Erkindik tańynyń eri

Mádenıet mınıstrligi 2009 jyly «Úzdik dramalyq shyǵarmalarǵa» báıge jarııalap, onda oza shaýyp júlde alǵan D.Isabekovtiń «Shyń basyndaǵy shyn­dyq» atty eki aktili dramasyn kópten beri kútip júrgen bolatynbyz. Qazaq keńes ádebıetiniń klassıgi S.Mu­qa­nov­tyń kezinde qalyń oqyrmanǵa keńinen tanymal bolǵan «Balýan Sholaq» povesi negizinde jazylǵan bul pesany endi, mine, M.Áýezov atyndaǵy teatr óz sah­nasyna qoıyp otyr. Oqıǵasy tartymdy kórkem tilmen jazylǵan kólemdi prozalyq shyǵarmany sahna zańdylyqtaryna saı óńdep, eki jarym saǵattyq yqsham pesaǵa aı­nal­dyrý dramatýrgten joǵary sheberlikti talap eteri belgili desek, jańa sahnalyq týyndy men túpnusqa ara­syn­daǵy aıyrma­shy­lyq­tar men al­shaq­tyqtar da spekta­kl­di kór­gen­nen keıin aı­qyn­dala túse­di. «Nurmaǵambet Baı­myrzauly, meniń atym, Bar elge maǵlum bolǵan asyl zatym» Nemese: «Balasy Baımyrzanyń Balýan Sholaq, Oń qolym otqa kúıip boldym molaq»,  dep ózi ánge qosqan, tarıhı tulǵanyń kelbetin sahnadan kórýmen birge, júlde alǵan shyǵarmanyń sahnalyq nusqasy qaı deńgeıde shyqqanyna nazar aýdarý bolatyn. Dramatýrg pesa jelisine S.Muqanov povesiniń shuraıly betteri «Balýan Sholaq», «Adam barymtasy», «Kóksheniń keýdesinde», «Synasý» sekildi t.b. taraý­lardy tańdap alǵan eken. Oqıǵa da Qyzyljar jármeńkesine kelgen barsha jurttyń aýyzdarynyń sýy quryp aıtatyn túıe balýan Qordabaıdyń jaýyrynyn jer ıisketken jas baǵlan Nurmaǵambettiń juldyzdy shaǵy, ózi attas pań Nurmaǵambetten bata alýy, ozbyr Dolgonosovtyń qyzy Tatıanany alyp qashyp baryp, shyń basynda ótkizgen úsh kúndik ǵumyry sýretteledi. Pesadaǵy oqıǵa jelisin sahna zań­dylyǵyna yńǵaılap shırata túsken dramatýrg óz tarapynan sahnaǵa tolyq­ty­rýlar engizgen. Jarııalanǵan báıge ta­qyrybyna («Táýelsizdik tolǵaýy») saı, halqymyzdyń asqaq arman-tilekteri, erkindik súıgish dala perzentiniń erligi sahnalyq shyǵarmada bir arnaǵa túsi­rilip, kúresker, hám kózi ashyq, kókiregi oıaý tulǵa etip kórsetilgen. Pesadaǵy oqıǵa Balýan men ol ińkár bolǵan áıelder (jary Balqash, ǵashyǵy Ǵalııa, tutqyn qyz Tatıana), Balýannyń azattyq úshin kúres joly (jer úshin, halqynyń tynyshtyǵy, ar-namys tazalyǵy) sekildi birneshe jeliler boıynsha órilip, jıyntyqtala kelip, sahnaǵa arnalǵan shyǵarmanyń negizgi baǵyty men oı-ıdeıasyn aıqyndaǵan. Spektakldi sahnalaǵan – teatrdyń bas rejısseri jáne kórkemdik jetekshisi E.Obaev. Qyzý oqıǵa jelisine qurylǵan shyǵarmany sahnalaý barysynda rejısser avtordyń negizgi oı-ıdeıasyn ashýǵa, basty keıipker ómiriniń jaýapty bir ke­zeńin, halqynyń bolashaǵyn óz taǵdy­rymen tyǵyz baılanystyrǵan kezdegi jaýapty sátin ashyp berýge kúsh salǵan. Sah­na alańyn uıymdastyrýda rejıs­ser­diń qoıýshy-sýretshi E.Tuıaqovpen birlesip, jemisti jumys istegeni baıqalady. Ortadaǵy aınalmaly dóńgelektiń orny­men iske qosylýy sonyń bir jarqyn aıǵaǵy ispetti. Oqıǵa ótetin Qyzyljar jármeńkesin, oıaz úıiniń ishki jáne syrt­qy jasaýy, shyń basyndaǵy alańqaı men tabıǵattyń kórikti kelbetin sýretshi nanymdy bere bilgen. Keıipkerlerdiń kıim úlgisinde HIH ǵasyr aıaǵyndaǵy Qazaqstandaǵy qazaq, orys, tatar, t.b. sekildi ult ókilderi ómir súrip jatqan qoǵamnyń etnografııalyq kelbetin ashatyn izdenis izderi ańǵarylady. Osy ortadan pań Nurmaǵanbet, sırk dırek­tory, oıazdar men olardyń áıelderi, qarapaıym halyqtyń áleýmettik qaı topqa jatatyn belgileri anyq kórinis bergen. Jazýshy S.Muqanovtyń sıpatta­masy boıynsha tigilgen kıim úlgisi Bal­ýan Sholaqtyń syrt kelbetine jarasyp-aq tur. Biraq, ekinshi bólimde Balýannyń oıaz úıine kelgendegi kıgen kıimi mundaı áser bere qoımaıdy. Rejısser jekelegen sahnalyq sýretter arasyndaǵy oqıǵa ótetin oryndar­dyń almasýyn ońdy úılestirip, dramatý­gııalyq áreket arasyn úzbeı jalǵasty­ryp bere alǵan. Birinshi sýrettegi jár­meńke ótetin alańqaıdaǵy sahnalyq jalpy kóńil-kúıdiń kilti, Balýannyń áıeli Balqash pen bir kórgennen ǵashyq bolǵan Ǵalııasymen ara-qatynasyn, úshinshi sýrette oıaz bastyǵy Dolgonosov­tyń úıindegi, joǵary mártebeli qonaqtar arasyndaǵy áńgime-dúken, demalys sátterin, Tatıanany alyp qashý men shyń tóbesine shyǵyp ketken kezderin ornyq­ty túrde baılanystyrǵan. Pesada shubalańqy tustar da bar­shy­lyq edi. Mundaı jerlerdi rejısser sahnada mızanssenalyq qurylymdarmen oryndy aýystyra bilgen. Al rejısserlik turǵyda tolyq ıi qanbaǵan tustar qaıtalaýlarǵa nemese sahnalyq maǵy­nasyzdyqqa alyp kelgen. Spektakl ba­synda jarshynyń Nurmaǵambet Baımyr­zauly jeńiske jetti dep habarlap bol­ǵannan keıin pań Nurmaǵambettiń qaıta­lap surap jatýy ma dep qalasyń. Rejısser pesanyń keıbir tustaryn qys­qar­typ, keı tustaryna búgingi kúnniń zamanaýı únin bererlik (konıýktýra) qo­sym­shalar engizgen. Bul qysqartýlar keı tusta sahnalyq áreketke shıraqtyq ákel­se, keı tusta «býynsyz jerge pyshaq ur­ǵan­daı» sahnalyq oqıǵanyń júıeli da­mýy­na kedergi keltirgen. Ol shy­ǵar­mada da, pesada da basynan aıaǵyna deıin aı­tylatyn Tatıana atynyń «Tá­neıjan» bo­lyp ózgertilýine baılanysty dıalog­tar­dyń spektaklde bolmaýy. Osydan ke­lip kórermen qoıylymnyń basyndaǵy Tatıananyń atyn ekinshi aktide Balýan­nyń «Táneıjan» dep erkelete ataýynyń se­bebin tú­sin­beı qalady. Pesaǵa mundaı qys­qartýlar ja­sa­ǵan rejısser sol kesilgen jerlerdin qııýyn kelistirip jiberip otyrýǵa tıis. Nemese birinshi aktiniń aıaǵynda qashqyndar taýda júr­gende Aqylbaı atyp túsirgen qyr­ǵaýyl­dyń etin otqa qaqtap jeıtin jeri bar. Mine, osy kórinisten keıin Tatıana Balýanǵa «...Men seni Mergen dep ataǵym keledi. Keshe tóbemizden ushyp bara jatqan qyrǵaýyldy qaramaı-aq atyp túsirdiń ǵoı», deıdi de spektakldiń sońyna deıin bas qaharmandy Mergen dep ataıdy. Spektakldiń birinshi bó­limi­niń aıaǵynda Balýannyń emes, Aqyl­baı­dyń mergendigin sahnadan anyq ba­qylaǵan kórermen Tatıananyń bul sózi­niń jalǵandyǵyna múldem senimsizdikpen qarap, jan-tánimen qarsylyq bildiredi. Mundaı avtor mátinine batyl re­dak­sııalyq qysqar­tý-qaıshylaýlar sah­na­daǵy qoıylym re­jıssýrasynan tyń­ǵy­lyqty jumys ja­saý­dy, árbir faktini salmaqtap, saralap baryp kórermenge usynýdy talap etedi. Spektakldi mýzykamen kórkemdeýdegi kásibı biliktilik qoıylymnyń sátti shyǵýyn qamtamasyz etetin sebeptiń biri. Bul mindetti oryndaýǵa jas talantty kompozıtor E.Elgezekov tartylǵan. Sazger qoıylymnyń mýzykalyq partıtýra­synda joǵary bıýdjetti Gollıvýd kıno­fılmderiniń saýnd trekterine tán aýqym­dy dybystardan turatyn mýzy­kany molynan qoldana otyryp, spek­takl­diń únin barynsha qatty shyǵarýǵa tyrysqandyǵyn kórdik. Oqıǵanyń dy­bystyq súıemeldeýleri sátti desek te, teatr zaly dybystyq dolbı qurylǵylar júıesi bar kıno zaly emes qoı... Oıaz úıine barǵanda dombyrasyn apa­ryp án salmaı-aq qoısyn, biraq taýdaǵy ótetin sahnalarda Balýannyń shynaıy shyǵarmashylyq kelbetin kórsetýge ábden bolar edi degen oıdamyz. B.Erzakovıch, Z.Qospaqov sekildi mýzyka zertteýshileri Kenennen, t.b. jazyp alyp atyn atap, túsin tústep ketken Balýan Sholaq­tyń 25 tól áni bar. О́mirin syrshyl ánimen árlegen jannyń týyndylary jaıyna qalyp, Balýan Sholaqqa arnal­ǵan spektaklde Birjan men Aqannyń ánderi jıi qoldanylýyn túsine almadyq. Spektakl basynda Birjan saldyń «Aıtbaı» áni shyntýaıtyna kelgende, mátin­dik mazmuny jaǵynan jármeńkeni ashyp-jabatyndaı nemese oıazdyń úıine baryp roıalge qosylyp aıtatyndaı nendeı syry bar? Kompozıtor M.Tólebaev kezinde bul ándi óziniń «Birjan-Sara» opera­synda Qoıandy jármeńkesinde Bir­jannyń ózin sahnaǵa shyqqandaǵy tanys­tyrý arııasy retinde qoldanǵan bolatyn. Rejısser bul spektaklde de Balýandy atalmysh opera­daǵy ándi (arııany), sol operadaǵy mátinimen daıyn kúıinde shy­ǵara salǵan. Kalaı bolǵanda da biz Ba­lýandy talantty kompozıtor ári tamasha daýysy bar ánshi retinde kórgimiz kelgeni anyq. Spektakldegi basty keıipker – Bal­ýan oryndaǵan ánderdiń basym bóligi fonogrammaǵa jazylǵan ánder. Taý bók­terinde keń tynyspen jańǵyryp án aıtý shynynda da kóńil saraıyn aıqara asha­tyn tamasha sát emes pe?! Teatrda «sen tur, men ataıyn» deıtindeı tamasha akterler quramy bola turyp, olardyń qo­lynan án aıtý óneri keletinine eshqandaı kúmán joq kezde rejısserdiń mundaı she­shimge barýyn, árıne, biz túsine almadyq. Spektakldiń este qalar tusynyń birine Balýan Sholaqtyń oıazdyń úıine bar­ǵan kórinisin jatqyzamyz. Rejısser­diń bul kóriniste de bizdiń oıymyzsha «óte batyl» sheshimge barýy kóńilge onsha qona bermeıdi. Aıtaıyn degenimiz, tarıhı shyndyqtyń kór­kemdik shyndyqpen arajigindegi Balýannyń shy­naıy kelbetine basy ar­tyq dúnıeni japsyra berý­diń de reti joq sekildi. Birinshiden, ózde­rin asqan mádenıetti, al qazaqtardy jabaıy sanap otyrǵan oıazdar ústine smokıng kıip, olar­dyń óz­derin oqytar­lyq­taı saý­at­ty, mádenıetti, jo­ǵa­ry bilimdi, eýropasha mýzykalyq saýaty bar, eshbir mini joq Balýan Sholaqtyń kelgeni barshaǵa erekshe áser etti. Biz Balýan Sholaqpen emes, S.Muqanovtyń «Aqqan juldyzy­nan» ýnıversıtetti altyn medalmen tá­mam­dap kelgen quddy Shoqan Ýálıha­nov­tyń ózimen júzdeskendeı bo­lamyz. Iá, sahnada bar bitim-bolmysy, is-áreketi Shoqan dersiń. Rejısser «áń­gimemdi bas­taǵan ekenmin, aıaǵyna deıin jetkizeıin» degen sııaqty. Osy sahnada Balýan qaq­paǵy ashyq turǵan roıalge kelip otyra qalyp, quddy opera ánshileri sekildi kúshti barıton daýysymen (fonogramma) ózin-ózi súıemeldep ándete jó­nelgende tańdanysymyzda taǵy da shek bolmady. Al pesadaǵy Balýannyń beınesi, onyń oıazben aradaǵy áńgimesinen Balýan Sholaqtyń qarapaıymdylyǵyn, áli de bolsa úlken saıasattyń oıynshysy bol­maǵan sátindegi sóz saptaýlaryn kóremiz. Ashý-yzamen ashyna aıtqan árbir sózinen halqyna, eline kómektessem degen shy­naıy nıetin kóremiz. Rejısser bul sahnalarda Mahambettiń «Han emessiń, qasqyrsyń...» dep Baımaǵambet sultanǵa aıtqanyndaı, Balýanǵa da shyndyqty oıazdyń betine ashý-yzamen osqylap turyp aıtqyzady. Balýannyń pesada­ǵy: «...Myna bir oıma taz kim ózi, sózdi qaıta-qaıta bóle beredi ǵoı» nemese (Dolgonosovqa) «Qaıtamyn dese jibere salyńyzshy, sizben ońasha sóılesip alaı­yn», bolmasa «...Á-á, solaı ma? Aq­mola ýeziniń oıazy ma? Onda keshirińiz! Quda qalasa, aýylyńyzǵa qonaq bolyp baryp qalarmyz», degen sózderinen biz ańǵaldyǵy basym, «batyr ańqaý, er kó­dek» tulǵanyń is-áreketin anyq kóremiz. Al qoıylymda Balýan bul sahnada oıaz úıiniń aldyna myń san qolymen ózi bas bolyp kelip, áskerin ıirip qoıyp, jaýyn jerge tyǵyp jibererdeı batyryp turyp batyl sóıleıtin qolbasy bolyp kórinedi. Bas keıipkerdiń beınesin ıdealızasııalaý, bolmaǵan erlikterin qosa kórsetý bar ekendigin moıyndaýymyz kerek. Spektakl jas urpaq sanasyna zor maqtanysh sezimin oıatýmen birge, tarıhı tulǵanyń kelbetin tanyp-bilýde, ózge de pikir qalyptastyrýy múmkin ekendigin esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Balýan Sholaq róline E.Bilálov,    B.Aıt­­janov jáne E.Daıyrov taǵaıyn­dal­ǵan eken. Alǵashqy eki keshte osy kezekpen óner kórsetken oryndaýshylar quramynda E.Bilálovtiń Balýany ózindik qyrlarymen erekshelenip kóri­ne aldy. Akterdiń oryndaýshylyq sheberligine sahnada alynbas qamal joqtaı. Ol «atańnyń emes, adamnyń balasy bol» degen qaǵıdatty ustanǵan, eli men jeriniń shynaıy janashyry, kúresker, mahabbat úshin janyn pıda etetin dala ulynyń tolymdy beınesin somdady. Hal­qy­nyń «naǵyz qazaq jigiti osyn­daı!» dep maqtana alarlyqtaı segiz qyrly ulynyń kelbeti Tatıanamen óte­tin taýdaǵy sahnalarda ár qyrynan kó­rindi. Ol qýana da, muńaıa da biledi jáne osy kóńil-kúı sezimine psıhologııalyq turǵyda tez aýysady. Akterdiń Balýa­nyn Ǵalııaǵa degen asyl da asqaq sezimin joǵary ustap ótken jan retinde ta­ny­dyq. Ras, Balýannyń batyrlyq, kúres­ker­lik kelbetin kórseter, tipti keıbir ózdi-ózdi bolyp ońasha qalatyn sah­nalarynda da oryndaýshynyń daýysy ylǵı qatty dınamıkalyq kúshpen estilýi adamdy jalyqtyryp jiberetindeı. Bul kemshilik spektakldegi basqa akter­lerdiń de sóıleý mánerine tán. Son­dyqtan, tabıǵatynda jáı, óte jáı, tipti sybyrlap sóıleý de akterdiń sahnadaǵy beıneleý quralynyń óte mańyzdy komponentteri ekendigin esten shyǵarmaǵan jón. Osy róldi ekinshi keshte somdaǵan B.Aıtjanov boıynan da dalanyń bilekti de júrekti nar jigitine tán batyrlyq, bıiktik, sózine berik márttikti kóre al­dyq. Salmaqtylyqpen, sabyrly da qyzý­qandylyqpen oryndalar beıneden eli­niń amandyǵyn, sha­ńyraǵynyń baqy­tyn armandaǵan el erkesin kórdik. Akterdiń syrt kelbeti, daýys dıa­pazonynyń mol múmkindigi bar, áli de bolsa tolyq ashylatyn qyr­lary kóp ekendigine sendik. Degenmen, biz tamashalaǵan akter­lerdiń oryndaýshylyq múm­kin­dik­terin áli de tolyq paı­da­lanýǵa bolar edi degen oıdamyz. Tatıananyń rólin eki keshte de oryndaǵan jas aktrısa S.Bakaeva sahnada pák sezimdi, meıirimdi jan­nyń beınesin jasady. Jas aktrısa ózi qu­ral­py jas qyzdyń áke-shesheleri «jabaıy» dep tanyǵan Balýanmen ár túrli sıtýasııalar arqyly til tabysyp, qımas dosqa aınalýyn nanymdy bere bildi. Aq patshanyń qazaq jerindegi kózi men qulaǵy bolǵan oıazdar: Dolgonosovty – akterler A.Boranbaı men A.Surapbaev, Troıskııdi D.Aqmolda somdady. A.Boranbaıdyń oryndaýynda Kók­she­taý oıazy eńseli, tik minezine qosa oqıǵaǵa oılana qaraıtyn, bir saýsaǵyn ishine búkken, óz esebi bar jan bolyp shyqqan. Alaıda akterdiń tenor daýysy men oıyn jańyltpashtaı tez aıtýy kórermenniń qabyldaýyna kedergi keltirdi. Syrt kelbeti kelisti, daýysynyń da salmaǵy bar akter A.Surapbaevtyń osy róldegi Dolgonosovy da nanymdy oryndalǵan. Akter D.Aqmoldanyń oıaz Troıskııi árbir qadamyn ańdap basatyn, óte ákki saıasatker jáne qazaq halqyna otarshyl pıǵylmen qaraıtyn jan bolyp shyqqan. Bas kóterer tulǵa kórinse, birden bas salyp kózin qurtýǵa beıim, ıtjekkenge aıdaýdy keńinen qoldanatyn qatal, sonymen birge óziniń dárejesiniń ósýin qadaǵalaıtyn karerıst jan. Orys halqynyń ókilderi negizinen óktem, buıyra sóılep qalǵan jandar. Qazaq atyna aıtylatyn namysqa tıer sózder olardyń aýzynan shyǵyp jat­qany­men, oǵan qarsy beriletin Balýan Sholaq tarapynan jaýaptyń óz deń­geıinde bolýy kórermenderdiń rızashy­lyǵyn týǵyzsa, sol ortadan da Tatıana, Mıhaıl sekildi Balýannyń jaqtastary men janashyrlarynyń tabylýy halyq­tar arasyndaǵy ózara túsinistik pen yn­tymaqqa jeteler oılarymen este qalady. Elızavetany D.Júsip pen Ekaterı­nany N.Qarabalına oınady. Eki túrli qarama-qaıshy minez-qulyqtarymen sahnadan kóringen bul beıneler arqyly biz kórikti, zamanyna saı áreket etken, qazaq dalasyndaǵy kúıeýleri ustanǵan saıasat­tyń jelisin ózindik erekshelikterimen tolyqtyra túsken otarshyl eldiń ókilderin kórdik. N.Qarabalına oınaǵan Ekaterına óz kúıeýiniń dárejesin, salmaǵyn jaqsy sezingen, onyń jasaǵan qadamdaryna syn kózben qaraıtyn, jóni kelgende aqyl qosyp otyratyn, qajet bolsa memlekettik isterge de aralasyp ketetin, kúıeýine sózi ótetin áıelderdiń biri retinde kórin­gen. Iаǵnı, aktrısa aq patshanyń dekabrısterge, olardyń týǵan-týystary men balalaryna jasaǵan qýǵyn-súrgininen tá­lim alyp ósken, kóp tyńdap, az sóı­leıtin, tereńnen oılap, salmaqpen baı­yp­taıtyn aqyldylyǵymen birge júıeli esepke júgingen jandy somdaıdy. Qoıylymda Balýannyń serigi Aqyl­baıdy (A.Seıtmetov), Balhashty –    (K.Shaıah­metova), oıaz shabarmany Sútem­gendi (T.Saǵyntaev), pań Nurmaǵambetti (A.Bektemir), Mıhaıldi (Q.Mamyt­qa­lıev), sırk dırektory, t.b. rólderdi oryn­daýshylar quramy sahnada ózindik erek­shelikterimen daralanyp kórine aldy. Sóz sońynda aıtarymyz, bul qyzyq­ty shyǵarma respýblıkadaǵy basqa da rejısserler traktovkalarynda san qyrynan áli de talaı ret sahnaǵa qoıy­lary anyq. Oǵan shyǵarmamen tanysý barysynda anyq kózimiz jetti. О́ıtkeni, Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵymen ún­de­se­tin bul qoıylymnyń taqyryby, aıt­paq oı-ıdeıasy kezinde ult taǵdyry­na, el men jerine baılanysty aıta almaı tun­shyqqan nebir qymbat oılary­myzdy erkin jetkizýge múmkindik beredi. Bul qoıylym sol bir kezeńde ketken esemizdi qaıtarýǵa, áli de bolsa belgisiz se­beptermen tolyq ashyla qoımaǵan ótken tarıhymyz ben ór keýdeli tulǵa­lary­myz kelbetin tanýdaǵy kezekti qa­dam­nyń biri. Búgingi zaman jastarynyń sanasyn bir serpiltip óte­tin, osynaý jańa qoıylym kórermenniń kózaıy­myna aınalatynyna sengimiz keledi. Amangeldi MUQAN, M.O.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýty teatr óneri bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný kandıdaty.