– Elshi myrza, Táýelsiz Qazaqstanda eń birinshi elshiligin ashqan el – AQSh. Eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 25 jyldan asty. Osy jyldar ishindegi saıası-ekonomıkalyq qarym-qatynastardyń damý deńgeıine qandaı baǵa berer edińiz?
– О́zińiz aıtyp ótkendeı, Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin kóp ýaqyt ótpeı Amerıka Qurama Shtattary dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatyp, Almatyda elshiligin ashqan alǵashqy elderdiń biri boldy. Sol kezden beri Qurama Shtattar Qazaqstannyń strategııalyq seriktesi jáne adal dostary qatarynda. Osy ýaqyt ishinde Amerıka Qurama Shtattary men Qazaqstan Respýblıkasy ekonomıkanyń túrli baǵyttary boıynsha baılanys ornatyp, saýda-sattyq kólemin arttyrý jáne halyqaralyq qoǵamdastyqpen qoıan-qoltyqtasa otyryp, jahandyq jáne aımaqtyq eń ózekti máselelerdi sheshýde birlesip jumys jasap keledi. Al birlesken is-qımyldar qatarynda uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres, jappaı qyryp-joıý qarýlary taralýynyń aldyn alý, jasyl tehnologııalardy damytý men adamnyń ǵylym men tehnologııadaǵy bilimin kóterý sekildi basymdyqtar bar.
Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılanýy men Sırııa jónindegi jınalystardy uıymdastyrýy Astananyń halyqaralyq arenada ósip kele jatqan kóshbasshylyq róli men bedelin aıǵaqtaıdy. Sondaı-aq, AQSh-tyń dıplomatııalyq mıssııasy Qazaqstan tarapymen birlesip, bilim berý baǵdarlamalary men mádenı kórmeler uıymdastyrýdy júzege asyryp keledi. Ondaı baǵdarlamalyq is-sharalar AQSh ónerpazdary men Qazaqstandy tanystyratyn spıkerlerdiń qatysýymen ótip júr. Bilim almasý baǵdarlamalary arqyly Qazaqstannyń kóptegen mamandary men stýdentteri AQSh-ta oqyp, kásibı biliktilikterin shyńdaý múmkindikterine ıe bolýda.
– Eki eldiń baılanystarynda qaı salanyń tabystary mol, kerisinshe, qaı baǵyttar kenje qalyp tur dep oılaısyz? Siz óz jumysyńyzda qaı baǵyttarǵa basymdyq bergendi jón sanaısyz?
– Bastapqyda bizdiń elderimizdiń yntymaqtastyǵy ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne energııa salalarynan bastalǵan edi, al qazir yntymaqtastyǵymyz joǵary tehnologııa, bilim berý, qaýipsizdik jáne quqyq qorǵaý salalaryn da qamtıdy.
Osy kezderi biz qazaqstandyq seriktesterimizben birge JITS/AITV-pen kúres, kásipkerlikti qoldaý jáne aımaqtyq saýdanyń kólemin ulǵaıtýdy qosa alǵanda, biraz eleń etkizer jobalar boıynsha jumystarda qarym-qatynas jasaımyz. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy baılanystarymyzdyń nyǵaıýynyń arqasynda qazir biz Qazaqstanǵa bıdaıdyń ónimdiligin arttyrýǵa oraı keńes berip otyramyz. Qazaqstan kóptegen baǵytta básekelik artyqshylyqtarǵa ıe bola alady, onyń ishinde: tamaq ónerkásibi, munaı hımııasy, metallýrgııa jáne aýylsharýashylyq salasy.
Amerıkalyq ınvestısııalardyń shamamen 70%-y munaı barlaý men óndirý sııaqty ken ıgerý ónerkásibine, sonymen qatar, kommersııalyq qyzmetter, qonaq úı jáne temir jol materıaldaryn jasaý salalaryna tartylyp otyr.
– Prezıdent Donald Tramptyń bılik basyna kelýimen AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa jáne Qazaqstanǵa qatysty ustanymynda ózgerister bolýy múmkin be?
– Men bizdiń Prezıdentimizdiń Ortalyq Azııaǵa, onyń ishinde, ásirese, Qazaqstanǵa kelýi aıtarlyqtaı mańyzy bar oqıǵa bolar edi dep oılaımyn. AQSh Prezıdentiniń sapary Qazaqstannyń jáne osy aımaqtyń Qurama Shtattar úshin mańyzdylyǵyn bildirip qana qoımaı, sońǵy 25 jyldaǵy seriktestiktiń myzǵymastyǵynyń kepili de bolyp tabylar edi. О́ziniń ýaqyty men saparlar kestesiniń tyǵyzdyǵyna qaramastan, AQSh Prezıdenti ózi basshylyq etetin merzimde Ortalyq Azııa sekildi mańyzdy aımaqqa kelý jolyn qarastyrady ǵoı dep úmittenemin.
– Siz elshi bolǵandyqtan, elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi barlyq is-qımyldar men jańalyqtardy saralap otyrasyz. Osy oraıda, ózińiz bilesiz, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev konstıtýsııalyq reformalardyń jańa legin usynyp, ol el halqy tarapynan qoldaý tapty. AQSh-taǵy saıası orta bul reformalardy qalaı qabyldap jatyr? О́zińizdiń de pikirińizdi aıta ketseńiz. Sonymen qatar, Qazaqstan Prezıdentiniń bıylǵy Joldaýynda siz nazar aýdarǵan mańyzdy máseleler boldy ma?
– Amerıka Qurama Shtattary sońǵy 200 jylda óziniń Konstıtýsııasyna 27 ret ózgeris engizgen bolatyn. Sondyqtan amerıkalyqtar jańa synaqtar men syn-tegeýrinder jaǵdaıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister engizý qajettiligin, munyń zaman talabynan týyndap otyrǵanyn túsinedi.
Al suraǵyńyzdyń ekinshi bóligine kelsek, Prezıdent Nursultan Nazarbaev óziniń Joldaýynda Qazaqstannyń saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalaryn transformasııaǵa jetkizetin keshendi reformalardy atap aıtty. Osy reformalar tolyqtaı júzege asqan jaǵdaıda olardyń nátıjesi Qazaqstan ekonomıkasy ósýiniń jedeldeýine, ınfraqurylymdardyń jańǵyrýyna, saýda-sattyqtyń artýyna jáne josparlanǵanyndaı, álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylýyna jol ashatyny anyq. Sybaılas jemqorlyqpen kúres reformalardy júzege asyrýdyń negizgi tetigi bolyp tabylady, sebebi, qaı eldi alyp qarasaq ta sybaılas jemqorlyqtyń damýǵa kedergi keltirip, qoǵam men ınvestorlardyń senimine selkeý túsiretini kúmánsiz.
– Sizdiń qazaqsha úırenip júrgenińizdi bilemiz jáne muny halqymyzǵa degen qurmetińiz dep baǵalaımyz. Til bilý – shynaıy aqparat alýdyń múmkindigi. Siz Qazaqstannyń tynys-tirshiligi týraly aqparatty qandaı resýrstardan alasyz? Elshilik qazaq gazetterin jazdyryp ala ma?
– Men qazaq tilin úırenýge múmkindiginshe qolymnan kelgenniń bárin jasap júrmin. Jalpy, elshiler ózderi qyzmet atqaryp júrgen eliniń tilimen, tarıhymen jáne mádenıetimen tanys bolýy tıis dep oılaımyn. Osy sebepti men Qazaqstanǵa kelgen alǵashqy kúnderimde-aq qazaqtyń dástúrli kıiz úıin rezıdensııamnyń aýlasyna ornatýdy jón kórdim jáne ózim ony maqtan tutamyn, sebebi, is-sharalar kezinde qonaqtardy kútýge kıiz úı óte jaıly ári qolaıly jáne kelýshilerge de unaıdy.
Buǵan qosarym, men qazaq taǵamdaryn da jaqsy bilemin, onyń ishinde ózime erekshe unaıtyny – shubat.
Qazaq tilindegi basylymdardan men 5-6 gazetke jazylǵanmyn. Arasynda, árıne, sizderdiń «Egemen Qazaqstan» da bar. Qazaq basylymdaryn oqý, sóz joq, meniń qazaqsha úırensem degen umtylysyma oń septigin tıgizip otyrǵany anyq.
– Áńgimeńizge rahmet, elshi myrza.
Áńgimelesken Arnur Asqar, «Egemen Qazaqstan»
