Is júzinde barlyq oblystar men aýdandar mal sharýashylyǵyn damytý úshin qolaıly tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa ıe. Qoldaý jeterlik. Sonda da sońǵy 25 jyl ishinde eldegi iri qara mal sany 1,65 ese, qoı sany 2 ese azaıyp, áli burynǵy qalpyna jetpeı tur. 1990 jylǵy ónimdilik kórsetkishterinde et – 1,4 ese, sút 12 ese tómen. Al eginshilikte burynǵymen salystyrǵanda 2015 jyldyń basyna qant qyzylshasy 16 ese, jemshóp daqyldary – 3,9 ese, kartop 10 paıyz az óndirilýde. Sondyqtan da, memlekettik organdardyń mindeti – jaıylymdardy tıimdi paıdalaný, ınfraqurylymdy damytý, kredıttik resýrstarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý, óndirýshini adrestik jáne naqty qoldaý.
Agrokeshendi damytýdaǵy túpki maqsat jańa óńdeýshi kásiporyndardyń jelisin damytý bolýy tıis. Al munyń ózi shaǵyn jáne orta bıznesti damytý negizinde júzege asýy kerek. Osy oraıda bir aýyz pikir qosqymyz keledi. «Shaǵyn jáne orta bıznesti memlekettik qoldaý týraly» zańnyń qabyldanǵanyna 20 jyl boldy. «Shaǵyn», «orta» dep birge aıtatyn kezden shyǵýymyz qajet, ıaǵnı ekeýiniń qoldaý sharalaryn eki aıyryp qarastyrý kerek. Nege? О́ıtkeni, shaǵyn bıznes kóp jaǵdaıda orta bıznestiń tasasynda qalyp qoıýda. Shaǵyn bıznes pen orta bıznesti qoldaý baǵdarlamasy boıynsha 2015 jyly kásiporyndardy qarjylaı saýyqtyrýǵa bólingen aqsha 20 iri agrofırmaǵa bólinip berilgeni burynnan beri aıtylyp júr. Úkimettiń de, bankterdiń de qoldaý dese orta bızneske búıregi bura beredi. Agroónerkásiptik keshendi nesıeleý kólemi de jyl sanap tómendep jatyr, 2015 jyly 603,5 mlrd teńge boldy. Munda da shaǵyn bıznes óz úlesterin ala almaýda.
Basynda ıdeıa nede edi? Zatyn sórege qoıyp satyp otyrǵan jeke kásipkerdi shaǵyn bıznes ókili deńgeıine jetkizý, shaǵyn bıznesti orta bızneske jetkizý, orta bıznesti iri bızneske ósirý emes pe?! Maqsat solaı bolǵanymen, ómirde bul tizbek basqasha órbip tur.
Aýyl sharýashylyǵyndaǵy saqtandyrý máselesiniń de joly bolmaı-aq qoıdy. Bizdiń elimizde qazir 85 paıyz kásipkerler alypsatarlyqpen aınalysady. Aýyl sharýashylyǵynda óndirispen aınalysýǵa eshkimniń qulqy joq, sebebi, onda taýar aınalymy jylyna bir ret qana keledi. Sondyqtan aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshiler men qaıta óńdeý kásiporyndaryna satyp alyp qaıta satýshylarmen salystyrǵanda erekshe qoldaý qajet. Máselen, nesıe paıyzyn ári ketkende 4 paıyzdan asyrmaý, salyq alýdy aı saıyn emes, jylyna eki ret – 15 qazanda jáne kelesi jyldyń 15 sáýirinde ǵana alýdy engizý qajet. Budan da jaqsy mysaldar Eýropany bylaı qoıǵanda, Qytaı men Belarýste bar.
Álemdik básekege qabilettilik reıtıngi degen bar ekeni belgili. Ol oblystarda da jasalady. Sonyń negizgi kórsetkishi – ishki óńirlik ónim deńgeıi. Bul kórsetkishte aldyńǵy 10 orynnyń segizin jer asty baılyqtary bar oblystar ıelengen. Ekeýin Almaty qalasy – 2-oryn (jan basyna shaqqanda 16500 dollar), Qostanaı oblysy 10-oryn (4700 dollar) ıelengen. Almaty qalasy osy jetistikke saýda arqyly, Qostanaı bıdaıdan mol ónim alý arqyly jetip otyr.
Osynyń ekeýin de damytýǵa ózimiz jaqsy biletin Ońtústik Qazaqstan oblysyn mysalǵa alsaq, oblys turǵyndarynyń saýda jasaýǵa beıimdigi Almaty qalasynan qalyspaıdy, tabys ákelip otyrǵan óndiris oshaqtary da jeterlik, Qostanaıda bıdaı mol bolsa, Ońtústikte maqta men kókónis bar. Al oblys reıtıngte sońǵy 16-orynda (2700 dollar), Qostanaı oblysynan 1,75 ese, Almaty qalasynan 16 ese az. Bul bizdi oılandyrýǵa, jigerlenýge, jumysty durys uıymdastyrýǵa jeteleýi tıis.
Taǵy bir oılandyrarlyq másele. Aýyl sharýashylyǵyna jumsalǵan negizgi kapıtaldaǵy ınnovasııa kólemi boıynsha sońǵy oryndarda Soltústik Qazaqstan oblysy – 16-shy orynda, Qostanaı – 15-shi, Jambyl – 14-shi, Aqmola oblysy 13-shi orynda, ıaǵnı oblysqa engizilgen ınnovasııa kólemi tómen. Al Almaty qalasy – 3-oryn, Ońtústik Qazaqstan oblysy 7-orynda. Bul sońǵy kórsetkishterdi ıelenip otyrǵan tórt oblysqa sabaq bolýy tıis. Nege jalpy óńirlik ónim salystyrmaly túrde joǵary bolǵan Soltústik Qazaqstan – 155431 mln teńge, Qostanaı – 162976 mln teńge, Aqmola oblysy 199021 mln teńge bolyp, ınnovasııa engizýden artta qalýy tıis?!
Myrzageldi KEMEL,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
