– Muhtarbaı aǵa, osy jurt sizdiń Myńjyldyqtyń 7 esebiniń birin sheshken qazaq ǵalymy ekenińizdi aıtady. Nove Stoks teńdeýin sheshkenińiz úshin Kleı matematıkalyq ınstıtýty kesimdi sózin aıtty ma?
– Men áli Kleı ınstıtýtyna eseptiń sheshýin jibere qoıǵan joqpyn. Amandyq bolsa, osy 1-2 aıdyń ishinde jiberip qalarmyn. О́ıtkeni, olar útir-núktesine deıin túrtkilep qaraıdy. Sál-pál túsiniksiz jazsań, taǵy tartqylaýy múmkin. Bul eseptiń aınalasynda álemniń 1500-deı matematıgi bas qatyrǵan.
– Buǵan deıin áli de eseptiń túzeıtin jerleri bar ekenin aıtyp júrdińiz ǵoı. Taptyńyz ba?
– Kemshilikterin taptym. Bárin jóndegen sııaqtymyn. Biraq báribir kemshilik ketýi múmkin. Máselen, bir jerinde útiri qalyp qoısa da aǵylshynshaǵa aýdarǵanda basqa sóılem bolyp shyǵady. Formýlalardy jazǵanda bir áriptiń ornyna basqasy ketip qalsa, bitti. Osynyń bárin egjeı-tegjeıli qarap shyǵýǵa ýaqyt kerek boldy.
– Sizdiń sheshken esebińizdi Reseı matematıkteri qarap jatqanyn estip edik. Olardyń pátýasy qandaı?
– Qazir Reseıde ondaı kúrdeli esepterdi qaraı alatyn matematıkter qalmady dese de bolady. Burynǵy M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Vıktor Sadovnıchıı sııaqty myqty matematıkteri qartaıyp qaldy. Keıingi kózge ilingenderi shetel asty. Onda qazir kúrdeli matematıkamen aınalysatyn adamdar azaıdy. Matematıkasy barǵan saıyn álsirep barady. Qazir myqty matematıkter Qytaıda bar.
– Jyl saıyn bizde matematıkadan Jáýtikov atyndaǵy halyqaralyq olımpıada ótedi. Orys balalary esepke júırik. MMÝ janyndaǵy SÝNS oqýshylary birneshe jyl qatarynan bas júldeni basqa elderge bermedi. Al siz kerisinshe aıtyp otyrsyz?
– Reseıde halyq bizden on ese kóp. Sondyqtan jastardyń arasynan myqty matematıkter tabylyp otyrýy zańdylyq. Bizdiń balalar da naqty ǵylymǵa óte qabiletti. Biraq olarǵa jolǵa qoıylǵan, júıeli qoldaý qajet. Bizdiń orys mektepterinde oqyǵan matematıkaǵa myqty balalar da ońyp turǵan joq. Boılarynda alǵyrlyq bolǵanymen, shetelge taıyp turýǵa beıim. Eljandylyq jetispeıdi.
– Aıtqandaı, jańa sizder daýlasyp jatqan qandaı esep edi?
– Matematıkterdiń dúnıejúzilik kongresi qabyldaǵan uıǵarym boıynsha, 500 esep sheshimi qıyn esepterdiń qataryna jatqyzylǵan. Onyń 15-i kúrdeli, 7-ýi asa kúrdeli dep tanylǵan. Osy jeteýge keıinnen «Myńjyldyqtyń eń kúrdeli matematıkalyq tapsyrmalary» degen at berildi. Jeteýdiń bireýi – Pýankare gıpotezasyn reseılik ataqty Perelman sheshse, «Nove-Stoks» teńdeýiniń jaýabyn tabýǵa men sııaqty árekettenip júrgender myńdap sanalady.
Áset Dúrmaǵambetov degen matematıgimiz de sol jeti eseptiń birine aýyz saldy. Biraq maıda-shúıde kemshilikteri bar. Solaryn túzep, sózderi men formýlalaryn durystap jazsa, bul esep te sheshilip turǵan sııaqty. Al professor Baltabek Qanǵojınniń aıtyp otyrǵan syny óte oryndy. Bul esepti basqa bireýler sheshkenshe ózimizdiń matematıgimiz sheshkeni durys.
– Osydan biraz jyl buryn akademık О́mirzaq Sultanǵazın bizge bergen suhbatynda «Matematıkanyń altyn ǵasyry bastaldy» dep aıtyp edi. Sol sózdi rastaısyz ba?
– Qazir jumys istep júrgen myqty matematıkterimiz alpystan asyp ketti. Matematıka damýy úshin bir top adam birigip, synı turǵyda birlese áreket etýi kerek. Olar birin biri túzeý arqyly kóshbasshy shyǵara alady. Eger matematıkterdiń birneshe myqty toby bolsa, onda ǵylymı aıtys-tartys arqyly birin biri ósiredi. Ǵylym damıdy. Al, ókinishke qaraı, syrtta oqyǵan myqty qazaq stýdentterin shetel qaǵyp alyp ketip jatyr.
– Qazaqstandaǵy halyqaralyq olımpıadalarda da kózge erekshe túsken balalarǵa birinshi kezekte kórshi memlekettiń ýnıversıtetteriniń ókilderi júgirip kelip, tegin grant usynatynyn da baıqap júrmiz.
– Matematıkaǵa óte qabiletti bala keıde UBT-dan tómen baǵa alyp qalady. Osyny da eskerip, esepke júırik balalarǵa rektorlyq grant berý týraly usynystardy aıtyp júrmiz. Aqyldy balalardy ózimizde ustap qalǵan kezde ǵana bizde matematıkanyń altyn ǵasyry bolady.
– Japyryp syılyq almasa da, A.Jumadildaev, T.Qalmenov, R.Oınarov, Ǵ.Sádibekov, E.Nursultanov, N.Temirǵalıev syndy myqty matematıkter júr ǵoı. Qazirgi jastardyń ishinde myqtylary bar ma?
– Suraǵan Dórbatqan degen óte daryndy matematık bar qazir. Oralmandar orysshaǵa shorqaq, basqa salaǵa bara almaı tur. Sondyqtan matematıkadaǵy myqtylardyń jartysy oralmandar arasynan shyǵyp jatyr.
– Jańa ǵana sizder talqylap jatqan Myńjyldyqtyń 7 esebiniń sheshimi oryssha jasalǵan. Sizder ony qazaqsha sheship jatyrsyzdar. Al stýdentter aǵylshynǵa oqýlyqtarmen otyr...
– Matematıkada bireý aǵylshynsha baıandama jasasa, 20 shaqty termınin jattap alsańyz, jobasyn qınalmaı túsinip otyrýǵa bolady. Úshtildilik máselesin qozǵaǵyńyz kelip otyr ǵoı. Shyn máninde bizder aǵylshyn tilin tereń úıretý arqyly bolashaqta shetelge zym-zııa ketip qalatyn kadrlar daıyndamasaq jaqsy bolar edi. Ásirese, orys mektepterin bitirgen qazaq balalary ketkileri kelip turady. Baǵdarlamalarynyń ne bálesi bar ekenin, oqýshylardyń otanshyldyq sezimin álsiretip tastaıdy eken.
– Muhtarbaı aǵa, sizdiń azamattyq ustanymyńyzdy, ótkir aıtatynyńyzdy bilemiz ǵoı. Endi eljandylyqty qalyptastyrýǵa qandaı usynys bildiresiz? Negizinen, patrıottyqqa tárbıeleý gýmanıtarlyq salanyń ǵana moınynda sııaqty. Álde jańylysyp otyrmyn ba?
– Ol ras. Qazir televızııa, ınternet arqyly batystyq ıdeologııalyq ekspansııa júrip jatyr. Ony Reseı údetip otyr. Shetelge baryp kelgen stýdentter sol jaqtyń tárbıesine tez beıimdelýde. Búginde qyryqtan asqansha úılenbeý kerek degen túsinik qalyptasyp qaldy. Ulttyq tárbıege basa kóńil bólmese, bolmaıyn dep tur.
– Jyl saıyn Elsevier agenttigi Scopus ǵylymı basylymdarynyń halyqaralyq bazasyn tazalaıdy. 2016 jyly paıdasy da, qajeti de joq dep qoqysqa laqtyrylǵan 15 jalǵan jýrnalda qazaqstandyq ǵalymdardyń 2040 maqalasy jarııalanǵan. Bul jýrnaldarǵa jarnasyn tóleseń, eshqandaı resenzııasyz, tekserissiz kez kelgen eńbekti basa beredi. Osy bizde aqshaǵa satylmaıtyn taza ǵylymı basylymdar bar ma?
– Baıaǵyda Keńes ókimeti ydyraǵanda bizden ketkender AQSh-qa, taǵy birneshe elge baryp, akademııa ashyp aldy. 250 AQSh dollaryn berseń, sol akademııalardyń akademıgi degen ataqty satyp alýǵa bolatyn. Sol sııaqty, Scopus bazasy paıda bolǵan kezde pysyqtar aqyly jýrnaldar ashty. 5 jýrnaldy qatar shyǵarady da, bir-birimen silteme bólisip otyrady. Siltemesi kóbi Scopus bolady. Thomson reıtıngine iligedi. Oǵan Qazaqstannan da talaı maqalalar shyǵyp jatqany ras.
Satylmaıtyn jýrnaldar áli de joq emes. Reseıde de bar. Mysaly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Matematıcheskıı jýrnal» degen basylym bar. Sol ádil, taza, Thomson reıtıngine ilikken. Qazaqstanda Scopus-ke ilikken úsh jýrnal bar. Bireýi hımııa salasynda. Jáne dáp osy bizdiń Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýty bir jýrnal shyǵarady.
– Qazaqstannyń 100 jyldan keıin baı memleketke aınalatynyna kúmán keltirmeıtin adamsyz. Osyny qandaı ǵylymǵa negizdep aıtyp júrsiz?
– Qazaqstannyń jer asty, jer ústi baılyǵy men keń-baıtaq jeri osy dalada myqty memleket qurýǵa negiz bola alady. Bolashaqta bizdiń elimizde baı halyq turady. Qazirgi tehnıkalyq damý deńgeıinde Qazaqstanda 80 mıllıonǵa jýyq adam muqtajsyz ómir súre alady. Jalǵyz Ońtústik Qazaqstan oblysy búkil Qazaqstandy asyraı alar edi. Tek ol úshin aýyldy damytýdy qaıta qolǵa alýymyz kerek.
– Dál osy kúnderi Reseı Federasııasy Ulttyq akademııasynyń akademıgi Vıktor Sadovnıchıı aıtqandaı, uly matematık retinde mıyńyzdy ne nársege qatyryp júrsiz?
– Uly matematık emes shyǵarmyn. Myqty matematık deseńiz de jetkilikti. Qazir jer silkingen kezde matematıkalyq ádister arqyly oǵan qalaı daıyn bolý kerek, bizge qandaı kólik túrleri tıimdi degen máseleler tóńireginde jumys istep júrgen jaıym bar.
– Osy ıdeıalaryńyzdyń aınalasynda sizdi qoldaıtyn top, shákirtterińiz bar ma?
– Adam balasy týa sala aqyldy bolmaıdy, tárbıede kóp kemshilikter jiberip alǵan sııaqtymyz. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrgisi keletin adamdardan qashamyn. Sondyqtan shákirtterim kóp emes. Eń bastysy, az bolsa da bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
