Bul quqyq qorǵaý organynyń maqsattary men fýnksııalaryn, quqyqtary men mindetterin anyqtaıtyn birinshi quqyqtyq akt edi. Sóıtip, bıyl ishki ister organdaryna shırek ǵasyr tolyp otyr. Bul táýelsiz elimizdiń ómiri ólshemimen alsaq, az ýaqyt emes. Shırek ǵasyr boıyna osy organǵa qyzmet etip, onyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp kele jatqandyqtan, onyń máseleleri bizdi áste tolǵandyrmaı qoımaıdy.
Biz polısııa eńbeginiń mán-mańyzyn tolyq túısine alyp júrmiz be? Qoǵamda súringenge – súıeý, qulaǵanǵa – tireý, demikkenge – tynys bolatyn osy organ ekeni barshaǵa málim. Endeshe, ishki ister organdary – halyqtyq organ degenniń naqty aıǵaǵy bul. Uly oıshyl Dıdronyń: «Zańnyń negizi – halyq jáne adam» deıtini bar. Biz halyq úshin qyzmet etemiz.
Asylynda, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1995 jyly 21 jeltoqsanda jaryq kórip, keıinnen ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen «Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki ister organdary týraly» zań kúshi bar Jarlyǵy Qazaqstan polısııasynyń damýyndaǵy jańa kezeńdi aıǵaqtady. Mundaǵy salmaǵy alabóten erekshe másele – ishki ister organdaryn quqyqtyq ári uıymdyq turǵydan damytý baǵytynda, ishki ister organdary sekildi birtutas júıeni krımınaldyq polısııa jáne ákimshilik polısııa dep ara-jigin bóle aıyryp, quqyq qorǵaý organdarynda burynnan tarıhı qalyptasqan júıeni qaıtaryp berý bolyp tabylady. Zań shyǵarýshy konstıtýsııalyq erejelerge súıene otyryp, ishki ister organdary qyzmetiniń normatıvtik negizin qalyptastyrý maqsatynda burynǵy bir ortalyqqa baǵyndyrylǵan qatal keńestik mılısııa júıesin belgili bir dárejede jeńildetip, memlekettiń de, sol sııaqty jergilikti ózin ózi basqarýdyń da múddelerin úılestirýge umtyldy. Osylaısha alǵash ret quqyqtyq retteý tájirıbesinde ishki ister organdaryn joǵarydan tómenge baǵynýǵa baǵyttalǵan krımınaldyq polısııa men ákimshilik polısııany qajetti deńgeıde jergilikti memlekettik jáne ózin ózi basqarý oryndaryna baǵynyshty etip bólý qolǵa alyndy.
Elbasymyz qashanda elimizdiń tutqasyna aınalǵan quqyq qorǵaý organdaryn nazardan tys qaldyryp kórgen emes. Sonaý 1998 jyly 20 qańtardaǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kásiptik jáne ózge de merekeler týraly» Jarlyǵyna qosymsha retinde 2007 jyly «23 maýsym – polısııa kúni» dep jarııalap, bóle-jara erekshelep, kásiptik jáne ózge de merekelerdiń tizbesine engizýi osynyń jarqyn aıǵaǵy. Sol ýaqyttan beri bul kún polısııa qyzmetkerleri men ardagerleriniń eńbekterin eskerip, olarǵa rızashylyq pen alǵys sezimderin bildirý kúni bolyp merekelenýde.
Keıingi jyldarda quqyq qorǵaý organdarynyń, sonyń ishinde ishki ister organdary qyzmetiniń uıymdastyrýshylyq turǵydan qaıta reformalanýy jáne qolda bar quqyqtyq ınstıtýttardy jetildirý, halyqqa ashyq bolý qaǵıdatyn negizdeý qajettiligi de aıqyndaldy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» – Ult josparyn oryndaýǵa tapsyrma berýine sáıkes, 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap 24 myń birlikten turatyn jergilikti polısııa qyzmeti qurylyp, jumysqa kiristi. Onyń negizgi mindetteri – qoǵamdyq tártipti saqtaý, jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne quqyq buzýshylyq profılaktıkasy zańnamalyq deńgeıde bekitildi. Qaıta jańǵyrǵan jergilikti polısııa qyzmetiniń halyq kóńilinen shyǵa bastaýy quqyqtyq jańǵyrýlardy bilikti túrde júrgizip otyrǵanymyzdy ańǵartady. Osynyń bári de ishki ister organdarynyń bedelin kúsheıte tústi.
Qoǵamnyń úzdiksiz damýynda memlekettik qurylymdardyń júıesin quraıtyn ishki ister organdaryna qarasty vedomstvolyq oqý oryndarynyń alatyn orny erekshe. Quqyq qorǵaý qyzmetiniń eldiń irgesin bekitip, qaýipsizdigin arttyrýdaǵy máni zor desek, osy oraıda salalyq oqý oryndarynyń da salmaǵy erekshe. Qyzmeti adamnyń jáne azamattyń ómirin, densaýlyǵyn, quqyqtary men bostandyǵyn, qoǵamnyń jáne memlekettiń múddelerin quqyqqa qarsy qolsuǵýshylyqtan qorǵaýǵa, qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan ishki ister organdaryna mamandar daıyndaýda zamana yńǵaıy, dáýir talaby, ýaqyt naqyshyna saı, ózindik erekshelikteri, qalyptasqan úrdisi boıynsha únemi ózgerip tájirıbe jınaqtaýmen tolyǵyp, molyǵyp otyrý – zańdy qubylys.
Ishki ister mınıstrligi Shyraqbek Qabylbaev atyndaǵy Qostanaı akademııasynyń nazarǵa alatyny da osy baǵdar. Qazirgi kezeń Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim berý júıesiniń bazıstik teorııalyq negizderin, fılosofııalyq jáne pedagogıkalyq ádisnamasyn keń kólemde reformalaýmen sıpattalady. Jańa kezeń bilim berý mazmunyn túpkilikti ózgertýdi, jańa bilim berý tehnologııalaryn qalyptastyrýdy qajet etedi. Bul faktorlar oqytýshynyń ishki ister organdaryna kásibı mamandardy daıarlaýdaǵy orny men rólin jańasha paıymdaýdy kereksinedi.
Memleket basshysynyń 2017 jyldyń 31 qańtaryndaǵy «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» Joldaýynda tórtinshi basymdyqty adamı kapıtal sapasyn jaqsartý dep belgileýi jahandyq deńgeıdegi oı keshý úrdisiniń aıqyn belgisi. Adamı kapıtal bilim, ilim jáne ultjandylyqty damytý arqyly qalyptasady. Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri úshin qolaıly jaǵdaı jasaýdyń ózi onyń negizgi kózi – adam bolyp tabylatyndyqtan. Osy yńǵaıda joǵary oqý oryndarynyń atqaratyn erekshe orny bar. Elbasy sózimen aıtqanda, eń aldymen, bilim berý júıesiniń róli ózgerýge tıis. Oqytý baǵdarlamalaryn synı oılaý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵdylaryn damytýǵa baǵyttaý qajet.
Sońǵy kezdegi aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq ıgilikti isterdiń biri joǵary oqý oryndarynda oqý úderisterin bir izge túsirip, bir bastaýdan arna tartatyndaı etip júıeleý edi. Bilim berýde úsh negizge súıene otyryp, teorııa men praktıka ári ǵylymnyń tarazy basyn teń etip ustaýdy qosh kóremiz. Alaman dáýirdiń almaǵaıyp qıyndyqtary, bilim salasyndaǵy bolyp jatqan ózgerister men turaqsyzdyqtar onyń óz arnasymen damýyna keri áserin tıgizbeı qoımaıtyny ras. Osy sebepti bilim salasy únemi izdenýler arqyly óris keńeıtýdi kerek etedi.
Joǵary oqý ornyna túbegeıli ózgeris jasaýshy professorlyq-oqytýshylar quramy bolyp sanalady, ol – pedagogıkalyq prosestiń basty tulǵasy. Bolashaq polısııa qyzmetkerleriniń jaqsy bilim alýy, tolymdy daıyndyǵy, ıaǵnı tolyq qalyptasýy tálimi men tájirıbesi mol oqytýshyǵa tikeleı baılanysty. Sondyqtan olardyń kásibı deńgeıin kóterý, iskerlik pen adamgershilik qasıetin, joǵary mádenıetin qalyptastyrý – ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlardyń mańyzdy mindeti.
Jalpy, polıseılerdi oqytýdyń basqa salalarǵa qaraǵanda, ózine tán ereksheligi men aıyrmashylyǵy bar. Daıyndyq oqytýdyń dástúrli nysanynda emes, tájirıbelik qyzmetke jaqyn bolýy tıis. Kýrsanttarymyz keleshektegi qyzmetinde qoldana alatyn bilim men mashyq-daǵdylarǵa jáne quzyretterge ıe bolýy shart. Alaıda, bul oqytýdyń teorııasyn múldem elemeý kerek degen sóz emes. Kerisinshe, túpki ıgilikti másele ishki ister organdarynyń keleshek mamandary úshin úsh negiz – teorııa, praktıka jáne ǵylymdy qosa qoldana alýynda jatyr.
Qazirgi zamanǵy polısııa qyzmetkerleriniń tek qana kásibı maman bolyp qoımaı, joǵary adamgershilik qundylyqtardy boıyna sińirgen jeke tulǵa retinde qalyptasýy biz úshin asa mańyzdy. Bizge maman emes, aldymen adam kerek. Bul – birinsiz biri joq, bútindikti quraıtyn bir zattyń eki jaǵyndaı nárse. Sondyqtan búgingi kúni IIM kadrlyq quramyn reformalaý jaǵdaıynda, negizgi basymdyq ishki ister organy bolashaq qyzmetkerleriniń boıynda azamattyq, adamgershilik, rýhanı jáne basqa da tulǵalyq kásibı mańyzdy qasıetterdi qalyptastyrý, olardyń quzyrettilik jáne quqyqtyq mádenıetin kóterý, jedel-qyzmettik mindetterin oryndaýda joǵary dárejedegi ýájdemege jetkizý, qyzmettik tártipti, zańdylyqty jáne qyzmettik kásibı-etıkalyq normalardy saqtaýdy nyǵaıtý bolmaq.
Memlekettik quqyq qorǵaý júıesinde ishki ister organynyń bolashaq mamanynyń jeke tulǵasyna áser etetin jalpy mádenı-estetıkalyq biliktiligin qalyptastyrý jáne damytý faktorlaryn jandandyrý qajettiligin eskerip jańa joba retinde «Mádenıet ýnıversıtetin» ashtyq. Onyń mindetterine kýrsanttardyń belsendi ómirlik ustanymyn, joǵary adamgershilik qasıetterin tárbıeleý, ádebıet, óner, ǵylym salasyndaǵy bilimderi men jetistikterin nasıhattaý; mádenı oı óristerin keńeıtý, rýhanı-adamgershilik, mádenı-estetıkalyq, otbasy máselelerin, qoǵamda ózderin ustaý erejelerin qalyptastyrý; kommýnıkatıvtik mádenıetin jáne psıhologııalyq qalyptasýyn arttyrý jáne t.b jatady.
Akademııada bilim alyp jatqan bolashaq polısııa qyzmetkerleri úshin adastyrmas temirqazyq kúndelikti quqyq qorǵaý qyzmetterin atqarýda jan aıamaıtyn erjúrektilik, batyrlyq, antqa adaldyq, qyzmettik boryshqa beriktik – negizgi baǵdar.
Mırlan QYZYLOV,
Qazaqstan Respýblıkasy IIM Sh.Qabylbaev atyndaǵy Qostanaı akademııasynyń bastyǵy, polısııa polkovnıgi, professor
QOSTANAI
