Osy akademııanyń ashylý saltanatyna Memleket basshysy ózi qatysyp, sáttilik tilegen. Biz osy ǵylym ordasynyń búgingi jaı-kúıi qalaı degen suraqtardy akademııa prezıdenti Janbol Jylbaevqa qoıdyq.
– Bizdiń mekemede Nazarbaev Zııatkerlik mektepterimen birlese otyryp memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttaryn jasaý, tıptik oqý josparlary men oqý baǵdarlamalaryn jetildirý jumystary júrgizilýde. Bastaýysh, negizgi jáne jalpy orta bilim berý standarttary, bilim berýdiń úsh deńgeıi úshin tıptik oqý josparlary, bastaýysh jáne negizgi mektep úshin tıptik oqý baǵdarlamalary daıyndaldy. Sonymen qatar, jalpy bilim beretin mekteptiń oqý-tárbıe prosesine qoldaý kórsetedi.
Bilim mazmunyn jańartý boıynsha úılestirýshi semınarǵa uıytqy bola otyryp, tárbıe máseleleri boıynsha ádistemelik materıal daıyndaýmen shuǵyldanatyn sanaýly uıym ekenin eske sala ketsem deımin. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitken «Tárbıeniń tujyrymdamalyq negizderi» sózimizge dálel. «Máńgilik El» jalpyulttyq patrıottyq ıdeıasynyń negizgi prınsıpterin túsindirýge de qatysady. Jyl saıyn akademııa «Bilim kúniniń» birinshi sabaǵyn ótkizý boıynsha ádistemelik usynystar ázirleıdi.
– Akademııa ashylǵanda quramynda eki ınstıtýt bolǵan edi. Keıin qysqaryp ketti. Esesine bir-bir basshysy bar ortalyqtar ashyldy. Sol úrdis kezinde keı azamattarǵa qyzmet taýyp berý úshin jasalmady ma degen oı mazalaıdy...
– Sońǵy eki jylda Bilim akademııasy men respýblıkalyq ortalyqtardy qaıta qurý týraly másele Úkimet pen Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń nazarynda. Ártúrli nusqalar qarastyrylýda. Nátıjesinde akademııaǵa «Mektepke deıingi balalyq shaq» respýblıkalyq ortalyǵy men respýblıkalyq «qosymsha bilim berý ortalyǵyn» qosý týraly sheshim qabyldandy.
– Bilim salasyndaǵy reformalardyń kóbinde sátsiz bolyp, synǵa ushyrap jatatyny ǵylymı negizin aldyn ala zerttep, zerdelenbeýden, irgetasynyń myqty qalanbaýynan, óz jaǵdaıymyzdy eskermeı, tuspalmen ózgelerden kóshirip ala salýdan bolyp jatqan joq pa?
– Shyntýaıtyna kelgende, bilim júıesin túbegeıli reformalaýdy úsh jańa ózgerispen baılanystyrý kerek dep topshylaımyn. Birinshi, joǵary bilimniń kredıttik júıege, ekinshi, 12 jyldyq mektepke kóshý kezinde, úshinshi, bilim mazmunyn jańartý barysynda. Basqa talpynystar mundaı tutastyq sıpatta bola bermeıdi. Bilimniń burynǵy mazmunyna súıenip, jańashyldyqty eppen iriktep alyp ilgeri jyljyta bergen tıimdi degen oıdy ortaǵa sala keteıin.
– Eger bir zamandardaǵy Y.Altynsarın ınstıtýty sekildi akademııaǵa búkil táýelsiz eldiń bilimine qatysty barlyq máselelerdi zertteý tapsyrylsa, sizder ony alyp kete alasyzdar ma?
– Iá, akademııa bilim salasynda ǵylymı-zertteýler júrgizýmen, bilim berý júıesin reformalaý kezinde ádisnamalyq jáne ádistemelik quraldarmen qamtamasyz etýmen, bilim berýdiń barlyq deńgeıleriniń memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttaryn jetildirýmen shuǵyldanatynyn aıttym. Akademııanyń ǵylymı áleýeti aıtarlyqtaı joǵary. Muny Memlekettik ulttyq ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵynyń gýmanıtarlyq ǵylymdar salasynda keıingi jyldary oryndalǵan jobalarǵa bergen baǵasy kórsetip otyr. Mundaı eldik is alda da dástúrli túrde jalǵasyn taba beredi. Bilim berýdiń ǵylymı negizi bolýy tıis degen pikirińizge qosylamyn. Bizdiń ǵylym ordasy qazir osyǵan jan-jaqty mán berip, ǵylymı zerthanalar jumysyn jetildirý ústinde.
– Biz kóbinde bilim týraly aıtamyz, al tárbıe qalys qalyp barady degen oıǵa bildirer pikirińiz qandaı?
– О́skeleń urpaq tárbıesine keler bolsaq, balalar men jastar sapaly bilim alsa degen umtylys qazir erekshe kórinis tabýda. Áleýmettik belsendilik, jańa kásipterdi meńgerýge tyrysý aıqyn baıqalady. О́z eliniń tarıhyna, mádenıetine jáne dástúrine, halqynyń mádenı murasyna degen qyzyǵýshylyq ta artyp otyr. Jańa qazaqstandyq patrıotızmge, azamattyqqa, izgilikke baǵdarlanǵan dúnıetanym da qalyptasýda. Sonymen qatar, tárbıe júıesinde jaǵadan alǵan jahandaný úderisimen shıelenisip otyrǵan birqatar problemalar bar. Jastar men oqýshylardyń batystyń buqaralyq-mádenı delinetin qundylyqsymaǵyna elikteýi seskentedi. Jastar ortasyna radıkaldyq ıdeıalar men kózqarastardyń enýi, áleýmettik jetimdik, sýısıd, sektalarǵa qatysý, t.b. qoǵamdy qatty alańdatyp otyrǵany aqıqat.
Mundaı kemshilikterdiń negizgi sebepteriniń biri – oqytý prosesiniń tárbıe jumysynan basym bolýy. Men buǵan bilim mazmunynyń tárbıelik áleýetiniń áli de bolsa jetkiliksizdigin qosar edim. Durys uıymdastyrylǵan oqý prosesiniń ózi de oń tárbıe.
– Ál-Farabı babamyzdyń tárbıesiz bergen bilimdi qumǵa quıǵan sýǵa teńeýi sodan demeksiz ǵoı...
– Árıne. Taǵy bir úlken másele, otbasynyń tárbıe ınstıtýty retinde róli tómendep ketkendigi edi. Qoǵamda jantúrshigerlik oqıǵalar kezdesip qalyp jatady. О́z balasynyń ómirin qııý, ne ony bireýge satý, oqýshylardyń bir-birine jasaǵan qanypezerlik qylmystary týraly aıtpaı ketýge taǵy bolmaıdy. Otbasylarda kóp jaǵdaıda rýhanı-adamgershilik jáne ulttyq qundylyqtar ekinshi orynǵa ysyrylyp qalýda. Bizge bala tárbıesine ata-ananyń jaýapkershiligin kúsheıtý kerek dep oılaımyn. Otbasy men mekteptiń baılanysyn da nyǵaıta túsý qajet. Oqýshy balalar men jastardy tárbıeleý isine ádisnamalyq jáne ǵylymı-ádistemelik quraldar arqyly qoldaý kórsetý de ózekti másele. Iаǵnı, tárbıeniń de, bilimniń de alda aıtqanymdaı, ǵylymı negizi berik bolýy kerek.
– Oqýlyqtar, til týraly tolassyz áńgimege otandyq bilim akademııasy prezıdentiniń tujyrymy qandaı?
– Nesin jasyramyz, kezinde oqýlyq daıyndaý isi jarysýshylar alańyna aınaldy. Baspalar avtorlyq quqyqqa, ózi retteıtin kúshke ıe boldy. Bul alǵashynda baspalar arasyndaǵy básekelestikti kúsheıtedi, oqýlyqtardyń sapasyn jaqsartady degen oımen jasalynǵan edi. Iá, bul nıetke belgili bir dárejede qol jetkizildi. Qazirgi kezeńde mekteptik bilim júıesi balama oqýlyqtan bas tartyp, bazalyq oqýlyqtarǵa kóshýde. Jańartylǵan bilim mazmuny 30 qanatqaqty mektepte synaqtan ótip jatyr. Ártúrli baspalar daıyndaǵan oqýlyqtar da synaqtan ótýde. Elimizdiń birinshi synyptarynda muǵalim-praktıkter tańdap alǵan bazalyq oqýlyqtar qoldanylýda. Bul oqýlyqtardyń dástúrli oqýlyqtardan túbegeıli aıyrmashylyqtary bar. Birtindep, 4 jyl ishinde barlyq synyptarda oqýlyqtar aýystyrylatyn bolady. Aıtylyp jatqan syndar alda eskeriledi. Suraqtyń ekinshi bóligi úsh tilde oqytýǵa baılanysty sııaqty. Akademııa úsh tilde bilim berýdi damytýdyń jol kartasyn daıyndaýǵa qatysty. Qazirgi kezde qazaq tilin memlekettik til retinde oqytý ádistemesi jańartylýda. Basty salmaq oqytýdaǵy qarym-qatynasqa túsedi. Til teorııasy men grammatıkasy barynsha azaıtylǵan. Jańartylǵan bilim mazmunynyń oqý baǵdarlamalary osy qaǵıdaǵa baǵyttalǵan. Memlekettik tildi deńgeılep oqytý – qazaq tilin shyn máninde tereń bilýge ákelýi tıis.
– Ustaz bedeli, bilim sapasy jaıly baılamyńyzdy da bilsek dep edik.
– О́kinishke qaraı, muǵalim mamandyǵy bedeldi mamandyqtar qataryna jatpaıdy. Sońǵy jyldary bul másele keńinen talqylana bastady. Belgili bir sharalar da qabyldanýda. Mysaly, pedagogtik joǵary oqý oryndaryna qabyldaý sharttary ózgerdi. Talapkerler qosymsha shyǵarmashylyq emtıhan tapsyrdy. Árıne, birinshi kezekte pedagogtarǵa eńbekaqy tóleýdiń qazirgi úrdisin ózgertý kerek. Mundaı sharasyz basqa is-árekettiń birde-biri aıtarlyqtaı nátıje bere qoımaıdy. Bilim alýshylardyń oqýdaǵy jetistikteri týraly PISA-2012 halyqara-
lyq zertteý nátıjesine qarasańyz, Qazaqstannyń 15 jasar oqýshylary matematıka boıynsha belgilengen deńgeıden 62 balǵa, jaratylystaný-ǵylymı pánderden 76 balǵa, oqý boıynsha 103 balǵa qalyp qoıǵan. Sóıtip, qazaqstandyq mektep oqýshylary oqý saýattylyǵy deńgeıi jóninen 65-orynnan 63-shi oryndy, matematıkadan 49-oryndy mise tutqan.
Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń Qazaqstandaǵy orta bilimniń jaıyna jasaǵan sholýynda akademııalyq pánderdi oqytýda teorııaǵa basymdyq beriletindigi, praktıkada sol teorııany júzege asyrý múmkindigine kóp kóńil bólinbeıtindigi, sonyń nátıjesinde oqýshylar alǵan bilimderin qajetine jetkilikti dárejede qoldanýǵa qabiletsiz ekendigi týraly qorytyndy shyǵarǵan. Bul da oılanýǵa turarlyq másele.
Áńgimelesken
Súleımen Mámet,
«Egemen Qazaqstan»
