Qazaqstannyń ǵaryshty ıgerý qadamy neden bastaldy? Sál tarıhı sheginis. Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy bolyp turǵan kezinde Nursultan Ábishuly Nazarbaev birneshe ret KSRO ǵaryshkerler otrıadyna iligýge talaptanǵan qazaqstandyq ushqysh Talǵat Musabaevqa osy máseleni oń sheshýge kómektesti. Sóıtip, 1990 jyldan bastap ol keńestik ǵaryshkerler otrıadynda daıyndyqty bastady. Osy jyldyń basynda Baıqońyr ǵarysh aılaǵynda Jalpy mashına jasaý mınıstrliginiń basshylyǵymen kezdesý kezinde birinshi qazaqtyń ǵaryshqa ushýy týraly másele prınsıpti túrde sheshildi, ol KSRO-nyń eńbek sińirgen synaýshy ushqyshy, Keńes Odaǵynyń Batyry Toqtar Áýbákirov boldy. Al qazan aıynda, Toqtar Áýbákirovtiń ǵaryshqa ushýy kezinde Qazaqstannyń ǵaryshtyq eksperımentteriniń birinshi ǵylymı baǵdarlamasy oryndaldy. Bul ushý – kosmonavtıka tarıhynda sońǵy keńes ǵaryshkeriniń ushýy retinde de qaldy.
Qazaq KSR Prezıdenti bolyp saılanǵan N.Á.Nazarbaev 1991 jylǵy 31 tamyzda bizdiń respýblıkanyń aýmaǵynda ornalasqan «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵy Qazaqstannyń menshigi dep jarııalanǵan Jarlyqqa qol qoıdy. Bul KSRO quramyna kiretin respýblıka Prezıdentiniń batyl qadamy boldy. Iаǵnı, Prezıdenttiń Qazaqstan ǵaryshynyń damýyna bergen úlken mańyzyn kýálandyratyn tarıhı qadam.
KSRO-nyń qıraýy jáne onyń izinshe bolǵan aýyr ekonomıkalyq daǵdarys adamzattyń ǵaryshtyq dáýiri bastalǵan, ǵaryshqa birinshi Jer serigi ushyrylǵan jáne birinshi adam – Iý.A.Gagarın ǵaryshqa shyqqan dúnıejúzilik praktıkalyq ǵaryshnamanyń altyn besigi – «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń aldyna «Bolý nemese bordaı tozý...» degen gamlettik suraqty kóldeneń tartqany ras. Ony biz qazir jyly jymıyp qana eske alatyn shyǵarmyz, al shyn máninde jas memleket úshin bul óte aýyr synaq ári bolashaq úshin tańdaý jasaýdyń jaýapty sáti edi. Tek táýelsiz Qazaqstannyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kóregen saıasatynyń arqasynda, shekten shyqqan kúshterdiń qarsy is-qımylyna qaramastan, ekonomıkalyq quldyraý jaǵdaıynda jalǵyz durys sheshim – «Baıqońyr» keshenin Reseıge jalǵa berýge sheshim qabyldandy.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Ulttyq aeroǵarysh agenttigi «Baıqońyr» kesheniniń nysandaryn túgendeý jáne tehnıkalyq jaǵdaıyn baǵalaý jóninde orasan zor jumys atqardy, onyń nátıjeleri «Baıqońyr» keshenin jalǵa berý shartyna negiz boldy. Nátıjesinde Reseımen uzaq merzimdi jáne tyǵyz yntymaqtastyqtyń nysany bolǵan, halyqaralyq yqpaldastyqqa jol ashqan «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵyn saqtap qaldyq.
Keńestik kezeńde bastalǵan birinshi qazaq ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirovtiń ǵaryshtyq eksperımentteriniń ǵylymı baǵdarlamasyn táýelsiz Qazaqstan 1994, 1998 jáne 2001 jyldary Talǵat Musabaevtyń ǵaryshqa úsh ret ushýy jáne ushqysh-ǵaryshker Aıdyn Aıymbetovtiń 2015 jyly ǵaryshqa ushýy kezinde jalǵastyrdy. Qazaqstandyq ǵaryshkerlerdiń bul saparlary Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jan-jaqty qoldaýy men olardy josparlaýǵa, daıyndaýǵa jáne keń halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda júzege asyrýǵa baılanysty kúrdeli qarjylyq jáne uıymdyq máselelerdi sheshýge tikeleı qatysýynyń arqasynda ǵana júzege asty.
Táýelsiz Qazaqstannyń ǵarysh derjavasy retinde qalyptasýyna baǵyttalǵan Memleket basshysynyń tabandy ári buljymaıtyn saıasatynyń aıǵaǵy onyń «2005-2007 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasynda ǵarysh qyzmetin damytý» birinshi memlekettik baǵdarlamasyn qabyldaý týraly Jarlyqqa qol qoıýy boldy. Bul baǵdarlamadaǵy prınsıpti jańalyq oǵan ǵarysh keńistigin zertteý boıynsha ǵylymı jumystarmen qatar ǵarysh keńistigin paıdalanýmen baılanysty jobalaý jumystarynyń engizilgeni boldy. Osy baǵdarlamanyń sheńberinde «Kazsat-1» baılanys spýtnıgin qurý jáne ushyrý jobasy iske asyryldy, ǵarysh tehnıkasynyń arnaıy konstrýktorlyq-tehnıkalyq bıýrosy quryldy, Jerdi qashyqtyqtan zondtaý ǵarysh júıesiniń, ǵylymı-tehnologııalyq maqsattaǵy ǵarysh júıesiniń, ǵarysh apparattaryn qurastyrý-synaý kesheniniń, «Báıterek» ǵarysh zymyran kesheniniń jobalaý materıaldaryn ázirleý bastaldy. Sonymen birge, alǵashqy memlekettik ǵarysh baǵdarlamasyn iske asyrýdy tipti oıdaǵydaı boldy dep sanaýǵa bolmaıdy. Atqarylǵan jobalardyń arasynda tek bir joba – «Kazsat-1» baılanys spýtnıgin qurý jáne ushyrý jobasy sońyna deıin jetkizildi. Alaıda, bul joba sapasyz oryndaldy...
Birinshi memlekettik ǵarysh baǵdarlamasyn iske asyrýdaǵy sátsizdiktiń sebepterin synı taldaý bul sebepter júıelik sıpatta bolǵanyn kórsetti. Memlekettik baǵdarlamaǵa birtutas basshylyq bolǵan joq, onyń iske asyrylýyna úsh vedomstvo mindetti boldy. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ǵylymı zertteýlermen jáne jobalaý materıaldardy ázirleýmen baılanysty jobalarǵa jaýap berdi, Aeroǵarysh komıteti «Báıterek» ǵarysh zymyran keshenin qurý jobasyna jaýap berdi, Aqparattandyrý jáne baılanys agenttigi «Kazsat-1» baılanys spýtnıgin qurý jobasyna jaýap berdi.
Qazaqstannyń ǵarysh qyzmetin nyǵaıtý týraly aqıqat qamqorlyq Memleket basshysynyń ǵarysh qyzmeti salasyndaǵy basqarýdyń derbes memlekettik organy retinde 2007 jylǵy 27 naýryzda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ǵarysh agenttigin qurý týraly sheshimi boldy. Sóıtip, Qazǵaryshtyń aldyna el Prezıdenti Qazaqstanda zamanaýı jáne tolyqqandy ǵarysh salasyn qurý maqsatyn qoıdy. Memleket basshysynyń Ulttyq ǵarysh agenttigin qurý týraly bul sheshimi kútilgendeı nátıje berdi Onyń qyzmetiniń tek 7 jyl ishinde Qazaqstan ǵarysh qyzmetin damytýda óziniń ǵarysh qyzmetin damytýshy kóptegen elder úshin ondaǵan jyldar teń joldan ótti. Mine, Qazǵaryshtyń 7 jylǵy jumysynyń nátıjesinde elimizdiń ǵarysh ınfraqurylymy biryńǵaı jetekshilikke toptaldy, Qazaqstan Respýblıkasynda ǵarysh qyzmetin damytý strategııasy ázirlendi. Ǵarysh salasy kásiporyndarynyń ǵylymı jáne ınjenerlik quramynyń bilikti kadr toby qalyptasty. Praktıkalyq tájirıbe men daǵdy alý úshin Reseıdiń, Ýkraınanyń, Fransııanyń jáne Ulybrıtanııanyń jetekshi ǵarysh kásiporyndarynda qazaqstandyq ǵalymdardyń, ınjenerler men konstrýktorlardyń taǵylymdamasy uıymdastyryldy. Otandyq spýtnıkterdiń eki orbıtalyq toby jasaldy, ushyryldy jáne paıdalanýǵa berildi: birinshisi – «Kazsat-2», «Kazsat-3» eki baılanys spýtnıkten turatyn top jáne ekinshisi – «KazEOSat-1», «KazEOSat-2» eki Jerdi qashyqtyqtan sýretke túsiretin spýtnıkten turatyn top. Jerdegi ǵarysh ınfraqurylymynyń nysandary – «Kazsat» baılanys ǵarysh júıesiniń jerdegi negizgi jáne rezervtegi keshenderi, jerdegi basqarý kesheni jáne JǴZ ǵarysh júıesiniń jerdegi kesheni, sondaı-aq joǵary dáldikti spýtnıktik navıgasııa júıesiniń nysandaryna qurylysy aıaqtaldy jáne paıdalanýǵa berildi . Ulttyq ǵaryshtyq zertteýler jáne tehnologııalar ortalyǵy quryldy. 2010-2014 jyldary Ortalyq 37 ǵylymı-zertteý jobalaryn iske asyrdy, ónertabysqa 5 patent aldy. Dıfferensıaldy stansalardy ıgerý boıynsha tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar atqaryldy jáne QR JSNJ úshin sany 50 dana DS alǵashqy partııasy shyǵaryldy. Jetekshi ǵarysh derjavalary: Reseımen, Ýkraınamen, Fransııamen, Germanııamen, Qytaımen, Úndistanmen, Ulybrıtanııamen, Italııamen, Japonııamen, Ońtústik Koreıamen, Izraılmen jáne basqalarymen ǵarysh keńistigin beıbit maqsatta zertteý jáne paıdalaný salasynda halyqaralyq yntymaqtastyq ornatyldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Ǵarysh qyzmeti týraly» zańynyń jobasy ázirlendi, oǵan el Prezıdenti 2012 jylǵy 6 qańtarda qol qoıdy.
Osylaısha, ǵarysh qyzmetin damytýdyń osy kezeńinde otandyq ǵarysh salasyn qurýda sapaly jumys atqaryldy. Zamanaýı ǵarysh ınfraqurylymy quryldy, ǵarysh tehnıkasy men tehnologııasynyń otandyq úlgilerin jasaý isine tyń serpin berildi.
Qazaqstannyń ǵarysh salasyn odan ári damytý qarqynyna álemdik ekonomıkalyq daǵdarys jaǵymsyz áser etti. Osy jaǵdaıdan shyǵýdyń sheshimi Memleket basshysynyń 2016 jylǵy 6 qazandaǵy elde aeroǵarysh ónerkásibin jedeldetip damytý mindeti júktelgen Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligin qurý týraly sheshimi boldy. Qurylǵan jańa mınıstrliktiń basshylyǵy Ulttyq ǵarysh agenttigi jınaǵan qarqyndy óristetý úshin orasan kúsh jumsaýda.
Mınıstrlik otandyq orbıtalyq spýtnıkter tobyn odan ári damytý boıynsha, ǵarysh tehnologııalarynyń jańa qosymshalaryn ázirleý boıynsha, el ekonomıkasy salalarynyń mindetterin sheshý úshin, ǵarysh júıesiniń ónimderi men qyzmetterine óskeleń suranysty qanaǵattandyrý úshin qurylǵan zamanaýı ǵarysh ınfraqurylymyn paıdalaný tıimdiligin arttyrý boıynsha jáne ǵarysh salasynyń ǵylymı-tehnologııalyq bazasyn damytý boıynsha úlken jáne qarqyndy jumys júrgizýde.
Marat NURǴOJIN,
Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi vıse-mınıstri,
Meıirbek MOLDABEKOV,
Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Aeroǵarysh komıteti tóraǵasynyń keńesshisi
