Qatygezdik qaıdan shyǵady?

Mi­ne, qa­­zirgi qazaq qoǵamynda osyn­­daı, mal qulaǵy bolma­sa, adam qu­la­ǵy­na asa aýyr esti­ler, túr­pi­deı tı­er, tip­­ti, tóbe sha­shy­ńyzdy tik tur­ǵy­­zyp tiksindirer ke­leń­siz­dik­ter­diń kó­birek oryn alyp, soń­ǵy ýa­qytta tyıylýdyń ornyna aramshópteı qaýlap órship bara jat­qany ókindiredi-aq.

Alys-jaqyn aınalamyzdy in­det­teı jaılap, jarqyn jaqsy­lyq­ta­ry­myz­dyń ózin jýyp-shaıyp ke­tip jat­qan, keýdemizdi kúrsiniske tol­tyr­ǵan sol bir jeksuryn keleńsizdiktiń aty – qa­tygezdik. Al endi osy qa­ty­gez­dik ne­den, adamdardyń qandaı is-áre­ket a­maldarynan kórinis taýyp ja­tyr degen máselege keleıik. Ishten shyq­qan balasyn, áli ómirge kózin ashyp úl­ger­meı ińgálaǵan sharanasyn da­la­ǵa, dárethanaǵa laqtyryp jatqan bet­siz qyzdarymyzdyń betpaqtyǵynan ózi­miz betimizdi basatyn boldyq. Apyr-aı, óz sábıin ólimge qalaı qııa­dy eken? Ja­ý­yzdyqpen astasqan na­ǵyz az­ǵyn qa­­­­tygezdik osy bolar. Mun­daı mun­dar­­lardy qara jer qalaı kó­te­rip tur­ǵa­nyna qaıran qalasyń. Bul so­ra­qy­lyq­­ty eshqandaı sebeppen, sal­darmen, jaǵ­daımen, jaısyzdyqpen aqtap alýǵa bol­maıdy.

Asqan qatygezdikpen kisi óltirý azaı­maı tur. Aldyn kesip ótkendi, ba­qaı­y-

­nyń ushyn baıqamaı basyp ketkendi oń­dyr­maı jazalaý, «táýbesine» keltirip «sy­baǵasyn» berý saltqa aınalypty. Bi­reý­men sózge kelip kerisip qalsa da, árip­te­si­nen áıelin qyzǵansa da, anda-sanda maý­qyn basyp, bel sýytyp júrgen jas to­qal áldebireýmen áýeıi bolsa da óz sotymen, óz úkimimen óshteskenge ólim jazasyn kesý dástúrge enipti. Naǵyz or­taǵasyrlyq jabaıy nadandyq osy bo­lar. Kúıeýine eregisken áıel óshin ógeı balasynan alyp, óltirýge tapsyrys berip, aram pıǵylyn oryndatqan sum­dyqty da kórdik. Osy masqarany ja­saǵan qazaqtyń áıeli. Aıyrylysyp ket­ken áıelin artynan ańdyp júrip ben­zın shashyp órtep jibergen óńezdi de estip, «Astapyralla!»  degenbiz. Sol so­raqylyqty istegen basqa emes, óz qa­zaǵymyzdyń jigiti. Mine, osyndaı sum­dyqtardyń biriniń izi basylyp umy­ty­la bastasa, taǵy bir jerden ekin­shi sum­dyq burq ete túsedi.

Aıdyń-kúnniń amanynda jurttyń ja­ǵa­syn ustatar qanquıly qylmysqa ba­rý, qolyn qanǵa malý, kisi óltirý esh­bir aqylǵa syımaıdy. Osynshalyq qa­ra­júrek qatygezdik bizdiń qazaqtyń qa­ny­nda da, zańynda da joq edi ǵoı. Tip­ti, bireý aldynda aıypty bolyp qal­sa da «Aldyńa kelse, atańnyń qunyn kesh» dep otyratyn keshirimdi qazaq edik qoı. Áı deıtin aja, qoı deıtin qo­ja qalmaǵany ma dep te nazalanýǵa máj­búrmiz. О́ıtkeni, qatygezdikti  baryn­sha asqyndyryp, kisi óltirýshi ki­sá­pir­likti  údete túskender qatarynda zań jáne quqyq qorǵaý oryndarynyń qyz­metkerleri jıi-jıi boı kórsetýde. Ha­lyqty qylmystan qorǵaıtyndar sóı­tip jatsa, munyń qasqyrǵa qoı ba­q­­tyrǵannan nesi artyq, qatygez ki­si ól­tirýshilikke qaıtip tosqaýyl qoı­maq­pyz?

Biraq bizdi alańdatatyny ol emes. Zań oryndary óz qorasyndaǵy jol­syz­­dyq pen zańsyzdyqty bizsiz-aq óz­de­ri jónge salyp, retke keltire jatar. Bizdi qınaıtyn da mazalaıtyn su­raq: búgingi qazaqqa burynǵy qazaqta bol­ma­ǵan qatygezdik, qanisherlik qaıdan kel­di? Qazaqtyń kózin qara tuman shel jaýyp, bir-birine nege sonsha jaý­y­ǵyp, qylt etse bir-birin pyshaqtap, ba­ý­y­z­dap, atyp, asyp, býyndyryp, tu­n­­shyq­ty­ryp, órtep óltirýge daıyn tu­ra­dy? Bul suraqtyń naqpa-naq jaýabyn aı­qyn­­dap aıtý da qıyn. Bul arada  túgel qa­­zaqty aıtyp, tutas halyqty qaralap tur­­maǵanymyz túsinikti shyǵar. Desek te, ­bir bıeden ala da, qula da týady de­gen­­deı, aramyzda ynsapsyzdar, meıma­na­­sy tasyǵandar, tárbıe kórmegen kór­keý­deler, kúnshilder, kórealmaýshylar, ońaı oljaǵa qunyǵýshylar, taǵy basqa sumyraılar men sumpaıylar jetip ar­ty­lady. Qanquıly qatygezdik te osy­lar­dan, osy taraptan shyǵyp jatyr.

Qarajúrekterdi jaılaǵan bul qa­ty­gezdikten búgingi qazaq qoǵamynyń she­gip otyrǵan zardap-zııany az emes. Qat­ty opyndyryp, kóp retterde qaıǵy-qa­si­ret­ke dýshar etýde. Kóp analar ańyrap, áıel­der jesir, balalar jetim bolyp qa­lýda.  Kúni keshe О́skemende pogondy haıýan qanisherlerdiń qolynan asqan qatygezdikpen qaza taýyp qyrshynynan qıylǵan qos órenniń de artta qalǵan bes balasynyń kóz jasynyń obaly kimge bolmaq? Basynan sóz asyrmaıtyn basqa  pasyq ta sasyq keýdeler aldaǵy ýaq­yt­ta áli de qatygezdiktiń qandy dás­tú­rin jalǵastyra bermek pe? Kúlli jur­t­shy­lyq qaýym bolyp oılanatyn suraq, tol­ǵanatyn túıtkil osy.

Qatygezdik qazir búkil qoǵamnyń ashy janaıqaıyn týǵyzýda. Adam jú­re­gindegi Alla bergen eń úzdik qasıetter – ma­­habbat pen meıirim, qaıyrym men qa­na­ǵat ekendigin áste umytýǵa bolmaıdy. Olaı bolsa, osynaý qaıyrymsyzdyq sın­­dromyna, talaılardy qaıǵyǵa baty­ryp jatqan qatygezdikke qarsy búkil qo­ǵam, jalpy halyq bolyp kúresý ke­rek­ti­gi kúmán týdyrmaq emes dep oılaımyz.

Qorǵanbek AMANJOL, 

«Egemen Qazaqstan»