Dúńgen sıýıtasy

Muhammed-Omar Panshaev – dúńgen ultynyń ókili. «KSRO Sýretshiler odaǵynyń múshesi» degen bıletti jas kezinde-aq qolyna ustaǵan talant ıesi Jambyl aýdanyndaǵy Jalpaqtóbe aýylyn­da 1957 jyly dúnıege kelgen. Ol 1972-1976 jyldary Chýıkov atyndaǵy Bishkek memlekettik kórkemsýret ýchılıshesinde oqy­dy. 1976 jyly Sýrıkov atyndaǵy Máskeý memlekettik kórkem­sý­ret ınstıtýtyna túsip, ony Reseı halyq sýretshisi V. G. Syp­la­kovtyń klasy boıynsha 1982 jyly oıdaǵydaı bitirip shyqty. Muhammed-Omar Bishkekte oqyp júrgen kezinen bastap-aq respýblı­ka­lyq, halyqaralyq kórmelerge óz shyǵarmalaryn usyna bastady. Bú­gin­de onyń júzden astam týyn­dy­lary TMD men Eýropa, Qytaı jáne Arab elderiniń mýzeıleri men ga­le­reıalarynda talǵampaz qaýym na­za­ryn ózine aýdarýda. Ol búginde ǵa­jap polotnolardy ómirge ákelýmen birge jambyldyq talapty jetkinshekterdi sýret salý ónerine baýlýmen de shuǵyldanady. Iаǵnı 1989 jyldan beri Taraz qalalyq kórkem­sýret mektebiniń dırektory bolyp abyroımen qyzmet etýde. Sýretshi Muhammed-Omar Panshaev óneriniń «ekinshi tynysy» Qa­zaq eli táýelsizdik alǵannan keıin ashyldy. Oı bostandyǵy, shyǵarma­shy­lyq erkindik, «jabyq taqyryp­tar» tiziminiń joıylýy ony shy­ǵarmashylyq tyń izdenisterge qul­shyn­dyrdy. Ásirese, dúńgen ulty­nyń halyq bolyp qalyptasý ta­rıhy­na úńilip, ony ózinshe órnek­teýge den qoıdy. Ańyzdaǵy arab jigiti men qytaı qyzynan dúnıege kelgen urpaqtan taraǵan ul-qyzdar, búginde, Qytaı men Qazaqstanda ormandaı halyq bolyp otyr. Bul tarıhı áfsana onyń «Arab serııasy» jáne «Iran serııasy» dep atalatyn sýretterinde shynaıy kórinis tap­qan. Týǵan halqynyń tól tarıhyna baılanysty osy taqyrypty ol, mysaly, Keńes ókimetiniń tusynda batyly baryp jaza almas edi. Bul qazir ǵana múmkin bolyp otyr. Dúńgen sýretshisine Qazaq eliniń táýelsizdigi syılaǵan taǵy bir baqyt – alys-jaqyn shet elderge barý, kórme uıymdastyrý burynǵydaı qıyn bolmaıtyn boldy. Qazir kez kelgen talantty jan úshin Shy­ǵys­tyń da, Batystyń da «esigi» ashyq. Sýretterin satyp alýshylar men kórmesin uıymdastyrýǵa yqylas bildirýshiler tól qalasy Tarazdan bas­tap Astana, Almaty, Máskeý, Beı­jin, tipti, Týnıs, Saýd Ara­bııa­sy, Iran elderinen de tabyldy. О́tken jyly onyń «Shyǵys yrǵaq­tary» atty jeke kórmesi Alma­ty­daǵy Á.Qasteev atyndaǵy mýzeıde tabyspen ótti. Sýretshiniń «Dúngen sıýıtasy» atty portretter serııa­syn tolqymaı, tebirenbeı kórý múm­kin emes. Týǵan jerdiń ǵajaıyp kórinisteri, bir atanyń balasyndaı bolyp bite qaınasyp ketken aýyl turǵyndarynyń shynaıy kelbetteri jáne eńbekqor dúńgen halqynyń yqylym zamandardan beri ustanyp kele jatqan salt-dástúri sýretshi kózinen ótkende, jurt baıqaı bermeıtin jańa qyrynan aıshyqtalady. Muhammed-Omar Panshaev ótken jyly «Prezıdent Nursultan Nazarbaev dúńgen toıynda» degen eńbek jazyp bitirdi. – Muha, bul eńbek qalaı dúnıege keldi?  – degenbiz biz birde kezdeskende. – Sýret mynadaı oqı­ǵadan tý­dy. 90-shy jyl­dar­dyń ba­syn­da Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev Taraz qa­la­synyń irgesindegi bizdiń aýyl­­da bolyp, dúńgen otba­syn­daǵy otaý qur­ǵan jas­tar­ǵa bata berdi. Ony fotoqujat arqy­ly dáleldep te bere alamyn. Biraq fotoqu­jatqa qaraǵanda ǵajaı­yp sýret óneriniń jóni bólek qoı. Sondyqtan qoly­ma eriksiz qylqalam alýyma týra keldi, deıdi ol. Muhammed-Omar Pan­shaev­­­tyń aıtýynsha, Elbasy Jam­byl oblysyna joly túsken saıyn eńbekqor dúńgen aýy­lyna so­ǵyp turady eken. My­saly, ót­ken jylǵy saparynda kópba­laly otbasynyń jaǵ­daıy­men tanysyp qaıtypty. Dúńgen halqynyń bir bólegi sonaý HIH ǵasyrda Qytaıdan Tıan-Shan taýy arqyly qa­shyp, qazaq halqynan jansaýǵa suraı kelgen. Qonaqjaı qazaq halqy qýǵyn kórgen dúngenderdi jatsynbaı Jal­paqtóbe degen jerge ornalas­ty­rypty. Sodan Taraz qalasynyń irgesindegi aýyldy orys aǵaıyndar «Dýnganovka» dep atap ketken. Búginde Jam­byl oblysynda dúńgen ultynyń 30 myńnan astam dıas­porasy shoǵyr­lanǵan. Olar ózde­riniń ana tili men salt-dástúrlerin umytpaý úshin «Vyn­hýa» dep atalatyn etnomádenı birlestik uıymdastyrǵan. Jas dúngen qyz-jigitteriniń «Gýonlen» atty birlestigi bar. – Táýelsizdik jyldary bizdiń aýyl burynǵydan ósip, órkendep ketti. Al dini bir, ıaǵnı, musylman qazaq pen dúngen tamyr-tanysqa, quda-jekjatqa aınaldy, – deıdi Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Máskeý beıneleý óneri akademııasynyń profes­sory jáne akademıgi Muhammed-Omar Panshaev. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy, Jambyl aýdany, Jalpaqtóbe aýyly. ----------------------------------------- Sýrette: Muhammed-Omar Pan­shaev­tyń «Arab serııasy» taqyry­byna kiretin kartınasynyń biri.