Dúbirge toly dúnıe

OBAMA PREZIDENTTIKKE QAITA SAILANA MA? AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýǵa áli bir jarym jyldaı ýaqyt bar. Biraq sol saılaý týraly jalpy saıasatqa qatysy bar adamdardyń bári sóz ete bastady. Oǵan sebep – AQSh-tyń qazirgi prezıdenti Barak Obamanyń sol saılaýǵa qatysatynyn málimdeýi. Bılikke tala­satyn jańa adam emes, Barak Oba­ma­nyń qaırat­ker­lik qarym-sha­lymy jurtqa belgili. Bas­qa­syn bylaı qoı­ǵanda, AQSh-taı alyp eldiń qara ná­sil­diden saılanǵan al­ǵashqy prezıdenti retinde de onyń aty tarıh shejiresine jazylady. Keıbireý­ler­diń aıtyp júrgenin­deı, bul elde násildik kemsitýshilik bar bolsa, onda Obamanyń jeńisin eki ese ba­ǵalaýǵa bolar edi. Onyń bılik tizginin ustaǵa­ny­na eki jyldan sál ǵana asty. So­ǵan qaramaı, onyń qyzmetine jan-jaqty baǵa berýge ábden bolady. Bolǵanda da,  bireý ish tarta baǵa­laıdy, ekinshileri onyń isinen jaqsylyq kórgisi joq. Jalpy, Obamanyń jeńisi kez­deısoq emes, shyn máninde sol ba­synda tarıhı jeńis bolǵan. Qa­zaq­sha aıtqanda, qaradan han bol­ǵan degendeı, AQSh-ta qara násil­den prezıdent saılaný bul jeńis ıesiniń aıryqsha tulǵa ekenin ań­ǵartady. Sol jeńisten keıin ózi­niń keshegi qarsylasy Hılları Klın­tondy basshy qyz­metke sha­qy­rýy da onyń úlken azamattyq kelbetin ańǵartqandaı edi. Obamany jaqtaıtyndar álem­­dik daǵdarystan alyp eldi kúı­ret­peı alyp shyqty dese, dat­taı­tyndar áleýmettik sala­daǵy qı­yn­dyqtardy, jumys­syzdyq óske­nin aıtady. Áli nátıjesi kórine qoı­maǵanymen, ony qoldaıtyn­dar medısınalyq saqtandyrý jó­nin­degi zań, qar­jylyq reforma, ulttyq ekono­mı­kany saýyq­tyrý týraly zań erteń ıgilik áke­ledi dese, qarsy­lary oǵan kúmán keltiredi. Syrtqy saıasatta Iraktaǵy ás­kerdi áketý, onda tek nusqaý­shy­lyq ispen aınalysatyndardy ǵana qaldyrý jónindegi ýádesin oryn­daǵanyn bireýler alǵa tossa, Gýan­tanamodaǵy áskerı trı­bý­­nal­dy nege birden jappady, dep ekinshileri kinálaıdy. AQSh-tyń NATO jumysynda óz odaq­tastaryna kóbirek bastamashy­lyq áreketter­ge barýǵa múmkin­dik berýin bireýler qup kórse, ekinshileri ony óz pozısııasynan aıyrylýy dep jaz­ǵyrady. Úshin­shileri bedelden aıyryldy dep tabalaıdy. Dattaıtyndar Obamaǵa Nobel syılyǵy berilgenin de elegisi kelmeıdi, onyń esesine bir joly prezıdent Aq úıge kirerde óńkeı áınekten jasalǵan tereze men esikti ajyrata almaı qalǵan eken, sony búginge deıin áńgime qylady. Al jaqtaıtyndar Lıvııa­ǵa qarsy kúsh qoldanýdy da demo­kratııaǵa adaldyq dep aqtaıdy. Barak Obama qaıta prezıdent bolyp saılana ma degende, onyń saılaý máshınesi jumysqa kirisip ketkenin, basqalar áli óz úmitker­lerin ataı almaı jat­qanyn da aıtqan jón shyǵar. Biraq negizgi argýment onyń qyzmeti ǵoı. Aıar­lyq áreketke barmaıtyn, oıyn aǵynan jary­lyp aıtatyn osynaý qaıratker amerıkalyqtardyń kó­biniń kóńilinde júrgendeı kórinedi. SOǴYS KÚShPEN EMES, KELISIMMEN TOQTASA JО́N Arab dúnıesinde soǵys júrip jatyr. Syrttan kelgen jaý joq. О́zara soǵys. Sol soǵys arqyly bir-birin jeńý úshin olar óz-ózderin qyryp jatyr. Esi kirgender (Týnıs, Egıpet) sol soǵystaryn toqtatyp, kelisimge otyrdy. Endi bireýleri soǵyspen is bitpeıtinin endi ańǵarǵandaı. Osyndaıda araaǵaıyndar ke­rek-aq. Sol araaǵaıyndyqqa júretin­der kimder degende, jurt­tyń kó­ńi­line oralatyny – halyqaralyq uıymdar, mem­leketaralyq qaýym­das­tyqtar, keı­bir bedeldi jetekshi elder. Bul BUU-nyń basty min­deti de deýge bolady. Eýro­odaq, NATO da óz aımaǵyndaǵy tynyshtyq, túsinistik kepili bo­lýǵa tıis. Afrıkany alsaq, onda Arab memleketteri lıgasy, Afrıka odaǵy degender bar. Arab revolıýsııasynyń ot-jalyny sharpyǵan kezde sol uı­ymdar alǵashynda birshama ab­dy­rap, bul elderdiń ishki isine ara­la­sýdy artyqtaı kórip, syrt­tap qalǵany bar. Keıbireýi, aıta­lyq, Arab memleketteri lıgasy ózde­riniń oqıǵaǵa kózqarastaryn jıi ózgertip,  kelisimnen góri bir ja­ǵyn aıyptaýǵa nemese qol­daýǵa beıimdilik tanytty. Sony­symen shıelenisti órshite tústi. Osy jerde Lıvııadaǵy jaǵdaı sabaq bolǵandaı. Bul elde azamat soǵysy júrip jatyr. Bıliktiń qolynda aıtarlyqtaı qarý bar. Oppozısııa da tek taıaq qana ustap otyrǵan joq. Biraq Eýropanyń biraz eli AQSh-pen qosylyp, oppo­zısııany qoldap, bılikke qarsy kúsh qoldanýǵa kiristi. Soǵys jańa sıpatqa ıe boldy. Soǵystyń dál osy sıpatyn biraz elder de, kózi qaraqty ha­lyq ta quptaǵan joq. Kelisimge je­tý­diń joly bar ma edi? Bar edi. Ony, basqasyn bylaı qoı­ǵanda, sol Kaddafıdiń AQSh pen Fransııa prezıdentterine, Uly­brı­ta­nııa premer-mınıstrine jáne BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnǵa joldaǵan ýájdi hattary­nan ańǵa­rý­ǵa bolar edi. Sonda Lıvııa bas­shysy oppozısııaǵa qar­sy soǵysqa olardyń úlken qa­rýǵa ıelik etpesi úshin máj­búr­lik­pen baryp otyr­ǵanyn aıtqan. Tip­ti sol hatqa jaýap retinde bedeldi komıssııa shyǵaryp, ony ke­­lissózge sha­qyr­ǵanda, dál qa­zirgi alapat bom­balaýdan qur­ban bolǵan talaı adam aman qalar ma edi, kim bilsin. Keshteý de bolsa, Afrıka odaǵynyń (AO) kelisim jónindegi bastamasy quptarlyq-aq. Oń­tús­tik Afrıka Respýblıkasynyń (OAR) prezıdenti Djeıkob Zýma bas bolyp, Mavrıtanııa, Malı jáne Kongo prezıdentteri, Ýgan­da­nyń syrt­qy ister mınıstri Lıvııa kósemi­ne baryp, bitimgershilik jolyn usyndy. Ony Kaddafı qup aldy. Budan keıin bitimgerler oppozı­sııaǵa baryp, bosqa qan tógilmeý­in alǵa tosty. Buǵan deıin antı­lıvııalyq koalısııanyń qoldaýy­nyń biraz dámin tatyp qalǵan oppozısııa bir sát kelisimge bara­tyndaı yńǵaı tanytqa­nymen, biraq raıynan tez qaıtyp, kelisimge barmaıtyndaryn málimdedi. Antılıvııalyq koalısııanyń biraz qantógiske soqtyrǵan asy­ǵys­taý áreketteri rasynda Lıvııa basshylyǵyn aıtarlyqtaı álsi­ret­ti. Biraq oppozısııaǵa da je­ńis­ti ustata qoıǵan joq. Onyń esesine eki jaqtan da qurban bol­ǵan­dar sany eselene tústi. Degende, alǵan betten qaıtpaı­myz dep ózimshildik kórsetpeı, antılıvııa­lyq koalısııa kelisim jaǵyna qaraı oıysar bolsa, áli de kesh emes-aý deısiń. Iemendegi jaǵdaıǵa baıla­nys­ty da sol Parsy shyǵana­ǵyn­daǵy elder qaýymdastyǵynyń bitimgershilik jolyn usynýy da jemisin berýi múmkin degen úmit bar. Olar Alı Abdalla Salehqa qyz­metinen ketýine baılanysty onyń ózine de, otbasyna da kepildik bermek. Ondaı usynys Ben Alıge de, Hosnı Múbárakqa da jasalǵan joq. Bul qazirgi bıliktegilerdiń amandyǵyna kepildik berip qana qoımaıdy, qo­ǵamdy ekige bólýden, qaqtyǵys­tyń odan ári ýshyǵýynan saqtaıdy. Qarýmen kelgen je­ńis­tiń artynda kek qaıtarý jalǵasy bolady. Mamadııar JAQYP.