Múddelestik pen múmkindik

Kez kelgen el úshin óziniń mem­lekettiligin nyǵaıtý máse­le­si eń basty basymdyq bolyp taby­la­dy. Al bul úderis álem elderimen baılanys arqyly ny­ǵaıatyny taǵy belgili jáıt. Osy rette Qazaqstan men Ún­distan ara­syn­daǵy ynty­maq­tas­tyq qarym-qa­tynastyń ózin­dik alar aı­tar­lyqtaı orny bar desek, Qazaq­stan-Úndistan baılanysy kúni búginge deıin negizinen qaýipsizdik jáne ekonomıkalyq máseleler baǵytynda óristep keldi. Alaıda eki el arasynda tikeleı avtomobıl joly men temir jol jelisiniń bolmaýynan alys-beris deńgeıi kóńildegiden kóp tómen jatyr. Osy rette búgin bastalatyn Úndistan Premer-mınıstri Manmohan Sınghtyń Qazaqstanǵa alǵashqy resmı saparyna eki jaq ta úlken mańyz berip otyr. Úndistan úkimeti basshysynyń sapary barysynda birqatar ekijaqty mańyzdy qujattarǵa qol qoıylady dep kútilýde. * * * Jaqynda bir top qazaqstandyq jýrnalıst Úndistan jaǵynyń shaqyrýymen osy elde bolyp qaıtty. Bul shara Úndistan Premer-mınıstri Manmohan Sınghtyń búgin bastalatyn Qazaqstanǵa alǵashqy resmı sapa­ry­na oraı­lastyryldy. TARIHY TEREŃ TAMYRLASTYQ KО́RINISI Úndistanǵa sapary bary­synda qa­zaq­standyq jýrnalıster úshin bir­qatar kezdesýler uıymdastyrylǵan bo­latyn. So­nyń alǵashqysy osy el syrt­qy ister mınıstrliginde Úndistan syrtqy ister mınıstrligi baı­la­nys departamentiniń bastyǵy Vıshný Prakashpen ótti. Ol óziniń sózin qazaqstandyq dostarymen kezdesýge qýanysh­ty ekenin bildirýden bastady. Úndi­standy Ortalyq Azııa elderimen, onyń ishinde Qazaq­stan­men erteden kele jatqan tarıhı qarym-qatynastar baıla­nys­­ty­rady, dedi ol. Endi osy baıla­nys­tardy ári qaraı da jalǵas­tyrýǵa nıettimiz. Sońǵy kezderi Qazaq­stan­men ara­daǵy ynty­maq­tas­tyq qa­rym-qaty­nas óte tyǵyz jaǵdaıda damyp keledi. Buǵan biz óte qýanyshtymyz. V.Prakash myrza ári qaraı Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Pre­zı­d­enti Nur­sultan Nazarbaev Úndi­­stannyń úl­ken dosy ekenin málim­dedi. Nazarbaev bizdiń elimizde birneshe márte saparmen boldy. Álem­­degi tanymal memleket bas­shy­lary­nyń biri. Jaqynda ótken prezıdenttik saılaýda basym daýys­­pen jeńiske jetkeninen ha­bar­­dar­myz, dep Qazaq­stan­daǵy jaǵ­­daıdan qu­laǵ­dar ekenin baıqatty. V.Prakash, sonymen qatar, óz­deri­niń Qazaqstandy dostyq­tyń, birliktiń, damýdyń araly retinde kóretinderin kóldeneń tartty. Biz Qazaqstanmen qa­rym-qatynasqa úl­ken mán-ma­ńyz beremiz. Qazaq­stan­nyń álem­degi asa da­myǵan 50 eldiń qataryna qosylý pers­pek­tıvasyn shyn nıetimizben qýattaı­myz, dedi. Son­daı-aq, óz eliniń Qa­zaq­stanmen qatar, Ortalyq Azııa­daǵy eldermen jáne óńirdegi ózge de memlekettermen jaqsy baı­la­nys ornat­qylary keletinin ja­syr­­ma­dy. Úndi­stannyń da Qazaq­stan sekildi ser­pindi da­myp kele jatqan el ekenin na­zarǵa salý­dy da umyt­qan joq. Biz terrorızmge qatty alań­daý­shy­lyq bildiremiz. Soń­ǵy 30 jyl boıy ún­di halqy so­nyń zar­da­byn tar­typ keledi. Terrorızm – kez kel­gen el úshin úl­ken qater. Úndi­stan barlyq memlekettermen osy zulym­dyq­tyń be­tin qaı­tarý úshin yntymaq­tasa jumys júr­gizip keledi. Osy oraıda Qazaqstan ta­rapy­nyń qol­daýyn da anyq sezinýdemiz já­ne bul ynty­maq­tas­­tyq­tyń damı tús­­kenin qa­laımyz, dedi V.Prakash. Úndistandyq dıp­lomat óz eliniń Azııa­­daǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi  keńes qurý týraly Qazaq­stan bas­tama­syna aıtar­lyq­taı qol­­­daý kór­set­­ke­nin atap ótti.  Al Shanhaı yn­ty­maqtastyq uıymy­na Úndi­stan­nyń baıqaý­shy el retinde qaty­syp kele jatqanyn aıtty. Osy uıymǵa múshe alty memleketpen qarym-qa­ty­nasqa biz asa úlken ma­ńyz beremiz, dedi ol. О́z elindegi basty prob­lema retinde ha­lyq­tyń asa ty­ǵyz qo­nys­tanǵanyn ata­dy. Bir qýanarlyǵy, dedi V.Pra­kash, el hal­qy­­nyń 60 paıy­zy­nyń jasy 30-ǵa da tol­ma­ǵan. Bul – biz úshin úlken ba­sym­dyq. Úndistandyq dıp­lomat kelesi kezekte óz elin demo­kra­tııaly el dep sa­naı­ty­nyn bildirdi. Onyń aı­týyn­sha, úndistan­dyq­­tar jumys istep, el eko­nomı­ka­syn damytýǵa úles qosqylary keledi. Bir óki­nish­tisi, eki qolǵa bir ju­mys ta­byla bermeıdi. Soǵan qara­mastan, Úndistan sońǵy 15-20 jyl bederinde álemge serpindi damyp kele jatqan memleket retinde tanyla bastady. Búginde ishki jalpy ónim 1 trıllıon 150 mıllıard AQSh dollaryn quraıdy. Máselen, sońǵy 20 jylda ósim 6 pa­ıyzdy quraǵan. Sońǵy 5 jyl­da, álemdik qarjy-ekono­mıkalyq daǵdarysqa qar­amastan, ósim 8 paıyzdan tómen túsip kórgen joq. Alda eki sandyq ósimge qol jetkizý mindeti tur. 2020 jylǵa qaraı elde tabysy ortasha adamdar qa­ta­ryn kóbeıtý basty maqsat bo­lyp tabylady. Mysaly,  elde je­ke sektordyń úlesi úlken kóri­nedi. IJО́-niń 50 paıyzyn qyzmet kórsetý salasy quraıdy eken. Qazaqstandaǵy sııaqty bizde de ulttyq qor bar. Ondaǵy jı­naq­talǵan qarjymyz búginde 36 mıllıard dol­larǵa jetti. Bul aqsha­ny ınvestı­sııa­larǵa salý kózde­lý­de, dedi kezdesýde V.Prakash. 2011 jyly ekonomıkalyq ósim elde 9 paıyz bolady dep kútilýde. DÁIEKTILIKPEN DAMYǴAN BAILANYSTAR Úndistan syrtqy ister mı­nıstriniń birinshi orynbasary Sandjeı Sınghpen kezdesý de osy mınıstrliktiń ǵı­maratynda ótti. Ol áńgimesin tarıhtan sóz qozǵap bastady. 15-16 sáýir kúnderi Úndi­stan Premer-mınıstri Manmohan Sıngh  alǵashqy resmı saparymen Qa­zaq­stanǵa baratynyn da qaperge sala ketti. Úndistandyq bul dıplomat ta Qa­zaqstan Prezıdenti Nur­sultan Na­zar­baevty Úndistannyń úlken dosy dep baǵalady. Bizdiń Qazaq­stanmen baıla­ny­symyzdyń t­a­my­ry tereńde jatyr. Kezinde Uly Jibek joly arqyly alys-ber­isimiz jaqsy damyǵan. Orta ǵasyr­lar­da saqtar Úndistannyń soltús­tigin­de qýatty memleket qurǵan. Osy­nyń bar­lyǵy tarıhı sabaqtas­tyǵymyzdy bildiredi, dep bir qaıyrdy sózin S.Sıngh. Qazirgi zaman taqyrybyna qaraı oıys­qan sátte jergilikti dıplomat eki el arasynda ıadro­lyq energetıka sala­synda táýir baılanys ornap úlger­ge­nin atap kórsetti. Parsy shyǵanaǵyna deıin tartylatyn temir jol jelisi eki jaqty alys-beristi artty­rý­ǵa septigin tıgizer edi, dedi ol. Osy rette qarym-qatynasty jo­ǵary deńgeıde damytýǵa eki el ara­syn­da tikeleı kólik joly­nyń, sondaı-aq temir joldyń joq­ty­ǵy kedergi bo­lyp kelgenine nazar aý­dardy. Par­sy shyǵa­naǵyna tar­ty­la­tyn te­mir jol ekonomı­ka­lyq baıla­nys­tary­myz­­ǵa serpin qosa­dy dep senemiz, dedi sóziniń so­ńynda S.Sıngh. * * * Joǵarydaǵy laýazym ıe­leri­niń qatysýymen ótken brıfıngke Úndi­standa tirkelgen jergilikti jáne sheteldik 60-tan astam BAQ ókilderi qatysty. Onda Úndistan Premer-mınıstri sa­pa­rynyń maq­sat-min­detteri tý­ra­ly jan-jaqty aqparat berildi. Mamyr aıynda Qazaq­stan­nyń Úndi­standaǵy kúnderi, sál keıin Úndi­stan­nyń Qazaqstan­da­ǵy kúnderi ótetini týraly má­limet kóldeneń tartyldy. Sapar kún tártibi pysyqtalyp jat­qa­ny da nazardan tys qalǵan joq. Brıfıng barysynda Úndi­stan­­nyń óńirdegi basqa eldermen baılanysyna qatysty da suraq­tar qoıyldy. Son­daı-aq óńirlik, halyqaralyq uıymdar­dyń qyz­me­tin qamtyǵan túrli saýal­darǵa jaýap berildi. TABYSTYLYQ PEN TARTYMDYLYQ JEMISI Sońǵy kezdesý Úndistannyń Mu­­naı jáne gaz mınıstri Djeıpal Reddımen boldy. Sizderdi bizdiń ofısimizge shaqyrý men úshin úlken qurmet, dep áńgime bastaǵan mınıstr Úndistan men Q­a­zaqstan ara­syn­daǵy qarym-qa­ty­nas myqty jol­ǵa qoıylǵa­nyn, mazmundyly­ǵymen erekshelenetinin atap kórset­ti. Biz Prezıdent Nursul­tan Nazar­baev­qa úl­ken rahmetimizdi aı­tamyz. Qa­zaq­stan bas­shy­lyǵy eki­­jaqty qa­rym-qaty­nas­ty da­my­týda árkez ba­tyl qa­dam­dar ja­sap keledi. Bú­ginde Qa­zaq­­stan­nyń qatysýyn bú­kil álem anyq sezinip otyr, dedi D.Reddı. Áńgime bary­syn­da ol Úndi­stan­nyń damýshy el bolyp ta­byla­tynyn atap ótti. Eldiń kómir­sýtegi re­sýrstaryn ıgerý jo­lyn­daǵy teh­nıkalyq múm­kin­­dikteri úl­ken jolda turǵanyna nazar aý­dar­dy. Bizdiń kó­mir­sý­­tegin barlaý jó­nin­degi tá­ji­rı­be­miz óte úlken. О́ń­deý sala­sy boıynsha da osylaı deýge tolyq qu­qyq­ty­myn. Osy ba­ǵyt­taǵy sa­rap­tama júr­­gizý jó­nindegi tá­ji­rı­bemizdi de álem­dik qo­ǵam­das­tyq mo­ıyn­dap úlgerdi, dedi mınıstr. D.Reddı sondaı-aq munaı-gaz óndirý sala­syn damytý bo­ıyn­sha úlken ju­mystar atqa­ry­lyp jatqanyna toq­tal­dy. Osy sala­ǵa úsh úlken kompanııa qyz­met kórsetýde eken. Mı­­nıstr osy rette Qa­­zaqstandy da Ja­rat­­qan úlken resýrstarmen baıytqa­nyn atap ótti. Bul mol baı­lyq­ty ıgerý kerek. О́z­de­rińizdiń kúshteri­ńiz­ben ǵana atqaryp shyǵý qıyn. Sondyqtan ınvestısııa tartý kerektigi túsinikti. Bul ba­ǵytta Úndistan Qa­zaq­stanmen ekijaq­ty tıimdi negizde ju­mys istese alar edi. Bul jumys barlaýdan  bastap ónim al­ǵanǵa deıingi ara­lyqty qam­tysa, Ún­di­stan osy qyzmet túr­lerin kórsetýge qa­zirdiń ózinde da­ıyn, de­di mınıstr. Áńgimesiniń so­ńyn­da D.Reddı el Premer-mınıstri Manmohan Sıngh­tyń jaqyn kún­deri Qazaqstanǵa al­­­­ǵash­qy resmı sa­pa­ry­men baraty­nyn jáne onda kez­desýler men ke­­lis­­­sózder belgili bir deń­geıde ta­bysqa jetkizedi dep senetinin bil­­dirdi. 2009 jáne 2010 jyl­dary biz Qa­zaq­stan­­­nan da mu­naı ım­porttadyq. Bul úde­ris eki eldi baıla­nys­ty­ra­tyn tikeleı kólik nemese sý joly bolmasa da jú­zege as­ty, dedi ol. ___________ О́Z JOLY BAR EL Kezdesýden keıin mınıstrge birneshe suraq qoıýdyń reti keldi. – Úndistan Qazaqstandaǵy kómirsýtegin barlap, ıgerýge naqty qansha kólemde ınvestısııa salmaq? – Ázirshe biz ınvestısııalaýdy bastaǵan joqpyz. Buǵan deıin Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevpen ózara túsinistik týraly memorandýmǵa ǵana qol qoıylǵan. Biz naqty iske Úndistan Premer-mınıstriniń saparynan keıin kirisýden úmittimiz. Qazaqstan jaǵy barlaý barysynda munaı tabylǵan soń ǵana aqsha salatyn bolady. Bul – biz úshin úlken táýekel qadam. Soǵan qaramastan, Úndistan jaǵy ınvestısııa salýǵa daıyn. Áýelgi kólemi 25 paıyz bolmaq. – Úndistan Qazaqstannan qansha munaı almaqshy? – Biz eshqandaı shekteý qoımaımyz. О́ıtkeni, 80 paıyz munaıdy syrttan alamyz. Osyǵan baılanysty elimizdegi janar-jaǵar maı baǵasy da asa arzan emes. 1 lıtr benzınniń quny ortasha eseppen 60 rýpıı turady (1 dol­lar – 44 rýpıı). – Munaı men munaı ónimderin qandaı tasymal joldary arqyly alǵan jón dep oılaısyz? TAPI (Túrkimenstan – Aýǵanstan – Pákstan – Iran) baǵyty týraly ne aıtar edińiz? – TAPI – ekonomıkalyq negizdelgen joba. Biraq bul joba áli de bolsa óziniń bastapqy kezeńinde tur. Bizdiń Túrkimenstanmen problemamyz joq. Másele Aýǵan­stan­daǵy turaqsyzdyq pen Pákstanmen aradaǵy túsinis­pes­tikke tireledi. Qalaı bolǵanda da, kelisim jasalǵan jaǵ­daı­da tasymal jolyn tabýǵa bolady ǵoı dep oılaımyn. – Qazaqstandaǵy munaıdy ıgerýde básekelestik kóp. Máselen, Qytaı, Reseı, AQSh, taǵy basqa elder. Buǵan Úndistan nesin qarsy qoıa alar edi? – Qazaqstan men Úndistan arasyndaǵy ózara qarym-qatynas óte bir dáıektilikpen damyp keledi. Sondyqtan bul jolda taıtalas kórinis bere qoımaıdy ǵoı dep oılaımyn. О́ıtkeni, Qazaqstannyń da óz múddesi bar. Barlyq jumyrtqany bir kárzeńkege salýǵa bolmaıdy degendeı, Qazaqstanǵa da barlyq jumysty tek shekteýli baǵytta júrgizý tıimsizdik ákeletini anyq. – Degenmen, Qytaı aqshasymen, Amerıka Qurama Shtat­­tary jańa tehnologııasymen, Reseı táýekel­shildigi­men kelip jatyr. Buǵan Úndistan qalaı jaýap qaıtarar edi? – Men elimdi Qytaımen, AQSh-pen, Reseımen salystyrmaýdy qalar edim. Úndistannyń óz joly bar. Eldiń IJО́-si aldaǵy jyly 9 paıyz ósimdi quramaq. Demek, qaı elmen de básekelese alatyn jaǵdaıdamyz. Onyń ústine álemdegi eń joǵary tehnologııalardy qoldanýǵa da daıynbyz. – Onda iske sát deımiz de. Samat MUSA. Astana – Delı – Astana.