«Qaldyq qaǵıdatynan» qulan-taza aryldyq pa?

Buryn qazaq kim edi? «Saptaıaqqa as quıyp, sabynan qaraýyl qaraıtyn» zamandy bastan keship, aldyna quıylǵan asty alańdamaı ishe al­maıtyn. Keıbir ishkenge máz, jegen­ge toq bolyp júretin jandaıshaptar bolmasa, bar qazaqtyń arqasyna óki­mettiń de, ony alqalaıtyndardyń da tizesi batýdaı-aq batty. Qazaqtyń óne­ri, óleńi, dombyrasy, tarıhy men áde­­bıeti – bár-bári túkke turǵysyz dú­­nıe sanalyp, orysshaǵa aýdarylyp, bas­qalardy moıyndatqandary ǵana amal­syz aýyzǵa alynatyn. 

Bir mysal, Qajymuqandy qo­sa al­ǵan­da, búkil qazaqtyń ıgi-jaq­sy­la­­ry jınalǵan Jıdebaıdaǵy Abaı­dyń 100 jyldyq toıyna, o, to­ba, res­pýb­lıka, oblys túgil, sol aý­dan­nyń birinshi hatshysy da qatys­pa­ǵan ǵoı... Bul erte ýaqyt desek te, sol jaǵdaı Keńes Odaǵy taraǵansha óz­­ger­gen joq. Ásirese, ortalyq pen sol­­tústik oblystarda syı-qurmettiń bá­­ri qazaqqa «qaldyq qaǵıdatymen» ǵa­­na kórsetiletin. Talaı jyl teatr­lar men fılarmonııada shyrqaǵan ánshi­le­­­ri­miz, rólderdi kelistirip oınaǵan óner­­­­pazdarymyz, aıtaryn dóp aıtyp, j­a­zaryn jaryp jazǵan aqyn-ja­zý­shy­la­­rymyz proporsııany saqtaý úshin ǵ­ana qaldyq ataqtarǵa ıe bolyp ja­ta­tyn. Áıtpese ol da joq, óıtkeni, «qazaq­tyki bos aıǵaı», ilip alary joq nár­se dep esepteletin. Saıasat úshin bol­masa, óner túgili óndiriste de ozyp shyq­qandarǵa asa oń qabaq tanytyla qoı­maıtyn.

Bir mysal aıtaıyn.  Petropavlda «Soıýzselınvod» atty aýyz sýdy qu­byr­larmen alysqa tartatyn odaqtyq alyp trest boldy. Sony qurylǵan kú­ni­nen bastap 25 jyl boıy Qattaı Ken­shinbaev degen bir qazaq basqardy. Ká­siporynnyń 16 myń shaqyrym sý qu­by­ryn tartyp, Gınnestiń rekordtar ki­tabyna kirgeni de bar. Sol qazaqqa buı­yrǵany úsh Eńbek Qyzyl Tý já­ne bir Qurmet Belgisi ordenderi. Al ba­sqa bir ulttyń ókili dál osylaı eń­bek etkende Eńbek Erin de, Mem­le­ket­tik syılyqty da alatyny aqıqat edi...

Al qazir... Árıne, bári jaryl­qa­nyp qaldy demeımiz, biraq qazaq bas­qalarmen shyn teńeldi, tipti keı­bi­reýlerden, qudaıǵa shúkir, ozyp ba­ra­dy. «El keneldi, tól teńeldi» de­gen osy. Jastarymyz boks, kúres qa­na emes, aqyl-oıdyń sporty deı­tin shahmattan da ortany jaryp, álem­dik aldyńǵy qatarǵa shyǵyp ja­tyr... Aldymen soǵan qýanýymyz ke­rek. Al biraq osyndaıǵa qaramaı keı­bireýlerdiń oıpyrmaılap, baıaǵy «jı­delibaısyn» zamandy ańsaı beretinine tań qalasyń. 25 jyl ótse de baıaǵy dúrildep jatatyn zaýyt­tar qaıda, jeńil ónerkásiptiń fab­rı­kalary qaı­da, 36 mıllıon qoı qaı­da deıtinder kóp. Ondaılar qo­ǵamnyń ozyq oılylary deıtin aqyn-jazýshylarymyzdyń ara­synan da kóptep shyǵatynyna eki ese ta­ńyr­qaı­syń... О́nimin eshkim almasa, sapasy men baǵasynan eshqaıda ótpese, ondaı zaý­yttar men fabrıkalar bankrot bolmaı ne etýshi osy zamanda?

Keıbireýler kitaptarynyń shyq­paı­tynyna, kitaby shyqsa, qa­la­ma­qy­nyń durys tólenbeıtinine nalıdy. Qa­zir ne shyqsa da, ne óndirilse de osyny alý­shy bolar ma eken degen suraqty al­dymen qoıý kerek qoı. Kitaptaryn ót­kizý úshin osy zamanda naǵyz myqty ja­zýshylar bir-biriniń jazǵanyn taldap, synap, qysqasy, sol shyǵarmaǵa, avtorǵa degen qyzyǵýshylyqty týdyrý kerek edi ǵoı. Sonda ondaı kitapty oqyr­man kútip júredi, shyqqanyn es­tise, izdep júrip satyp alady. Qazir álem­degi jazýshylar sondaı amal-aı­la­ǵa kóshken. Kitaby shyqpaı jatyp, ata­ǵyn jetkizedi. Al bizdikiler tek óki­met­ten dámetip, qol jaıa berýdi biledi.

Baıaǵyda jetimmin dep jylaı beretin bir aqyn aǵamyzǵa qurdastary qaljyńdap: «Jıyrmada da jetimmin dep jylaǵan, Otyzda da  jetimmin dep jylaǵan, Qyryqta da jetimmin dep jylaǵan, Sonda barlyq aqyn jı­­nalyp: oý, qoısańshy endi dep su­ra­ǵan» demekshi, qalamaqynyń jyryn basqa qyrynan sheshetin kez kel­di emes pe?! Onyń ústine, kim kó­ringen ki­tap shyǵaryp, sózdiń qunyn tú­s­i­rip jiberdi. Oqyrman qazir kitap joq demeıdi, oqylatyn kitap joq deı­di.  Sondyqtan oı-órisi ozyq aqyn-ja­zý­shylar kitap ótkizýdiń qısyndy jol­da­ryn ózderi taýyp, «zamany túlki bol­­sa, tazy bolyp shalýy» kerek se­kil­di.