Aýyl – ata-anańdaı qadirli asqaq uǵym ǵoı! Ol kórkeıip gúldense, týǵan jerdiń taý-tasymen tamyrlas mundaǵy bizdiń de janymyz báısheshekteı qulpyryp, búrshik jarady. Kindik qanyń tamǵan jerge jyl qusyndaı saǵynyp oralǵanda júrek týlap qoıa beretini nesi eken-aı! Anadaıdan aǵarańdap aýyl tóbesi qyltıǵannan sezim selimen birge alasuryp aǵa jóneletin kókiregińdegi bul netken qudiretti surapyl kúı sonshama. Álemniń eshbir jumaǵy dál osy sulýlyqtyń, shynaıy kartınanyń ornyn basa almaıdy... Shyńyraýdaǵy shydamnyń shyryly shymyrlaı shyrqalady. Túıeórkesh jotanyń maıdatúk mamyǵy Syrdarııa kópirine baryp tirelgen tustan ásem álem bastalady. Aınadaı aıdynnyń betinen kókala úırek kólbeı-kólbeı ushady. Qamys-qoǵa yrǵalyp, sybyzǵy syńsıdy. Qıqýlap qustar án salady. Biraq olardyń birli-jarymynan basqasynyń atyn bala kúnimizde mektepte oqytpapty. Qap, áttegen-aı! Tolyq bilmegendikten ataı almaı kúmiljımiz-aý. Jubanatyn jaıt, Elbasy jaqynda «Egemende» jaryq kórgen maqalasynda ár óńirde mekendeıtin ań-qustardy, ósimdik ataýlynyń túrlerin, tarıhı oryndardy jas jetkinshekterge oqytyńdar dep óte oryndy máseleni kóterdi. Altyn besik-aýylyńda ósetin shópterdi bilmeı, baý-baqshańa uıa salǵan qustyń atyn ataı almaı tursań, seniń anaý aıdaladaǵy Aýstralııanyń ań-qusyn, ósimdigin jatqa aıtqanyńnan ne paıda?
...Aýylyń týraly jaqsy habardy qulaǵyń shalsa, qamyqpaı, qýanasyń, sýyt habar estiseń, sýy kepken aryqtaı qýarasyń. Týǵan jerin syrttaı ǵaıbattap, áldekim orynsyz til tıgizip jatqanda qany týlap qyzbaıtyn adam qazaq emes shyǵar.
Erterekte uzatylǵan bir apamyz saǵynyp, sarǵaıyp týyp-ósken mekenine oralǵanda qaǵyńǵyr, qurbylary jan-jaqtan qaýmalap odan suramaı ma: «Aýyldy saǵyndyń ba?» dep. Sóıtse baladaı ańǵal apamyz: «Aýyl múlde adam tanymastaı ózgerip ketipti ǵoı», degen eken.
– Qoı, á, biz ózgergen dáneme de kórip turǵan joqpyz. Bári sol baıaǵy óziń bar kezdegideı emes pe? – dep álgiler ázilmen qaǵytyp, júregin odan saıyn eljiretip syr sýyrtpaqtaǵysy kelgen ǵoı. Sóıtse qýlyq, sumdyqtan júdá jurdaı apamyz áńgimesin ári qaraı sabaqtapty deıdi:
– О́zgergenin qalaı baıqamaısyńdar? Áne, anaý pisken máýesin kótere almaı basy jerge sál-aq tımeı turǵan alma aǵashy men ketip bara jatqanda maıysqan balaýsa kók shybyq emes pe edi? – dep.
– Jo-o-q, tek osy bir ǵana nársege bola aýyldy ózgerip ketipti dep aıtýǵa bolmaıdy, – dep qyńyr qurbylarynyń qınaǵanyna jany ábden qysylǵan apamyz: «О́zderiń aýyldan eshqaıda uzap shyqpaǵan soń, túk te sezbeısińder. Aýyl ózgergen, ózgergende de qatty ózgergen... Aýylda qazir balmuzdaq satatyn bolypty ǵoı» dep áńgimesin ekilene ázer toqtatqan eken. Bireýge árıne, bul áńgime kúlkili bolyp túıilýi múmkin, biraq osynyń ózinen jastyǵyńnyń kýási – ushqan uıaǵa degen kirshiksiz adal mahabbatty ańǵarýǵa bolady. Sol aıtqandaı, balalyqtyń bal izderi saıraǵan bizdiń aýyl da (Ońtústik Qazaqstan oblysy, Maqtaaral aýdanyndaǵy Sh.Dildábekov atyndaǵy eldi meken) sońǵy birer jylda adam tanymastaı jańǵyrypty. Halyqtyń qoly «kógildir otynǵa» jetip, máre-sáre. Úı ishi gazben jylytylǵan soń, baıaǵydaı kómir jaqqan saıyn oshaqtan kók ala tútin ushyp, qolqany kúl qabatyn tar tirshilik ótken kúnderge sińip joq bolǵan, ásirese, áıelderdiń júzi qýanyshtan raýshan gúldeı ajarlanypty. О́mirdiń osy rahatyn qoı qıynyń shoǵyna taba nan pisirgen qaıran, bizdiń analarymyzdyń kórmeı ketkeni qandaı ókinishti... Munda qazir baıaǵy keńestik kezeńdegi eski úılerdiń izderi tabylmaıdy, kóbine qazirgi zamanǵa saı jańa jobadaǵy úıler boı kótergen. Aýyl turǵyndary ál-aýqatynyń ájeptáýir óskendigi osydan-aq aıqyn ańǵarylady. Qalada turasyń ba, aýylda ma, endi qandaı aıyrmashylyq bar? «О́zgergen. О́zgergendi kóz kórgen» degen mine, osyndaıda aıtylǵan bolsa kerek-ti. Keıbir sharýaǵa epti, beınetke beıim otbasylardyń ystyq, sýyq sýyna deıin úıiniń ishinde syńǵyrlap, qaladaǵydaı jaıly turmysqa etteri úırene bastaǵanmen bir áttegen-aıy, jurt tushy sýǵa zárý. Aýyz sýdy shamasy jetkeni tasyp, endi biri satyp iship otyr. Bir lıtri bir teńge deı me-aý? Solaı-aq bola bersin meıli, biraq «Aýyldaǵy ár úıdiń aýlasynda móldirep sol taza sý nege aǵyp turmaıdy?» degen janaıqaı ǵoı aıtpaǵymyz. Bir kem dúnıe-aı!
Qarashash Toqsanbaı,
«Egemen Qazaqstan»
