OL BIZBEN BIRGE, HALQYMEN BIRGE
Tún ortasyndaǵy mezgilsiz telefon qońyraýynan sekem alǵan júregim arǵy jaqtan: «Aǵa-aý, papamnan aıyrylyp qaldyq qoı», degen Seıittiń kenjesi Zeıinniń óksikti daýysyn estigende atqaqtap alqymyma tyǵylyp, tynysymdy taryltyp jiberdi. Máńgirip otyryp qaldym. Jandúnıemniń túpkirinde áldene úzilip túskendeı, kókiregim ýdaı ashyp, kózime jas úıirildi. Týralap kelgen ajaldyń bultartpaı salǵan buǵalyǵyna boı bermeı, apta boıy asaýdaı arpalysyp, bulqyna soqqan alyp júrekti toqtady degenge sengim kelmeıdi. «Qoı, múmkin emes», deımin ishteı kúbirlep. Kóz aldyma tel qozydaı teń ósken qurdasymnyń, syralǵy dos aıaýly Seıitimniń jarqyn beınesi kólbeńdeıdi. Áne, qashanǵy ádettegisindeı, meni kórgen sátte túr-túsin tez qubyltyp, áldeneden úrikkendeı, eki qulaǵyn kezek qozǵap, qas-qabaǵyn qaıshylaı kerip, edireıip qalt tura qalyp, sálden keıin «á, sen ekensiń ǵoı» dep, tanymaı qalyp, jańa tanyǵandaı jadyraı kúlip, jarqyn amandasatyn kóńildi qalpy. Baıaǵy bala kezinde osylaı edi, qazir de solaı. Onyń bolmysy sondaı. О́zgeshe bolýy múmkin emes-tin. О́ıtpese, Ol – satıranyń sardary bola ma! О́ıtpese, Ol – ata-babamyzdyń salt-dástúriniń shyraqshysy atana ma! О́ıtpese, Ol – Kenjeahmettiń Seıiti bolyp tanyla ma! Iá, solaı! Nanbasańyz, «Tamasha» oıyn-saýyq otaýynyń keshine baryńyz, aldyńyzdan kúlimdep Seıit shyǵady. Ár qazaqtyń úıine kirińiz, «Qazaqtyń salt-dástúri» atty uldyń enshisine berer, qyzdyń jasaýyna qosar qundy qazynasyn jaıyp aldyńyzdan taǵy da Seıit shyǵady. Solaı, Seıit únemi bizben birge, halqymen birge! Laıym, qashanda solaı bola bergeı! Basqasha oılaı da, elestete de alar emespin. Qoıshyǵara SALǴARAULY.
* * *
EL ÚShIN JARALǴAN JAN EDI
Mirdiń oǵyndaı, sekseýildiń shoǵyndaı, semser tildi Seıit aǵam besinshi múshel jasynda: «Beý, dúnıe!» dep jaryq dúnıemen qoshtasty. Erte me, kesh pe – jumyr basty pendeniń kóz jumatyny haq. Izgilik izdep ótken adamdardyń artynda ımany qalady, jurttyń ıgiligi úshin jıǵany qalady. Basqa ne qalady? «Dúnıe – jalǵan», degen osy. Jaınaǵan týyń jyǵylmaı, Jasqanyp jaýdan tyǵylmaı, Jasaýly jaýdan burylmaı, Jaý júrek jomart qubylmaı... Jaıdary júziń jabylmaı, Jaıdaqtap qashyp sabylmaı, Jan bitkenge jalynbaı, Jaqsy ólipsiń, ıapyrmaı! – dep Abaı atam Ospannyń qazasyna qaıǵyrǵandaı qaıǵyryp otyrmyn. Eshteńeden jasqanbaı, dúnıege tik qarap, tik ótken Seıit aǵam artyna mol mura qaldyrdy. Synadaı qaǵylǵan syqaq óleńderi men ázil áńgimeleri ospaq súıgish oqyrmandar úshin baǵa jetpes qazyna. Qazaqtyń ádet-ǵuryp-salt-dástúrleri týraly 3 tomdyq kitaby – altyn kómbe. Aǵam alpysqa taıaǵanda: «Siz nege salt-dástúr salasyna oıysyp, ǵylymı jumyspen aınalysyp kettińiz?» – dep suradym. Sonda aǵamnyń aǵynan jarylyp: «Qazaqtyń qanyna sińgen ulttyq dástúrge boılaı enýime eń birinshi О́zbekáli Jánibekovpen etene jaqyn aralasýym sebep boldy. О́zekeń 70-jyldary Torǵaı obkomynyń ıdeologııa hatshysy bolyp kelgen kúnnen osy bir ári ǵajaıyp, ári tuńǵıyq ispen qalaı aınalysyp ketkenimdi ózim de bilmeı qaldym!» degen sózi jadymda jattaýly. Seıit aǵam ne istese de shyraıyn shyǵaryp isteıtin. Bastaǵan isin tastamaıtyn. El úshin jaralǵan esil aǵam-aı! Jatqan jerińiz jánnatta bolsyn! Kópen ÁMIRBEK.
* * *
URPAQTAR RAHMET AITATYN BOLADY
Keńes ókimeti kezinde umyt bola bastaǵan ulttyq salt-sana, dástúrlerimizdi táýelsizdik alǵannan keıin qaıta dáriptep, áspettep, árlendirip, jalpaq eldiń jadyn jańǵyrtyp, jandandyrýǵa qosqan Seıit Kenjeahmetulynyń eresen eńbegin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Ol ult rásimderin rettep, bir júıege salyp, ony ǵylymı aınalymǵa túsirip, birneshe márte kitap etip shyǵaryp, tórtkúl dúnıege taratty. Buǵan sebep, Seıit sol ulttyq dástúrlerdiń uıyp-uıysqan jeri Torǵaı dalasynda týyp ósti. Sol kezdegi kózi tiri kóregen, sheshen kisiler Ahmethan Ábiqaev ataı men Kúlánda Bókesheva apaıdan kóp tálim-tárbıe aldy. Seıittiń óz anasy da kózi ashyq, kókiregi oıaý, el basqarǵan kisi edi. Osyndaı ortada ósken ol Torǵaı eliniń tunyp turǵan qazynasynan qanyp iship, óziniń jıǵan-tergenin halyqtyń kádesine jarata bildi. Qazaq satırasynda ózindik orny bar Seıit ómiriniń sońǵy jyldarynda ulttyq dástúr-salt taqyrybyna bel sheshe kirisip, belsendi eńbek etti. El etnografııasyna eleýli úles qosty. Seıittiń bul eńbegin bul kúnde bireý bilip, bireý bilmeı, óz baǵasyn ala almaı jatsa da, bolashaq urpaq oǵan ult qazynasyn ulyqtaǵany úshin rahmet aıtary haq. Júrýshi eń kóp ishinde dara jandaı, Qolyńa otyrmaýshy eń qalam almaı... Halyqtyń qazynasyn tıep alyp, Kóterip kele jatqan qara nardaı. Úzgende ajal jetip sol ǵumyrdy, Bul kúnde bizdiń kóńil boldy muńdy. Aparyp bolashaqqa tapsyratyn, Apyr-aı, kim kóterer sol júgińdi! Serik TURǴYNBEKULY. * * * QAZAQ RÝHANIIаTYNYŃ QORMALY Qazaq eliniń óńirine ultynyń yrys túımesi bolyp qadalǵan taǵy bir nysanaly tulǵanyń ómiri úzilip tústi. Seıit Kenjeahmetuly – halqynyń boıyndaǵy qarapaıymdylyq atty uly qasıetti tabıǵı túrde sińirgen, sol qasıetti ómir súrýdiń ózegine aınaldyrǵan, tirshiliktiń bar taýqymeti men qýanyshyn bastan keshirip, ár adamnyń boıynan izgilikti ǵana izdegen aǵamyz edi. Ol eliniń umytqanyn eske salyp, halyq jadynyń qormalyna aınalǵan, aǵalaryn – alaqanynda ustaǵan, inilerin – aǵalarynan da beter qurmet tutqan, ápke-qaryndastaryn qyzyndaı syılaǵan, jabyǵyp júrgende – janyńdy jadyratatyn, qýanyshyńa qýanyshyn ústep qosatyn, eline degen ezilip turatyn et júregine shemen bitpegen, eshkimdi jumsamaı – sonyń ornyna ózin ózi jumsaıtyn, ǵumyr boıy týǵan jeri – Torǵaıyna tamsanyp, taýysa almaı ómir súrgen jan bolatyn. Eliniń aldyndaǵy paryzyn tolyq ótegen, tabıǵat syılaǵan bar qasıetin halqy úshin nesıesiz atqarǵan, dúnıege qarapaıym qalpynda kelip, qarapaıym ǵana qalpynda eshkimge bazyna artpaı ómirden ótken aıaýly arysyn – aǵaıyn-jurty, ózi jeti jyl qyzmet istep, qazaq etnografııa ǵylymyn álemge tanytqan «Otyrar kitaphanasy» ǵylymı ortalyǵynyń aldyna aza tutyp, asyl uldy eline – Torǵaıyna, máńgilik baqı saparyna attandyryp saldy. Artynda – jazylmaǵan «Torǵaı» atty ensıklopedııanyń beti ashyq qaldy. Ol armandy, sol jazylmaǵan tarıhty sońynda qalǵan jankúıer dostary qaperinde ustap, ulaǵat alǵan inileri men shákirtteri júzege asyrady degen senimdemiz. Onyń aıtý men jazýǵa taýsylyp bitpeıtin minezi men ustyny týraly jaqsy sózderdiń aldaǵy ýaqytta aıtylary anyq. Osyndaı aıaýly azamatty ómirge ákelip, halqyna qaltqysyz qyzmet etýge múmkindik bergen Torǵaı eline myń da bir taǵzym. Máńgilik saparyńda jaratqan Alla taǵala aldyńa jaryǵyn túsirip otyrsyn. Qadirles inileriń: Qarjaýbaı SARTQOJAULY, Tursyn JURTBAI, Nesipbek AITULY.
* * *
JAN AǴA
Baǵańdy bilgen elińe, Adaldyǵyńmen jaǵyp eń. О́nerdiń bıik órine, Qyzbelden qanat qaǵyp eń. Dos kórip qazaq balasyn, Qaraýshy ediń kúlimdeı. Kúlkiń de syńǵyr qaǵatyn, Qońyraýlynyń únindeı. Jyrlaǵan jyryn halyqtyń, Baǵylan uldyń biri ediń, Mirjaqyp syndy alyptyń, Izine shyqqan gúl ediń. Tizgindep shabyt tarlandy, Aqyndyq joldy qýǵansyń. Jabyǵyp júrgen jandardy, Jubatý úshin týǵansyń. Soqpaqty joldy keshkensiń, Jazylmaı soǵys jarasy. Jetimdik kórip óskensiń, Qara kempirdiń balasy. Keziń joq sózden des bergen, Qol sozdyń bıik asqarǵa. Ákesiz óziń óskenmen, Áke bop óttiń jastarǵa. Ataq ta, baq ta bir sende, Saqtadyń taza aryńdy. Torǵaıda ómir súrseń de, Alashqa atyń tanyldy. Bet burǵan kóptiń kóshimen, Astanaǵa da sııa almaı. Qaıyra kóship ketip eń, Týǵan jerińdi qııa almaı. Keıbireý janyn túsinbeı, Qadirin keshteý bilse de. Syqaqshylardyń ishinde, Seıittiń orny bir tóbe. Asqar taýyma balaǵan, Áke ornyna sanaǵan, Arqa súıeýge jaraǵan, Baqul bol, qaıran jan aǵam! Qonysbaı ÁBIL, Qazaqstannyń halyq aqyny.
