi, qulaǵy hám tili» bolǵan «Qazaq» gazeti oqyǵan jandy aqparatpen, bilim nárimen sýsyndatty. Uly dalaǵa jahannyń jańalyǵyn, qýanyshy men renishin, tulǵalary men qarapaıym janda­ry­nyń qam-qareketin jetkizýde jasyndaı jarqyldady. «Syrtqy habarlar» aı­da­rymen Túrkııa men Balqandaǵy soǵys ba­rysy, Qytaıdaǵy qazaqtar taǵdyry, Túrkııanyń, Bolgarııanyń, Serbııanyń, Grekııanyń, Chernogorııanyń qysqasha tarıhy, Japonııanyń saıasaty, Fransııanyń, Avstralııanyń, Anglııanyń, Germanııanyń ha­lyqaralyq qatynastardaǵy usta­nymy, aýǵan musylmandarynyń otan­súı­gish­tigi, Qytaıdyń AQSh-pen, Ja­ponııa­men, Mońǵolııamen baılanysy, Anglııa­da­ǵy, Germanııadaǵy, Fransııadaǵy, Shveı­sarııadaǵy, Japonııadaǵy ki­tap shyǵarý isi, Avstralııadaǵy qoı sharýa­shy­lyǵy, Polshanyń azattyq úshin kú­re­si, úndilerdiń aǵylshyndarǵa na­ra­zy­lyǵy, t.b. irgeli oqıǵalar baıany oqyr­mandarǵa úzdiksiz jetkizilip jatty. Nıeti Túrkııa jaǵynda ekenin birde ashyq, birde ymmen bildire aldy. Alystaǵy Amerıkany qazaqtyń jatsynbaǵanyn 1913 jylǵy aqpan aıyndaǵy gazet maqalasy kýálandyrady. «Oqý-jazý bilmegen adamdy Qospa Amerıka júmhúrıetiniń topyraǵynan qýarǵa degen zakonǵa júm­húr­ıet bastyǵy Taft qol qoıypty. Qazaqtan barýshy bolsa Amerıkaǵa kire almaı­dy eken dep qoryqqanynan bul habardy jazyp turǵanymyz joq. Jazý bilmegen adam dúnıede turýǵa laıyqty emes ekenin bildirý úshin jazamyz», delingen onda. Alash qozǵalysy Uly dala topy­ra­ǵynda boı kóterdi. Artyna jaltaqtamaı, qıyrǵa kóz jiberdi. Alaıda, onyń búkil tarıhy Kúltegin, Altyn Orda ǵasy­r­larynan úzilmegen ımpe­rııalyq órshildikti de, Eýropalyq aǵar­tý­shy­lyqty da, XVIII ǵasyrdan bergi otarlyq ezgi­ni de boıyna jınaǵanyn baıqaı alamyz. Alashqa tán qoǵamdyq-saıası oı-sana Batys oıshyldary men órkenıetiniń bıi­gine kóterilgenine pedagogıkadan, medı­sı­nadan, tarıh pen ádebıetten, aýyl sha­rýa­shylyǵy ǵylymdarynan jazǵan eń­bek­teri men ıdeıalary, Á.Bókeıhannyń F.A.Brokgaýz ben I.A.Efron shyǵarǵan en­sık­lopedııada redaksııalyq alqaǵa kir­ge­ni, Barlybek Syrtanovtyń 1911 jyly jaz­ǵan «Qazaq eliniń ýstavy» aıǵaq-dá­lel. Búgingi uǵymmen aıtsaq, ýstav Qazaq eliniń Rossııamen domınıondyq qa­rym-qa­tynasta bolýyn dáıekteıdi, par­la­men­t­tik-prezıdenttik bılikti, adam qu­qy­ǵyn saq­taýdy konstıtýsııalyq deń­geıge kó­te­rýdi qajetsinedi, jerge jeke­men­shikti qa­­byldamaıdy. Imperııalyq órshi­l­dik­tiń asqar shyńy – Alash partııasy baǵ­dar­lamasynyń jobasy edi. Bodandyqta júrgenine moıymaǵan avtorlar aldymen búkil Reseıdiń, sodan keıin qazaq ólkesiniń jaıyn qozǵaıdy: I-bapta Reseıdiń taıaý aradaǵy memleket qalpyn boljasa, II-bapta Qazaqstannyń bolashaǵy sóz bolyp, Reseı respýblıkasynyń federasııalyq sýbektisi mártebesin alatyny jarııalanǵan. Federasııa quramynan shyǵý múmkindigi qarastyrylǵan. Baǵdarlamada eki ǵasyr boıy qalyp­tas­qan býrjýazııalyq ustanymdar men qun­dylyqtar kórinis tapqan. «Negizgi qu­qyq­tar», «Din isi», «Bılik hám sot», «El qorǵaý», «Salyq», t.b. baptardyń qa­ǵıdalaryn bas­qasha uǵyný múmkin emes. Demek, Alash je­tek­shileri damýdyń eýropalyq jolyn tań­dap, jahandyq básekege qabilettilik bıiginen kórinýge qol sozdy. Eger olar zamanaýı bilim almasa, álemdik tájirıbe men praktıkadan habarsyz ómir keshse, eń aýyry – aıtqan sózdi uǵatyn áleýmettik ortasy bolmasa, qoǵamdyq-saıası oıdyń ulttyq sheńberinde shektelýi bek múmkin edi. О́resiz jandy masondyqtar, ár jyldary Reseıdi bılegen Kerenskıı men Lenın mańyna jaqyndatpaıdy ǵoı. Alashtyqtardyń eńbegin Parıj ben Londonda, Berlın men AQSh-ta zerttemes edi. Al otarlyq ezgi yqpaly neden kórinedi desek, ol bodandyqty qabyldaýmen kelgen «dertterdi» – ult teńdigi, áıel máselesi, bilim berý jaıy, Memlekettik Dýmaǵa qazaqtan depýtat saılaýdy qalpyna kel­tirý, pereselenderge ketken jerdi qaı­ta­rý tárizdi talaptardy kún tártibine qoı­ǵanynan menmundalap tur. Bul – otar el­derdiń báriniń basynan ótken taǵdyr. Alash qozǵalysynyń dúnıege kelgen merzimi qazaq qoǵamy men álemdik tarıh tolqynynyń ajyraǵysyz baılanysyn aıǵaqtaıdy. Sál sheginis jasasaq, HIH ǵasyrdyń 20-jyldarynda-aq otar halyqtar táýelsizdikke jetip, mem­le­ketin qura alatynyn S.Bolıvar bas­qar­ǵan Venesýela, Perý, Bolıvııa res­pýb­lıkalarynyń shańyraq kóterýi alǵa tartty. Al HH ǵasyr basynda otar jáne jarty­laı otar elderde ult-azattyq qozǵalysy ba­rynsha qanat jaıa bastaǵan edi. Ony «Azııanyń oıanýy» dep aıshyqtaıtynymyz bar. Aqıqatynda qalyń qatparly tarıhy bar Azııa da, Uly dala da eshqashan meńi­reý uıqyǵa ketken emes. Bular jat qo­lyna qaraǵandyqtan, bar bolý nemese bordaı tozý dılemmasyna jetkendikten sheshýshi kúresti bastady. Onyń birneshe uqsas ári mándi belgileri bar: birinshiden, qozǵalystyń basynda ıntellektýaldyq qa­rymy zor, halyqaralyq tanymaldyqqa ıe zııa­lylar qaýymy turdy. Ulttyq azattyq ıdeıa­syna birden kele qalmasa da, ultynyń azat­tyǵyn tól memleketin qurýdan bóle-ja­ra qaramaǵandary aqıqat. Ekinshiden, qoıǵan talaptary ke­shen­di ári jan-jaqty (saıası, ǵyly­mı, ıdeo­logııalyq, áleýmettik ...) dáı­ek­tel­­gendikten árqaısy týǵan halqynyń kó­keı­kesti qajettiligin dál beıneledi. Eli, jeri bólek bolǵanmen bul talaptar otar elderge óte jaqyn, qısyndy edi. Máselen, Qytaıdaǵy mánjý bıligin qulat­qan, ult-azattyq kúresin bıik beles­ke kó­te­r­gen Sýn Iаtsen (Á. Bókeıhanmen túı­deı qurdas, ekeýi de 1866 jyly dú­nıe­ge kelgen) otarlaýshyǵa qarsy úsh usta­nym­dy – ultjandylyq, halyq bıligi, ha­­lyq turmysy – basshylyqqa aldy. Al Úndistan­nyń táý­el­­sizdigi úshin kúresken M. Gandı kúsh qol­dan­baý ıdeologııasyn tú­­zip, ult-azattyq kúre­sin­de halyqtar bir­li­gine aıryqsha mán berdi. Durys tabylǵan ıdeıa­lar tarıhty ózgertti. Osylardyń basym bóligi Alash qoz­ǵa­ly­synda da oryn alǵany belgili. Aıtalyq, Azııa­nyń oıanýyndaǵy, azattyq kúresindegi uq­sastyq alashtyqtar 1905 jyly resmı bılik ıesi Peterborǵa joldaǵan Qar­qa­raly petısııasynda ap-anyq syrtqa shyq­ty. Bul qujattyń mazmuny men mánin M.Áýezov bylaısha ashqan edi: «Petısııadaǵy atalǵan úlken sózderi – birinshi, jer máse­le­si. Qazaqtyń jerin alýdy toqtatyp, pere­se­lenderdi jibermeýdi suraǵan, ekinshi, qazaq jurtyna zemstvo berýdi suraǵan, úshin­shi, otarshylardan orys qylmaq saıa­satynan qutylý úshin ol kúnniń quraly bar­lyq musylman jur­tynyń qosylýynda qa­zaq jurtyn mýftıge qaratýdy suraǵan. Petısııadaǵy tilek qylǵan iri máseleler osy. Ol kúndegi oı oılaǵan qazaq balasynyń dertti máseleleri osylar bolǵandyqtan, Ahańdar bastaǵan iske qyr qazaǵynyń ishinde tileýles kisiler kóp shyqqan. Kópshiliktiń oıanýyna sebepshi bolǵan». Basqa óńirlerde de petısııalar qabyldandy. Bul arnaıy zertteýge laıyq qubylys. Úshinshiden, buryn-sońdy beımálim bolyp kelgen, biraq saıası jańǵyrýǵa aýadaı qajet kúsh – partııalar dúnıege keldi. Sýn Iаtsen negizin qalaǵan Gomından partııasy 1912 jyly qurylsa, M. Gandı Úndistan Ulttyq kongresi partııasynyń tizginin 1915 jyly óz qolyna aldy. Alash partııasynyń rásimdelgeni 1917 jyly bolǵanymen, partııa qurýǵa talpynys 1905 jyly bastalǵan edi. Sońǵy zertteýlerdegi málimet boıynsha, Alash partııasynyń jumysyna tartyl­ǵan múshe sany 1000 adamnyń shamasynda eken. Tórtinshiden, ǵasyrlar toǵysynda álem­di aýzyna qaratqan Eýropadan da tynyshtyq kete bastaǵan bolatyn. Antanta men úshtik odaq arasyndaǵy álem­di qaıta bólýge talas soǵys qaýpin ja­qyn­data berdi. Aqyry ol qazaq jastaryn tyldaǵy jumysqa jegýge soqtyrdy. Kóp uzamaı Romanovtar áýleti taqtan taıdy. 1917 jylǵy maýsymda Á. Bókeıhan, A. Baıtursynuly, M.Dýlatuly ja­rııa­laǵan úndeýde dúbirli dú­nıe­­ge aralasý­dan basqa jol joq ekeni anyq aı­tyldy. «Bir memleketke baǵynǵan bizdiń qazaq sııaqty irgeli jurt jasyrynyp júrip kún kóre almaıdy. Endi burynǵy qate izdi baspalyq, úlgili jolǵa túselik, mynaý uly dúbirge qosylalyq, tıisti báıgemizden qur qalmalyq, jurt bolalyq. Eger, qazaq, muny istemesek, keıingi násil-násiptiń kóz jasyna qalǵanyń...», delingen onda. Alash qozǵalysy álemdik tarıh ba­ry­sy men zańdylyqtaryna tabıǵı kiri­gip turǵanyna jáne bir aıǵaq-dálel – Á. Bókeı­han, A. Baıtursynuly, M. Dýlatuly bas­ta­ǵan juldyzdy toptyń jal­py­adam­zatt­yq já­ne ulttyq qundylyqtardy teńdeı qas­terl­e­ge­ni. Bulardyń eńbekterinde bes qurlyq tul­ǵalary, oıshyldary, mádenıeti, ǵylymy, tarıhy qylaýdaı alalaýsyz ulyqtalǵan. Birde-bir ulttyń atyna ǵaıbat sóz aıtylmaıdy. О́zgeni ózindeı kórý, úzdikten úırenýge shaqyrý zaıa ketpedi. Sondyqtan da shyǵar, emıgrasııaǵa ketkenderi (M. Shoqaı, A.Z. Valıdı) demokratııalyq ortaǵa kire qalsa, barǵan jeriniń ketigin taýyp, kirpish bolyp qalandy, saıası-shyǵarmashylyq qyzmetterin jalǵastyra berdi, tanymaldyǵy artpasa, bir mysqal tómendegen joq. Bul – bir. Ekinshiden, alash tárbıesi men mektebinen ótken jas býynnyń úzdik, dúldúl ókilderi (M. Áýezov, Q. Sátbaev, Á. Marǵulan) totalıtarlyq qyspaqtyń ózinde ult ustazdary nusqaǵan baǵyt-baǵdarlaryn joǵaltpaı, álemdik ıntellektýaldyq qazynaǵa olja salǵany obektıvti zańdylyq. Azattyqty ańsaǵan alashtyqtar Qazaqstan­dy qýatty memleketke aı­nal­dy­­­rýdyń joldary men múm­kin­­dikterin qa­­perden shyǵarmady. Ja­po­nııadaı, Ger­ma­nııadaı, Eýropadaı bo­lýdy armandady. Al­dyńǵy qatardaǵy el­der­diń tabystary men artyqshylyqtaryn qyz­ǵanyshsyz qup­taı bildi, álsizderine qol kómegi bolmasa da, til kómegin berýden aıanbady. Damýdyń evolıýsııalyq jolyn quptaǵan Alash ult-azattyq qozǵalysy sol zamanǵy eń tabysty Batys órkenıeti men úlgisin qazaq ómirine sáıkestendirýge, beıimdeýge basymdyq ber­di. Árıne, batysshyldyq qazaqtyń bol­mys-bitimin buzýǵa ákeledi degen oıy da bolǵan joq. Halyqtyń jasampaz qabiletine sendi. «Al, alashtyń azamattary! – dedi A.Baıtursynuly – Aqsaq qoıdaı basqadan keıin qalǵanymyz ba? Joq, qalmas amalyn izdep qamdanamyz ba? Qalmaımyz deseń, qarap jatpalyq. Kóp iste kóp bolyp jabylaıyq! Sańlaýly, sanaly halyq azamattary kómek etip, kúsh qosyp demer degen úmit zor». Alash kóshbasshylary halqyn álemdik dodaǵa kirgizýge, sol arqyly jahannyń dıdaryn, Uly dalanyń kórkin nurlandyrýǵa jol kórsetti. Qozǵalystyń tarıhynda kem­shi­lik pen kinárat oryn alǵan joq degen oıdan aýlaqpyz. Keıde aýyzbirshilik jetpeı jatty. Oǵan materıaldyq-qarjylyq qıynshylyqtar qosyldy. Memlekettiń ja­rııalanbaı, úkimettiń qurylǵany syrtqy baılanysty ártaraptandyrýǵa septespedi. Degenmen, Elbasymyz N.Nazarbaev aıt­qandaı, «Qazaq zııalylarynyń jeke ba­sy­nyń qasiretimen qatar, órilgen qyz­me­ti óziniń biregeı qubylys retindegi tu­jy­rymdy deńgeıimen ǵana emes, azattyq hám adamgershilik deńgeıimen de osy zamanmen úndes». Hankeldi Ábjanov, Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi