Júreginen nur tógilgen

«Adam boıynda bir jaqsy qasıet bolmasa, oǵan baq ta, baqyt ta qonbaıdy» degen eken ǵulama oıshyl Júsip Balasaǵun. Nurekeńniń boıyndaǵy osyndaı aıtýly qasıet – adal­dyq. Ol – qoǵamǵa, qyzmettes áriptesterine, otbasyna, dos-jaranǵa, aǵaıyn-týysqa degen adaldyq. Adaldyqqa serik bolǵan baısal­dylyq, bilimpazdyq, bir sát tolastamaǵan eńbek. Onyń shynaıy azamattyq jarqyn bolmysy qıyndyqpen ótken balalyq shaq, bilim alý, eliniń damý jolyndaǵy qajyrly eńbek, bala tárbıeleý aıasynda qalyptasty. Nurekeń dep otyrǵan azamatymyz elge ta­ny­mal, qurmetti Nurtaza Ybyraev. Sek­sen­­niń tabaldyryǵyna aıaq basqan Nurekeń jaqsylyqtyń, el birliginiń shynaıy tilekshisi. О́mir qubylystaryna beıjaı qaraı al­maıdy. El jetistikterine balasha qýanady, qoǵamdaǵy olqy­lyq­tarǵa, keleńsiz jaǵdaı­larǵa qynjy­lys tanytady. Nurekeńniń bizder úlgi eter, maq­tanysh eter qasıetteri onyń eńbek­qor­lyǵy, aq nıeti, anyq oıy men ádilet­tiligi. Aýyl sharýashy­lyǵy, qazirgi qo­ǵam barysy jóninde áńgime­les­kende aǵa­nyń tereń oılary men dáleldi bo­l­jam­daryna talaı qanyqtyq. Aǵanyń balalyq shaǵy ótken jer Syr to­pyraǵy, naqtyraq aıtsaq, ertedegi Oǵyz qaǵa­natynyń ortalyǵy sanalǵan Jankent oryn tepken Qazaly óńiri. Bul kiside qyzyqty ba­la­lyq shaq bolmady. Ákeden erte aıyrylyp, aǵalary maı­dan­ǵa attanyp, ómir aýyrtpaly­ǵyn ana­sy­men birge kóterdi. Ana eńbegi, ana peıili erte eseıtti, shıraqtyqqa, uqyp­tylyq­qa baý­ly­dy. Kún kórýdiń qamymen, bilim alýdy da oılap júrdi. Jetinshi synypty bitirisimen Qazalydaǵy zootehnıkalyq – mal dárigerlik tehnıkýmǵa oqýǵa qabyl­danyp, ony úzdik bitirip shyqty. Sodan naǵa­shysy Shárip Qospambetovti arqa tuta baryp, oń­tústik ólkedegi Arys aý­dan­dyq aýyl sha­rýa­shylyǵy bólimine zoo­tehnık bolyp orna­lasty. Bir jyldan keıin aý­dan­dyq komsomol komıtetinde bólim meń­gerýshisi qyzmetin at­qardy. Nurekeń jón-joba siltep, aqyl-keńes bergen Shárip aǵasyna árdaıym sheksiz rızashy­lyǵyn bil­dirip otyrady. Bilimge degen qush­tarlyq keıin Almaty zooteh­nı­kalyq – mal dárigerlik ınstıtýtyna alyp keldi. Stýdent bola júrip, kýrs­aralyq dema­lys­­tarynda sharýashylyqta eńbek etti. Negizi, qoı sharýashylyǵyna degen qyzy­ǵý­shylyq, ǵylymı jumys­tarǵa talpy­ny­sy Qazaly aýdanyndaǵy «Qazaly» qoı sovhozynan bastaý aldy. Osy sharýa­shy­lyqtyń basshysy, Sosıalıstik Eńbek Eri Dúısenbaı Mahanov jas jigitke úlken senim artyp, bııazy júndi qoı ósirýdiń qyr-syryn jete meńgerýge baýlydy. Bul ǵylymǵa degen alǵashqy umtylys edi, ǵylymnan qol úzip qalmaý alǵa qoıǵan maqsattyń biri boldy. Instıtýt bitirisimen eńbek joly Jam­­byl oblysynda jalǵasty. Alǵash­qyda Býrnyı MTS-iniń zootehnıgi bol­ǵan, odan soń Merke aýdandyq aýyl sha­rýa­shylyǵy ınspeksııasy­na basshylyq etti. О́z mindetin jaýapkershilikpen at­qarý, boı­daǵy bilim men biliktilik aza­matty qyz­met­tiń bıik satylaryna kó­terip otyr­dy. Sov­hoz dırektorlyǵynan keıin ob­lys­tyq sovhozdar basqarma­sy­nyń bas­ty­ǵy jáne Shý kolhoz-sovhozdar óndiristik basqarmasynyń bas­tyǵy, Jam­byl oblys­tyq aýyl sharýashy­lyǵy tá­jirıbe stan­sııa­synyń dırektory, Jam­byl aýdandyq partııa komıtetiniń bi­rinshi hat­shysy qyzmetterin atqardy. Odan arǵy qyz­meti – Respýblıkalyq kásipodaq keńesiniń hatshysy. Jezqazǵan oblysynyń uıym­das­ty­rylýyna baıla­nys­ty oblystyq partııa ko­mı­tetiniń aýyl sharýashylyǵy jónindegi hat­shysy, keıinnen ekinshi hatshysy boldy. Aýyl eńbekkerleriniń jaǵdaıyn jasaý, qyzmetkerlerge talap qoıa bilý, óz oıyn óndiriske engizýde jigerlilik ta­ny­tý zor biliktilikti qajet etetini zań­dy­lyq. Ásirese, jańadan uıymdasqan Jez­qazǵan oblysynyń aýyl sharýa­shy­lyǵy salasy­na basshylyq etý ómirindegi eń jaýapty kezeń boldy. Jumys­ty utymdy uıym­das­tyra bilýdiń arqasynda bul óńir­de egin sharýashylyǵy, metallýrgter men kenshiler úshin kókónis, sút óndirý má­seleleri óz sheshimin tapty. Eginshilik sala­synda mol tabys ózdiginen kele bermeıdi. Sol sebepti de ylǵal jabý, tuqym sebý, mıne­ral­dy tyńaıtqyshtardy paıdalaný sııaq­ty jumystardyń basy-qasynda ózi júrdi. Onyń ber jaǵynda jerge egiletin tuqym sort­taryna da aı­ryq­sha mán berip, olar­dyń talapta­ǵydaı ornalasty­rylýyna kóńil ból­di. Mal sharýashylyǵyna basa nazar aýdaryl­dy. Bul jumysta eń qıyn­dyq týǵyzǵany mal azyǵyn daıyndaý edi, kele-kele bul másele de oıdaǵydaı sheshildi. Jezqazǵan óńirinde negizinen «Edilbaı» qoılarynyń tuqymy jersindirilgen. Mine, osy mal­dyń salmaǵyn art­tyryp, mol et óndirý isi jolǵa qoıyldy. Nurekeń basshylyq etken jyldary osy maldyń basy bir mıllıon tórt júz myńǵa jetip, mal basy 30 paıyzǵa artty. Jezqazǵannyń tabıǵaty, aýa-raıy kóp­shi­likke belgili. Qysy aıazdy, jazy ystyq. О́zen, kólder kezdesedi, biraq óńir sýǵa tapshy. Mine, sondyqtan da qýań­shy­lyq jerlerdi ıgerýge, jaıylymdardy óńdeý­ge, jalpy, sýlan­dy­rý isine mán berildi. Sol ýaqyttary tamaq ónimderin óndirýdiń múm­kindikteri keńinen izdestiriletin edi ǵoı. Jergilikti resýstarǵa nazar aýdaryldy. Arqa jerindegi qyzmet Syr óńirinde jal­ǵasty. Qyzylorda oblystyń atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynba­sary boldy, oblystyq agrarlyq-óner­kásip­tik komıtetke tóraǵalyq etti. Sol kezde jańa­dan qurylǵan agroónerkásip keshenin bas­qarý biraz kúsh-jigerdi qajet etti. Syr marjany – kúrish óńdirýmen qatar, kartop, kókónis, bıdaı, sút, et ón­dirýde aýqymdy sharalar júzege asy­ryl­dy. Paıdasy mol daqyldardy ósirýge ma­mandandyrylǵan sharýashylyqtarǵa Qa­ra­ǵan­dy oblysynan kartoptyń, Jambyl, Almaty oblysta­ry­nan bıdaıdyń, kóp­jyl­dyq shóp­ter­diń joǵary sapaly tu­qymdary ákelinip, egistik jerge sebildi. Oblys boıynsha jyl­ma-jyl 150-170 myń basqa deıin qoı borda­qy­lanyp, etke ótkizilgen maldyń salmaǵy art­ty. О́n­dirilgen ettiń sapasy kúrt jaq­sar­dy.Sút óndirýdi molaıtý maqsatynda fermalarda saýyn maldyń kútimine, durys azyqta­nýyna kóńil bólindi. Nurekeńniń tájirıbesi zeınetkerlikke shyq­qannan keıin de qajet boldy. Alǵash Qy­zylorda kúrish ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty dırektorynyń orynbasary, keıin Qazaqtyń eginshilik jáne ósimdik sharýa­shylyq ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı jetistikterin óndiriske engizý já­ne nasıhattaý bóli­miniń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqardy. Qyzylorda ıns­tı­týtynyń sonaý bir toqyraý jyl­da­rynda is-tájirıbesiniń moldyǵy ári abyroı-bedeliniń arqasynda sol mekemeni saqtap qalýǵa óz úlesin qosty. Qazir bul ınstıtýt aldyńǵy qatardan kórinip júr. Instı­týttyń ótken tarıhy men jetken jetistikterinen syr shertetin, ǵa­lym­dardyń kúrdeli zertteýleriniń qory­tyn­dylary, daqyldar­dyń shyǵarylǵan sort­tarynyń baı jádiger­leri ornalas­qan kór­me-murajaıdyń dúnıege kelýinde de Nurekeńniń eńbegi zor. Nurtaza Ybyraıuly sharýashylyq, el basqarý isinde, partııa keńes ju­my­syn uıym­das­tyrýda eresen tájirıbe jınaq­taǵan aı­týly azamat qana emes, ol – naǵyz ǵalym. Joǵaryda tilge tıek etkenimizdeı ınstıtýtta oqyp júrgende-aq ǵylymmen shuǵyldanýdy basty min­det­terdiń biri sa­nady. Múmkin ol eseıe kele el bas­qa­ra­myn, kánigi partııa qyz­met­kerine aına­la­myn dep ton pishpegen shy­ǵar. Alaıda, onyń kókeıinde ǵy­lym aı­dy­­ny­na qulash sermeý, aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵy­ly­myn­da ózindik iz qaldyrý maq­satynyń bol­ǵan­­dyǵy shúbá­siz. Sharýa­shylyq, partııalyq qyz­mette júrip elý shaqty ǵylymı ma­terıal­dardy jaryqqa shyǵardy. «Qazaq­stan­nyń ońtústik shy­ǵy­sy jaǵdaıynda qoı ósirýdiń ár túrli júıesiniń tıimdiligi» degen taqyrypta dıssertasııalyq eń­begin qorǵap, aýyl sharýa­shylyǵy ǵyly­my­nyń kandıdaty atandy. Qoıdyń «Oń­tús­tik­qazaqstandyq merınos» tuqymyn ómirge ákelýge belsene qatysqan­dardyń biri. Sol úshin «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen zootehnıgi» ataǵyn ıemdendi. Nurekeń qyzmet tańdaǵan adam emes, qan­daı qyzmetke barsa da bul joǵa­ry­daǵy bas­shy­lardyń uıǵarymymen bolyp jatty. Oǵan toqmeıilsý, jetken jetistikti qanaǵat tutý jat. Qandaı sharýany da aqylǵa salyp, oılanyp, júz tolǵanyp baryp qolǵa alady. Kóńilge medet bolatyn jáıt, tókken ter, etken eńbek tekke ketpedi. Nurtaza Yby­raev­tyń elge sińirgen eńbegi ýaqy­tyn­da memleket tarapynan oryndy baǵa­syn aldy. Gra­mota­lardy, medaldardy aıtpa­ǵan­da omy­raýyna Eńbek Qyzyl Tý or­deniniń úsheýin, Qurmet bel­gisi ordeniniń ekeýin taqty. Kezindegi Qa­zaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń eki shaqyry­lýyna depýtat bo­lyp, qaıratker azamat retinde el-jurtyna tanyldy. 1961 jyldan beri ótken Qazaq­stan Kompar­tııa­synyń sezderine delegat bolyp qatysty. 1970 jyldan Respýblıka Ortalyq partııa komıtetiniń qura­mynda boldy. Ol kisiniń zaıyby Ǵarıfa Qurman­qyzy asa qadirli, parasatty, meıirimi mol jan. Kók­she jeriniń qyzy. Ǵalym, pedagogıka maman­dyǵy boıynsha ǵylym kan­dı­daty. Kóp jyl­dar joǵary oqý oryn­daryn­da kafedra meń­gerý­shisi, dekan, prorektor bola júrip, jas­tardy adamgershilikke, bilimdi bolýǵa tárbıe­leı bildi. Bul kisilerdiń otbasyna kelgende ónege-ósıettiń zerthanasyna engendeı bola­syń. Shańyraqtaǵy jarasymdy ta­tý­lyqqa ishteı súısinesiń. Olardyń áde­bıet pen má­de­nıetten, tipti saıasattyń da qyr-syrynan habarlary mol. Nurekeń men Ǵarıfanyń balalary erjetip, ózderiniń teńderin tapqan. Búginde olar da úbirli-shúbirli otbasy. О́zderiniń jeke shańyraqtary bar, úlgili, ónegeli azamattar. Bul jerde «ata kórgen oq jonar, ana kórgen ton pisher» degen maqal dál osy balalar úshin aıtylǵan ba dep qalasyń. Nurtaza aǵa jaıly áserli áńgimege núkte qoıý múmkin emes. О́mir joly kúrdeli ári qyzyq. Onyń ómiri az kúngi adamı tirshilikti qalaı qurýǵa bolatyny jaıly tájirıbege uqsas. Ol jastaıynan ulttyq dástúrlerdiń kóńilge qonymdy jaqtaryn ekshep, boıǵa sińirdi. Onyń sózinen de, atqarǵan isinen de eldi, jerdi qurmetteý sezimderin, ulttyq namys pen abyroıdy bıik qoıatyny birden ańǵa­rylady. Osy qasıetterimen de tóńire­gin­degilerge ardaqty, aıaýly. Júsip Balasaǵun babamyz taǵy birde bylaı degen eken: «Adam eki nárse ar­qyly qartaımaıdy. Birinshisi – qa­ıy­rymdy isi. Ekinshisi – meıirimge toly sózi» . Babamyzdyń osy sózi Nurtaza Ybyraıulynyń azamattyq bolmysyna baı­lanysty aıtylǵandaı. Aǵa­myz ra­syn­da da qaıyrymdy, sózi meıirimdi, jany jomart jaısań jan. Ony qartaıt­paıtyn, sharshatpaıtyn kóp qupııanyń biri, bálkim biregeıi osy bolsa kerek. Ǵalıolla MEIIRMAN, Qazaq Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory.