Osy jyldar ishinde Qarýly Kúshterimizdiń sapasy men salmaǵy artyp, qaı baǵytta bolsyn jan-jaqty damyp, barlyq qyrynan saqadaı-saı ázirlikke qol jetkizildi.
Sol bir ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryna sál sheginis jasap, oqıǵalar legine kóz salsaq, Qazaqstannyń Memlekettik táýelsizdigin alýyna baılanysty, onyń aldyna ótkir, biraq ómirlik mańyzy zor mindet – óziniń Qarýly Kúshterin jańadan qurý mindeti qoıyldy.
Elbasy: «Ishki jáne syrtqy saıasattyń qurylymyndaǵy negizgi irgetas – qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Sondyqtan, bizge el egemendigin qorǵaý múddesi úshin kez kelgen qaterge tótep bere alatyn, sapasy zor zamanaýı ásker qajet», degen bolatyn.
Qazaqstan Prezıdentiniń 1991 jyldyń 25 qazanyndaǵy Jarlyǵymen Qazaq KSR Memlekettik qorǵanys komıteti quryldy. Kóp uzamaı ol Qazaqstan Respýblıkasynyń Qorǵanys mınıstrligi bolyp ataldy. Táýelsiz eldiń zańdyq quqyqtarynyń negizderine jáne Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketter arasyndaǵy qol jetken kelisimderge baılanysty Prezıdenttiń 1992 jyldyń 7 mamyryndaǵy Jarlyǵy boıynsha Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan Qarýly Kúshter ózderiniń múlikterimen qosa Otanymyzdyń qaraýyna ótti. Joǵarǵy Bas qolbasshy retinde Qarýly Kúshterdi basqarýdy Prezıdent óz qolyna aldy, al Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri bolyp general-polkovnık Saǵadat Nurmaǵambetov taǵaıyndaldy.
Mınıstrliktiń mindeti
Osylaısha Táýelsiz Qazaqstannyń jańadan qurylǵan Qarýly Kúshteriniń jańa joly bastaldy. Biraq bul tek bastaý edi. Rýhy bıik eldiń aıbyny asqaq Qarýly Kúshteri atyna zaty saı bolýy kerek. Oǵan, joǵaryda aıtqanymyzdaı, múmkindik az edi. Keıin Elbasy osy jaǵdaıdy bylaı dep eske aldy: «1992 jylǵy 7 mamyrda meniń Jarlyǵymmen Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshteri qurylǵan bolatyn. Bul salada biz barlyǵyn jańadan bastaǵan edik: shtattyq keste boıynsha ofıserlerdiń 40-45 paıyzy ǵana qalǵan; áskerlerdi basqarýdyń biryńǵaı júıesi joq; eskirgen tehnıkaǵa toly qoımalar; tájirıbeli ushqyshtar men otynnyń joqtyǵynan ushpaı turǵan ushaqtar; berekesi ketken áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesi ǵana bar edi».
Rasynda, elimizdiń keń-baıtaq jerinde kóptegen áskerı baza, nebir quramalar men bólimder bar edi. Biraq Elbasy aıtqandaı, olar qıraýdyń az-aq aldynda turdy. Sodan, Elbasynyń eren kúsh-jigeriniń arqasynda atalǵan bazalarda – Qurlyq áskerlerin; áýe armııasynyń aralas avıasııalyq korpýsynyń bazasynda – Áskerı-áýe kúshterin; áýe shabýylyna qarsy qorǵanys korpýsynyń quramalary men bólimderiniń bazasynda osy attas áskerlerdi qurýǵa múmkindik týdy. Sóıtip, Qazaqstan armııasy Qurlyq áskerleri, Áskerı-áýe kúshteri, Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri men Áskerı-teńiz kúshteri sekildi dástúrli tórt túrinen turdy.
1992-1998 jyldary Táýelsiz Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri qaıta quryldy, al 1999 jyldan ony jasaqtaýdyń túbegeıli reformasy bastaldy.
Kúshine engen zańnamalyq qujat negizinde qurylǵan Qorǵanys mınıstrligi qorǵanys salasyndaǵy memlekettik saıasatty, sondaı-aq, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterine basshylyq jasaýdy júzege asyratyn ortalyq atqarýshy organ. Búginde bul mınıstrlik óz qyzmetin el Konstıtýsııasy men zańdaryna, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń jáne Úkimetiniń aktilerine, ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerge sáıkes júzege asyrýda. Sonymen qatar, atalǵan vedomstvo memlekettik mekemeniń uıymdyq-quqyqtyq nysanyndaǵy zańdy tulǵa sanalady.
Elimizdiń Áskerı doktrınasynda jazylǵandaı, Qarýly Kúshterdiń basshylyǵy beıbit ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Bas shtaby arqyly basqarylady. Sonymen qatar, bul vedomstvo memlekettiń qorǵanysymen, Qarýly Kúshter, basqa áskerler men áskerı tekterdiń qurylys jáne damý tujyrymdamasyn ázirleý jáne Úkimette biryńǵaı áskerı-tehnıkalyq saıasatty júrgizýmen baılanysty mindetterdi de júzege asyrady. Oǵan qosa, memlekettik qorǵanys tapsyrys pen qorǵanys úshin qajetti qarajat bólý týraly usynystardy ázirleýmen aınalysady. Qarýly Kúshterdi materıaldyq-tehnıkalyq turǵyda qamtamasyz etip, qorǵanys máselelerinde onyń memlekettik organdarmen ózara árekettesýin uıymdastyrady.
Aeroutqyr áskerleri
Anyǵynda, Qarýly Kúshterdiń Bas shtaby memlekettiń Qarýly Kúshterin beıbit ýaqytta jáne soǵys kezinde basqaratyn basty organ bolǵandyqtan, basqa áskerler men áskerı quramalardyń jaýyngerlik mobılızasııalyq daıarlyq josparyn ázirleýdi de úılestiredi. Sondyqtan da qorǵanys múddesinde memleket aýmaǵynyń jedel jabdyqtalý josparyn jasaıdy. Osy negizde elimiz Qarýly Kúshteriniń qurylymy san salaǵa jiktelgen. Sonyń biri – Aeroutqyr áskerleri. Bul Qarýly Kúshter sanatyndaǵy Joǵarǵy Bas qolbasshynyń rezervi.
Maqsat-mindeti áskerı-saıası jaǵdaılardyń kúrt ózgerýi kezindegi daǵdarysty jedel sheshýge jáne memlekettiń ulttyq múddesin qorǵaýda kenetten týyndaǵan jaǵdaılardy oryndaýǵa, operasııa baǵytyna áskerlerdi toptastyrýdy nyǵaıtýǵa arnalǵan. Sondaı-aq, el ishinde jáne syrt jerlerde beıbitshilik pen turaqtylyqty qoldaý maqsatyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq mindetterin oryndaýǵa qatysa alady. Beıbit jáne soǵys jaǵdaıynda qaýip tóngen baǵyttar men aýdandarǵa shuǵyl jetýge jáne kenetten týyndaǵan tapsyrmalardy oryndaýǵa árdaıym daıyn turady. Olardyń quramyna desantty-shabýyldaýshy bólimsheler, bólimder men quramalar, sondaı-aq, arnaıy bólimder, tyl jáne tehnıkalyq qamtamasyz etý bólimderi kiredi.
Aeroutqyr áskerleriniń arnaıy maqsattaǵy derbes ınjenerlik-saperlik jasaǵy 2003-2008 jyldar aralyǵynda Irak Respýblıkasynda beıbitshilik jáne qaýipsizdikti saqtaý boıynsha Koalısııalyq kúshter quramynda bitimgershilik mıssııany atqarǵanyn da kóziqaraqty oqyrmandar umyta qoımaǵan bolar. О́z kezeginde bitimgershilerimizdiń kásibıligi men jaýyngerlik sheberligi shet memleketter men Koalısııalyq kúshterdiń qolbasshylyǵy tarapynan joǵary baǵalandy.
Qurlyq áskerleri
«Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Qurlyq áskerleri Bas qolbasshysynyń basqarmasy» memlekettik mekemesi Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2009 jylǵy 20 sáýirdegi №554 qaýlysy, sondaı-aq, Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstriniń 2009 jylǵy 20 sáýirdegi №145 buıryǵyna sáıkes quryldy. Al 1993 jylǵy 9 sáýirdegi «Qazaqstan Respýblıkasynyń qorǵanysy jáne Qarýly Kúshteri týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 12-babyna sáıkes, qurlyq áskerleri áskerı basqarý organdary, óńirlik qolbasshylyqtar, ásker tekteri, arnaıy áskerler, tyl, oqý jáne rezervtegi bólimderden turady.
Endi osy Qurlyq áskerleriniń negizgi tapsyrmalaryna qandaı mindetter men quzyretter kiredi degen máselege keler bolsaq, olar mynalar: Agressııaǵa toıtarys berý úshin áskerlerdiń ázirligine qoldaý kórsete otyryp, elimizdiń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn, memlekettik jáne áskerı obektilerdi, memlekettik shekaranyń qurlyqtaǵy bóligin qorǵaý, sondaı-aq, bitimgerlik jáne basqa da tapsyrmalardy oryndaý.
Qarýly Kúshterdiń qurylymdyq ereksheligi birneshe satydan turatyndyǵyn da aıta keteıik: «Astana», «Shyǵys», «Ońtústik» jáne «Batys» óńirlik qolbasshylyqtary.
«Astana» óńirlik qolbasshylyǵy Aqmola, Qaraǵandy, Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystary ákimshilik shekaralarynda ornalasqan. Qolbasshylyqtyń shtaby Qaraǵandy qalasynda oryn tepken. О́ńirlik qolbasshylyq quramyna ortalyq baǵynyshtaǵy jáne Áýe qorǵanysy kúshteriniń bólimderinen basqa shekaralyq shektegi áskerı bólimder kiredi. «Astana» óńirlik qolbasshylyǵy – Joǵarǵy Bas qolbasshynyń Qarýly Kúshterdegi rezervi.
«Shyǵys» óńirlik qolbasshylyǵy 2003 jyly qurylǵan. Shyǵys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarynyń ákimshilik shekaralarynda ornalasqan. Qolbasshylyq shtaby Semeı qalasynda oryn tepken.
О́ńirlik qolbasshylyq quramyna ortalyq baǵynyshtaǵy jáne Áýe qorǵanysy kúshteriniń bólimderinen basqa shekaralyq shektegi áskerı bólimder kiredi. Basty mindeti – memlekettiń shyǵys shebindegi qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
«Ońtústik» óńirlik qolbasshylyǵy 2003 jyly qurylǵan. Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda ákimshilik turǵyda shekaralandyrylǵan. Shtab qolbasshylyǵy Taraz qalasynda ornalasqan. О́ńirlik qolbasshylyq quramyna ortalyq baǵynyshtaǵy jáne Áýe qorǵanysy kúshteriniń bólimderinen basqa shekaralyq shektegi áskerı bólimder kiredi. «Ońtústik» óńirlik qolbasshylyǵynyń basty mindeti – elimizdiń ońtústik-shyǵys aımaǵyndaǵy qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
«Batys» óńirlik qolbasshylyǵy da 2003 jyly qurylǵan. Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynyń ákimshilik shekaralarynda ornalasqan. Qolbasshylyqtyń shtaby – Atyraý qalasynda. О́ńirlik qolbasshylyq quramyna ortalyq baǵynyshtaǵy jáne Áýe qorǵanysy kúshteriniń bólimderinen basqa shekaralyq shektegi áskerı bólimder kiredi. О́ńirlik qolbasshylyqtyń basty mindeti – memleket shekarasynyń qaýipsizdigin, shekaranyń tutastyǵyn, egemendigin tolyq qamtamasyz etý jáne Kaspıı teńizi sektorynda Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkalyq múddesin qorǵaý.
Áskerı salanyń áleýeti nemese jańasha kózqaras
Tarıh qoınaýynda qalǵan táýelsiz Qazaqstannyń naryqtyq qıyn-qystaý kezeńderden aman-esen ótýi memleket qurý jolyndaǵy túıindi máselelerdiń túpkilikti tarqatylýy emes edi. Eldigimizdi saqtaýdaǵy eń negizgi sala – ishki-syrtqy qorǵanystaǵy áskerı salaǵa qatysty saıasat boldy. Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń jetekshiligimen Qazaqstannyń qorǵanys salasynda jaǵdaıdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan aýqymdy jospar-jobalar qolǵa alynyp jatty. Sebebi, ǵasyr aýysqan shaqtardaǵy áskerı salanyń áleýeti kórshi elderden kósh keıin qalyp qoıǵany belgili edi. Naqtylaı túskende, qurysh tankterdiń 90-95 paıyzy, artıllerııalyq júıelerdiń 90 paıyzy, áskerı maqsatta paıdalanylatyn ushaqtardyń 70 paıyzy, tikushaqtardyń 80 paıyzy jóndeý jumystaryn júrgizýdi qajet etti. Osy sekildi kúrdeli máselelerdiń bolǵandyǵyna kóz jetkizý úshin 2000 jyldyń qarasha aıyndaǵy esep-qısap kezinde Spassk áskerı bazasyndaǵy 1 515 shynjyr tabandy tehnıkanyń 34-i ǵana iske jaramdy boldy degenge bireý sense, bireý senbes.
Sonymen qatar, osy kezeńderde áskerdi maqsatty qarjylandyrý júıesi de qalyptaspaǵan bolatyn. О́ıtkeni, naryqtyq ekonomıkadaǵy damý kórsetkishterimiz áskerı shyǵyndardy josparlaýdyń jıyntyq normasymen sáıkespedi. Sondyqtan da, elde sol kezeńderde áskerı reformany júzege asyrýdyń sáti kelmedi. Saldarynan materıaldyq qajettilik qorda saqtaǵan dúnıeler esebinen ótelip, ol taýsylǵan aımaqtarda áskerı daıyndyqtar toqtap turdy. Bul, ásirese, elimizdiń áskerı-áýe kúshterine óte aýyr tıdi. Áskerı ushqyshtardyń ushý saǵattary kemip, onyń sońy jazǵy ushý quramynyń joıylýyna ákelip soqtyrdy. Osy sekildi olqylyqtar áserinen Qarýly Kúshterdiń kadrlyq áleýeti álsirep, ofıserlik quramnyń 50 paıyzynda ǵana talapqa saı bilimderi boldy. Sóıtip, ofıserlik quramdy tıisti mamandarmen tolyqtyra almaǵandyqtan, ulttyq áskerı júıe jasaqtaý múmkindigi shekteldi.
Vzvod, rotalyq deńgeıde de ofıserlik quramnyń qalyptaspaýy, jaýyngerlik daıarlyqtyń tómendigi jaǵdaıdyń odan saıyn kúrdeli ekendigin kórsetti. Sol kezeńderde Ishki áskerdegi 4 myńǵa jýyq jedel bólimderdegi áskerı qyzmetkerler (bul jalpy shtattyń 17 paıyzy) zańsyz qarý-jaraqqa qarsy kúresý jumystaryna jegildi.
Qorǵanys mınıstrliginiń aldynda qalyptasqan osyndaı jaǵdaıǵa qaramaı, áskerı saıasatty jaqsartý mindeti turdy. Qatań túrde qaıta esepke alý jumysy qolǵa alynyp, áskerı daıyndyq pen áskerı qurylymdardy pysyqtap, qarjylandyrýdy qamtamasyz etý tetigi jedel iske qosyldy. Memleket basshysynyń muqııat baqylaýymen bul mindetter de minsiz oryndaldy. Elimizdiń áskerı uıymdaryna reforma júrgizilip, áskerı qaýipsizdik saıasaty qaıta qaraldy. Onyń alǵashqy jarqyn kórinisi 1999 jyldyń jeltoqsanynda jarııa boldy. Ol – Ulttyq qaýipsizdik strategııasynyń qabyldanýy edi. Bul qujat rasymen de Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigin bekemdep, qorǵanys salasyndaǵy saıasattyń kúrt jaqsarýynyń jańa kezeńin kórsetti.
Onyń jarqyn kelbetin biz araǵa on jyl salyp, Qazaqstan Qarýly Kúshteri týraly pikir bildirgen sheteldik saraptamalyq jarııalanymdardan anyq ańǵaramyz. Sebebi, Ortalyq Azııa óńiri men postkeńestik elder aımaǵy boıynsha áskerı qýaty jaǵynan bizdiń el 2009 jyldyń qorytyndysynda «jetekshi úshtikke» engen bolatyn. Bul jaı ǵana sáıkestik emes edi. Osy kezeńderde Qarýly Kúshterdi ustap turý arqyly eldiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý memlekettiń basty qaǵıdasyna aınaldy. Osyndaı maqsat, mindettiń arqasynda áskerı daıyndyqqa kóńil bólý qarqyny kúrt ósti. Mysaly, sol kezderi bir ǵana jyldyń ishinde 52 túrli aýqymdaǵy oqý-jattyǵý sharalary uıymdastyryldy. Bul 2008 jylmen salystyrǵanda bir jarym esege artyq kórsetkish edi. Al endi onyń birqataryn atap ótsek, «Áskerı áriptestik», «Áýe kúshteri», «Dala qyrany» syndy sarbazdar daıyndyǵyn shyńdaý sharalary bolatyn. Osy oraıda, Mátibulaq polıgonynda UQShU (Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy) aıasynda halyqaralyq deńgeıde uıymdastyrylǵan «Birlesken áreket-2009» oqý-jattyǵýy da óte joǵary deńgeıde ótken edi.
Aleksandr TASBOLATOV,
Nurlybek DOSYBAI,
"Egemen Qazaqstan"
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV,
«Egemen Qazaqstan»
