Jyrymdy qabyl alyńdar,
О́zimnen meniń aýmaǵan.
Jaýqazyn onda janym bar,
Jazǵy bir tańda jaýraǵan.
Esenqul.
Bizdiń jigittik shaǵymyz «Sary tentek», «Aıtystyń sary atany» atanǵan, aty estilgen jerde serilik pen aýsarlyq jaıly túsinik qosa erip júretin Esenqul aqynnyń jýasyǵan, kóldeneń júristen sýynǵan, barqadam tartqan shaǵyna dóp kelipti. Alǵash kórgende, qos ezýine jınalyp qalǵan «qaqty» saýsaǵymen jumsaq qana jasqap qoıyp, balp-balp sóılep otyrǵan, adamǵa jáýteńdep qaraıtyn yndyny jýas, sózi pás aqyndy ańyzdaǵy «aǵysqa qarsy júzetin» aýsar janmen shendestire almaı, azdap qorashsynǵandaı bolǵanymyzdy qalaı jasyraıyq. Sóıtsek, bul tus aqynnyń «Ushqym-aq keledi, biraq, qanattarymdy zil basyp, tazqara qusap jalpyldap, samarqaý ushamyn. Áıteýir birdeme jetispeıdi», – dep, ótken men búginniń arasyndaǵy sańylaýdy nemen qymtaryn bilmeı, ekiudaı kúıde júrgen bir kezeńi eken ǵoı. Bertinde aıtqan bir sózinde:
«Elý jas ońaı emes, kemel dúnıege aýysý kerek», – depti. Sol kemel dúnıeniń jalyna qol artar qarsańda turǵan shaǵy eken.
«Endi qalǵan ǵumyrda sholjań baspaı,
Baqyraıǵan kózderi balbal tastaı
Dúnıeni syrtynan kórgen qyzyq», – dep, qarttyqqa qulash urǵan shaǵynda aqyn aldymen túzik turmys keshýdi oılapty. Olaı bolmas jóni de joq, álgi bir tigerge tuıaq, jaǵarǵa otyn tappaı qalǵanda jurtpen birge bazar jaǵalap, nápaqa aıyrǵan ómiriniń súreńsiz bir kezeńi jurt aýzynda aıtyla-aıtyla, qaıda barsa da aldynan shyǵa bergeni aqynnyń ózin de jalyqtyryp jibergendeı. Bireýdi jaqsy kórse, aldymen, jany ashyp, aıap jaqsy kóretin bizdiń eldiń jónsiz músirkeýi de aqyndy az ashyndyrmaǵan syńaıly. Mundaı jaǵdaıdaǵy kóńil-kúıi bertinde «Suramastar jaǵdaıymdy surady», – dep, qıtyǵa qalǵan bir sátinen kórinis taýypty. Sonaý bir jigittik shaǵynda jazǵan bir óleńinde de dúnıege tabys tabý úshin ǵana kelgen áldekim:
«Birinen soń óleńniń birin jazyp jatyrsyń, Bireýine sonda olar qansha aqsha tóleıdi?» – dep suraıtyn. Sondaǵy lırıkalyq keıipkerdiń jaýaby: «Qalamaqy alýdy júrmesem de mııat qyp, Aıttym men de ósirip, jıyp qoıyp uıatty». Aqyndyǵyn, óleńin kóldeneń júrginshiniń ózinen qorǵaıtyn, ózin baqýatty kórsetýge tyrysatyn jastyń asaý minezi ańdalady.
Bir qaraǵanda Esenqul jas shaǵynda tym batyl bolǵan, tańǵy násipti Táńirge tapsyryp qoıyp, alańsyz serilik qurǵan, jasy ulǵaıǵan soń kenetten basyna baq qonǵan, olqysy tolyp, joǵy túgendele ketken qapysyz jandaı kórinetini bar. Anyǵynda, baıaǵy «aıhaı dáýreninde» de biz oılaǵandaı alańsyz serilikke salyna qoımapty. «Sabaqty syrahanada oqyǵan» jastyq shaǵynda eki jyl boıy Almatyny jaǵalap kórgen soń, ıini túsip, júdep ketken otbasyn oılap, tirshilik qamymen aýylǵa qaıtatynyn qaıda qoıarsyz... Áýezovtiń ózine Jetisýdyń aqyn-jyrshylary týraly keńes qosqan, bir kisini attan túsirýge jeter aqyndyǵy, dombyrashylyǵy bar, óleń men ónerdi toǵyz balany asyrap, jetkizý úshin traktordyń tutqasyna aıyrbastaǵan; ulyna da: «óleń jazsań ómirińdi qı, áıtpese, áldý-báldý óleńdi árkim-aq jaza beredi», – dep ósıet aıtqan áke sózin de ózinshe uǵypty. О́leńge ómirińdi qııý – dárýish bolyp el kezip, jarapazan aıtyp jurt aqtap ketý emes, – óleńdi asyraý. Aldymen, ózińe óleń jazatyn, shyǵarmashylyqpen aınalysatyn jaǵdaı jasaý. Bul jerde Abaı aıtqan «Kóńilde alań basylsa» kategorııasy boı kórsetedi. Tipti, ol úshin aıtystyń ózi qaı ýaqytta da ekinshi kezekte turǵany ańdalady. Aıtys aldymen ataǵyn shyǵardy, el kórip, ómir tanytty, sosyn, álbette, tirshilik kózi boldy. Otyz jyl aıtysqanda eń úlken júldesi – motosıkl bolǵan aqyn sondaǵy kórgeniniń bárin poezııaǵa arqaý etýge tyrysypty.
«Toı basqardym, kelinniń betin ashtym, syıly kisi elge kelse aldynan shyǵyp óleń aıtyp suńqyldadym», – deıtini de osy bir «maltabarlyqqa» ishki qarsylyǵyn jeńe almaı qoıǵanyn aıǵaqtaıdy. Esenquldyń kishik, tipti, tómenshik minezi – ony jasandy tyrashtyqtan qutqardy. Qashan da ózine kóńili tolmaı, «birdeme jetpeı turǵandaı» kún keshken aqyn negizgi baǵyty jazba poezııa ekenin esinen shyǵarǵan joq. Esenqul aqyn ustazy Jumataıǵa tańdanady: «Tańerteń turady eken de, shaıyn iship alyp, jaqsy án shyrqalatyn, áserli áńgimeler shertiletin ortany izdeıdi eken. Basqa túk jumysy joq. Tań qalam, qalaı sóıtýge bolady? ...Jumataıdan kóp nárseni úırendim. Biraq, Jumataısha ómir súrý, Jumataısha baz keshý bizdiń qoldan kelgen joq». Sóıte tura, «Kóp ýaqytym oıyn-toıǵa qor bolyp ketti», – dep shaǵynady.
Sol olqynyń ornyn toltyrý úshin, elýdi eńsergen kezinen bastap, josparly túrde jumys isteýge tyrysypty. Bir sózinde tańǵy saǵat 4-te turyp alyp, 7-ge deıin jazatynyn, endi birde túnimen keńsede otyryp qalatynyn aıtady. Attyń jalynda, túıeniń qomynda júrip jazyp ádettengen, at súringenshe sóz tabýǵa mashyqtanǵan otyz jyldyq aıtys onyń shyǵarmashylyǵyna qalaı aıtsańyz da áserin tıgizbeı qalǵan joq. Sonyń biri osy josparly jumys isteý men iri taqyryptarǵa qalam tarta almaýy. О́zi aıtqandaı, endi jańalyq asha qoımaıtynyn moıyndaǵan, óziniń eski súrleýimen jazýdy ǵana qolaı kórgen aqyn óleńderiniń shynaıylyǵyna ǵana sengen syńaıly.
О́leńderiniń jazylý ýaqytyn negizge alyp, jasyraq kezinen tartyp jasamys shaǵyna qaraı oıyssańyz, «Aıran bolyp ashymaı, Oıran bolyp tasymaı» ótken «bir saryndy kúnderden» zárezap bolǵan aqynnyń ózgermeıtin kóńil-kúıi dińkeńdi qurtady. «Nege osy shaıqap iship, erte ólmedim» dep ókingen syńaı tanytqanmen, bul kúıden óziniń de shyqqysy joq. Esenqul óleńderindegi qulazýdy, ózin aıamaı mansuqtap baǵatyn «moraldyq jendetti» alyp tastasańyz onyń poezııasy el kóshkendeı qulazyp qalar edi. О́mirge degen nalasy men nazasy, ókinishi men ańsary – Esenqul shyǵarmashylyǵynyń áshekeıi, ustyn-tiregi ispetti. Meıli tabıǵatty, meıli adamdy jyrlasyn, ar jaǵynda aqynnyń arsa-arsasy shyqqan sharshańqy júregi soǵady da turady. Ol kúlli dúnıeni ózimen ólshedi.
Ara-tura shaǵyp alǵandaı bolǵanymen, eshkimdi mansuqtaǵan joq. Eshkimge shaǵynǵan joq. О́zin ǵana qajady. Onyń renishi balanyń ókpelegenindeı ǵana. Bar syryn óleńge, bar muńyn ózine shaqqan aqyn jazý ústelinen turǵan soń qursaýynan bir bosatpaı qoıǵan qulazý kúıine qaıta túse bergenge uqsaıdy. Jáne bul qulazýdan jazyp otyrǵanda da tolyqtaı aryla almapty.
...Erteń neniń bolaryn jatqa bilem,
Kezdesemiz sózderdiń qatqaǵymen...
Bul joldar jazylǵan kezde oǵan eshkim, eshteńe tańsyq bolmaı qalǵan. Dúnıeni syrtynan kórip, qyzyqtap qana turatyn aqyn moraldyq jaǵynan qatarynan áldeqaıda bıiktep ketken. Biraq bul moraldyq basymdyq «Seni bári kloýn sanasa da, Ońashada qalǵanda uly Abaısyń», degen jubanyshqa ǵana jetipti. Erteńine Abaıdyń taǵynan túsip, «el qatarly sóılep, sólpıip júre beretin» kezinde qarabaıyr kóńtorǵaı tirshilik qaıtadan qursaýyna alady. Bylaıǵy kezde tipti Esenqul basymen aýdanda áldekim «Qurmetti azamat» atansa da, kádimgideı muńaıyp qalatyn kórinedi. Elený men eskerilýdi, qurmet kórýdi keýdege taǵar temir-tersekpen ólsheı bastaǵan aınalasy da bul jaıtty yǵyn taýyp qulaǵyna sybyrlap baqqan sııaqty. Ras, ol óziniń talaıly aqyn ekenine sendi. О́leńderiniń de biraz jurttan bıik ekenin túısindi. Muny elýden beri aýǵan shaǵynda jazǵan óleńderindegi lırıkalyq menniń «Esenqul» dep naqtylana túskenimen túsindirýge bolady. Álgi eldiń sybyryna apshymasa da ishteı bosańsyp qalǵan da jaıy bar. Mundaıda óne boıy yzyńdap, janyna maza bermeıtin «jetpeı turatyn birdeme» týraly ańsar asqyna túsetin. «Qamy úshin qaryn shirkinniń, Aldyna baryp qunsyzdyń» dep ótip jatqan ómiri, ózi unata bermeıtin ortaǵa baratyny esine túsetin. «Bular meni ekinshi Muqaǵalı jasaıyn dedi» degendi de darynyna asa senimdi adam ǵana aıta alsa kerek. Joǵaryda aıtqan túzik turmys týraly ańsardyń bir ushtyǵy osy qurmettelý týraly túsinikten shyǵady. Qarynnyń qamy úshin qaı bir esikten esik qoımaı tozdyrdy ǵoı deısiz, tek aınalasyndaǵylardyń baǵalaý bylaı tursyn, basynǵandaı óktemsip baǵatynyna shamdanyp qalatyny bolmasa. Shamdansa da tilin tistep qalatyn momyndyǵyna nalıtyny bolmasa. «Sezimniń ustasam da tarta bárin, Basyma qonbady ǵoı báribir baq», deıtini de osyndaı «ustamdylyǵyna» degen yzanyń, amalsyzdyqtyń sózi. «Kúndelikti tirshilikte minezsiz, eshkimnen asyp bara jatqan ereksheligi joq, táýelsiz jaltaq, jasandy sóılep jiberýden de uıalmaıtyn janbaqynyń birimin», – degeni de ózine degen nalanyń aıtqyzǵany. Bylaıǵy tirshilikte osy qalpyna moıynsundy. «Jetimdik – adamdardyń qas-qabaǵyn oqıtyn ilim» degen bar, Esenquldyń ómir baqı baqqany kóptiń qalpy boldy. Yrdý-dyrdý jurttyń ishinde jetimsirep, qaǵa beris turyp qalatyn aqyn (estelikter solaı deıdi) kóz aldynda ótip jatqan qubylysty únsiz baqylaıtyn. Baqyty sol, ol óziniń kúlli kórkem oıyn sol shaǵyn ómirdiń panoramasyna syıdyra aldy.
Keıde sen biletin súreni oqyǵan ımamǵa ishteı bir jaqyndyq sezinetiniń, ishteı bir masattanyp qalatynyń bolady ǵoı, Esenquldy oqyǵanda da sondaı kúı keshesiń. Sebebi, onyń óleńderi bylaıǵy jurttan tym bıikke shyǵyp alyp, aqyl aıtatyn Aqyn degen kisiniń ómir jaıly pálsapasy emes, qarapaıym, qorǵansyz jannyń ózi jaıly aıtqan áńgimesi, shertken syry ǵana. Sonysy úshin de aqyn men oqyrmannyń arasynda eshqandaı sańylaý qalmaıdy. Oqı tússeń, osy bir jáýteńdep qarap, balpańdap basatyn, tirshiliginde eki adamǵa áı dep kórmegendeı kórinetin jalpaqshesheı qazaqty keremet túsinetinińdi sezinesiń.
*****
...Aqtyq saparǵa attanǵan qazaqtyń iri tulǵalarynyń óz shyǵarmasy ózin shyǵaryp salǵany neken saıaq qoı. Bul turǵyda «Qustar ánimen» eli ózin, ózi elin áldılep Jambyl tátesiniń janyna baryp jantaıa ketken Nurǵısa aldymen eske túsedi. О́ziniń amanaty eken. Al, Esenqul bul týraly amanat aıtypty degendi estimedik. Biraq, aqynmen qoshtasý biter-bitkenshe «Aldaı-aý» ańyrady da turdy.
Taǵy bir kórinis kóz aldan ketpeıdi: «Qumdy urany jabyla toltyryp», jalǵyz qalyp bara jatqan tómpeshikke quran baǵyshtap, duǵa oqyp, ádepki tirshilikke qaraı asyǵa aıańdaǵan qalyń dúrmekke ermeı onshaqty adam tóbe basynda turyp qaldy. Únsiz qoshtasýdan asqan aýyr, únsiz qoshtasýdan saltanatty ne bar eken... Sonda áldekim ańyrap sala berdi. Týǵan baýyry eken:
– «Qara jer, senen qoryqpaımyn», dep ediń-aý...
Kelesi sátte aqyn topyraǵyn qusha jyǵylǵan... Shyn qaıǵyrý, shyn joqtaý degenińiz osyndaı bolady eken...
Sonda uqtyq, biz jıi aıtatyn ómir men ónerdiń úndesýi degenińiz osyndaı bolady eken...
Almas Núsip,
«Egemen Qazaqstan».
