Kúresker kúlki ómirsheń

Belgili satırık, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Temirbek Qojakeev ózi­niń «Azamat. Jýrnalıst. Satırık» atty maqalasynda Júsip Altaıbaev týraly bylaı dep jazady: «...Osy uzaq jolda Jú­sip ózin qalamdy qalt-qult etip zorǵa ustap júrgen qalbaǵaı jýrnalıst emes, azýy alty qa­rys, adýyndy jýrnalıst retinde tanytqan. Jaltaq­tyq­­qa jany qas, jaram­saqtaný qolynan kelmeıtin ol «menmin» degen talaı-talaı «tar­lan­dar­dy» táýbege keltirip, sa­basyna túsir­gen». Maqtaýǵa «sarań­daý» professor Temirbek Qojakeev keltirgen Altaıbaev minezi onyń búgingi urpaqqa qaldyr­ǵan barlyq shyǵarma­la­ryna tán qasıet. Qoǵam men dáýirdi saıası-eko­nomıkalyq turpatqa bólip sosıalızm, kapıtalızm dep aıdar taqqanymyzben, sol ýaqyt­ta ómir súrgen halyqtar da óz­deriniń adamı minez-qasıetteri­men qazirgi ýaqyttan alshaq jat­qan joq. Búkil aqparat qu­ral­dary jarysa jazyp jatqan qoǵamdyq derttiń úlkeni sy­baılas jemqorlyq keńes zama­nyn­da da bolǵan. Máselen, Jú­sip Altaıbaevtyń «Jylýshyl Jylysbaev» atty feletony keńes qoǵamynda oryn alǵan jemqorlyqty sol ýaqyttaǵy adamdar minez-qulqy arqyly jerine jetkize sýretteıdi. Bir ókinishtisi, osyndaı feletondar qazir múldem az. «Jep qoıdy, iship qoıdy» degen aıǵaı bar, biraq sony dóp basyp kórsetip jatqan eshkim joq. HH ǵasyrdyń basynda Alash zııaly­lary «uıqydaǵy» el­di «masa» bolyp oıatsa, keńes­tik dáýirde «ara» bolyp ar-ojdanǵa arasha tústi. Keńestik Qazaqstanǵa qa­jet bolǵan «Ara­nyń» Táýelsiz Qazaqstan qoǵamyna da kerek ekendigin ýaqyt dáleldep otyr. Jazýshy-satırık J.Al­taıbaev shyǵarmashylyǵynyń eń tushymdy, eleýli dúnıeleri 1981 jyly «Jazýshy» baspa­sy­nan shyqqan feletondar, syqaqtar, áńgimeler men povesterin qamtıtyn «Naq-naq» jınaǵyna toptastyrylǵan desek, satırık jazýshy osyndaǵy «Ishki jaǵdaı, syrtqy jaǵdaı» atty feletonynda qazaq uǵy­my­na, turmysyna tán mynadaı máselelerdi kóteredi. « – Men ! – Ekonomıst Egeýbaev qolyn kóterdi. – Nelikten ekenin ózi biledi, únem jaǵyna kelgende basbýh joldas sıpaı qamshylap óte shyqty. Munysy durys emes, joldastar. Men aıt­sam, bizde aıǵyrǵa, qosh­qarǵa, saýyn sıyrǵa degen jem qısap­syz kóp jumsalyp júr. Doǵarý kerek muny. Kóktiń kólinde aıǵyrdy jylan jaılap bara jat­qan joq. Bıe saýyp myna úı­diń irgesindegi rýdnıkke qymyz nege satpaımyz?! Al osy kolhozda úsh myńdaı eshki bar eken. Sodan úsh gramm túbit jınaldy ma? Ol qaıda ketip jatyr?... «Túbit» degendi esitkende zal­da otyrǵandar túbitteı úr­pıise qaldy. Nege deseńiz, «Ekpin» kolhozy kolhoz bolǵaly bul sózdiń aýyzǵa alynyp, qu­laq­qa shalynyp otyrǵany osy...» Osy mysaldaǵy bıe saýyp, túbit tútý keńes zamanynyń josparly eko­­no­mıkasyna qanshalyqty paı­da ákeletindiginde emes, eń bastysy satırıktiń oqyrman na­zaryn halyqtyń turmys-tir­shiligine, ata-babadan qalǵan sha­rýashylyq túrlerine aýdartý nıeti baıqalatyndaı. Asyldyń synyǵy, eskiniń kózin kórgen, sonaý 1911 jyly Arqadaǵy Aǵadyr baıtaǵynda dú­nıege kelgen qazaqtyń qarshadaı balasy uly tárkileý bastalǵanda 17 jasta eken. Dalanyń degdar qasıeti men abyz qarııalardyń dana sózderin boıyna sińirip ósken bozbala Júsip jasy egde tartyp kommýnıstik ıdeologııanyń kári­ne mingen shaǵynda da astarlap bolsa da aıtaryn aqyryn jetkizip otyrǵan qalamger. Máselen, «Aqymaq» dep atalatyn fele­to­ny bylaı dep bastalady: «– Osy, Qudaı bar ma, Meke? – deıdi Táıtik qarsy aldynda otyrǵan Medet moldaǵa. – Astaǵypralla! – Molda oń qolymen kókiregin basa qaldy. – Kúpir boldyń, Táıtik, aıtpady deme... – Siz meni túsinińiz, moldeke. Kú­pir-súpirińdi qoıa tur, – deıdi Táı­­tik shart júgine qalyp. – «Qa­ıyrbaıǵa mal qaıǵy, qara eshkige jan qaıǵy» degendeı, men qysy­lyp, janymnan shoshyp kep otyr­myn. Dozaǵyńa ıtermelemeı tura tur! – Janyńnan shoshysań, Haq Taǵalanyń barlyǵyna shák keltirmegin, – dep molda basyn qaqshań etkizdi. – Allany bir, paıǵam­bar­dy haq dep bilý – paryz». О́mir boıy istegeni urlyq, aıt­qany ótirik, aldaý-arbaýmen, ish­kilikke salynyp, táýbasyn umyt­qan, qala shetindegi tatar meshitine baryp túnde ot salyp ketken Táıtik sııaqty azǵyn adamdy Medet moldanyń aldyna ákelip obal-saýap, ar tarazysyna salýy keńestik dáýir qalamgerleri shyǵarmashy­ly­ǵynda kezdese bermeıtin epızod. Keıipkerlerine Qısyqbasov, Irimesov, Maıjemesov, Shaıpaýbıke, Ar­bakeshova, Aınymalıev sııaqty beınesine, minezine, qareketine saı esim-ataýlardy dóp basyp qoıatyn sheber satırık osy joly Moldany Medet, ishkish, aramzaǵa Táıtik dep at qoıýynyń ózi qalamgerdiń ishki dú­nıesin, jan-júreginiń qansha­lyq­­ty taza, ımandy ekendigin ta­nyt­sa kerek. Keńestik dáýirdegi qaı shy­ǵar­many oqysańyz da moldany dúm­she, ańqaý eldi aldaıtyn aramza keıpinde oqyp-tanyǵan urpaq úshin Altaıbaev qalamynan týǵan «Aqy­maq» feletony biraz nárseni ań­ǵartyp ótkendeı. Satıra – ómir aınasy. Ár­kim odan óziniń beınesin, bolmysyn, áreketin kóredi. «Be­tiń túzý bolmasa, ókpeleme aı­naǵa», – demekshi, Júsip Altaı­baev­tyń satıralyq shyǵarmalary ómirdiń ózin qaz-qalpynda kórse­týi­men qundy. Bul týraly J.Al­taı­baevtyń áriptes iz­basary ǵa­lym, zertteýshi T.Qo­ja­keev jan-jaq­ty aıtyp ótedi. «Jýrnalıst-satırık týyndy­la­ryn oqyp otyryp, onyń satı­ralyq tvorchestvosynyń birsy­py­ra belgilerin ańǵarýǵa bolady. Eń aldymen, avtor feletondaryn únemi derlik shartty etip jazady. Faktilerdiń bolǵan jeri, merzimi dál kórsetilmeıdi, kináli adamdar aty-jóni oıdan qoıylady. Biraq feletondarda ómirden, jeke adamdar tirliginen jınaqta­lyp, qorytyndalyp alynǵan is-qylyqtar sóz etiledi. Kóz kórip, qulaq estip júrgen ómir shyn­dy­ǵy qozǵalady. El olardy oqy­ǵan­da-aq «mynaý pálen jerde bolǵan oqıǵa sııaqty eken», «mynaý biz­diń Túgenbaevtyń dál ózi eken» dep, uqsas faktilerdi aıtyp, uq­sas adamdardy atap jatady. Kóp «sabazdar» «osy meni aıtyp otyr­ǵan joq pa?» dep, selk etip, sekem alyp, ish jıyp qalady. Aıa­ǵyn ańdap basyp, jónimen júrýge májbúr bolady. Demek, shartty feletondardyń da áshkereýshi­lik, tárbıelik máni zor». Ádebı, pýblısıstıkalyq mu­ra­lardy zertteý barysynda shy­ǵar­manyń ómirsheńdik muraty degen paıymdaýdy aýyzǵa jıi alyp jata­myz. Belgili bir qoǵam pro­ble­masy­nyń da shekteýli ýaqyty bar. Bir kezderi óte zárý bolǵan másele­ler­diń ýaqyt óte kele kún tártibinen túsip, óziniń mańyzdy­ly­ǵyn jo­ǵaltýy haq. Árıne, ondaı másele­ler tek aqparattyq maǵ­lumat retinde ǵylymı qolda­nys kádesine ja­raýy múmkin. Al biz sóz etip otyr­ǵan shyǵarmanyń ómirsheńdik mura­ty onyń taǵy­lymdyq, tárbıelik máninde jatsa kerek. Jazýshy-sa­tı­rık Júsip Altaıbaev muralaryn zer­deleı oty­ryp kóz jetkizgen bas­ty má­seleniń biri osy boldy. J.Altaıbaev shy­ǵar­mashylyǵy ha­qyn­da belgili ǵalym T.Qojakeev san­amalap kór­setken myna jaǵ­daıat­tar keshegini ǵana emes, búgingi hám erteńgi ur­paq zerdesine de oı salarlyq dúnıeler bolyp tabylady. «J.Altaıbaevtyń satıralyq shyǵarmalary keleli, salmaqty máselelerdi qozǵaıdy, kóptiń kó­ńi­lindegi problemalardy kótere­di. Mysaly, el ishindegi baqta­las­tyq («Onda ne tur?»), keıbir zań oryndaryndaǵy ymyrashyldyq, tamyr-tanystyq («Kelińizder, ta­ny­salyq», «Qunan daýy»), táji­rı­be almasýǵa kelýdi meıramǵa aınaldyrý («Jelke nege qyshı­dy?»), elýde eńbegimiz elenbedi, alpysta ataýsyz qaldyq, shapan jamylmadyq, orden taǵynbadyq dep ókpeleý («Kósege qurmet»), jıylys-májilisterdi ótkizýdegi bos daýyryq, kózboıaý («Sizderdi sendiremin»), adam qanaty jylqy parqyn bilmestik («Eske alyn­dy»), dúmshe ǵalymdyq («Dıssertasııa»), til quraldaryn qoldaný­daǵy paryqsyzdyq («Shyn sy­rym»), qýlar arasyndaǵy quran­shyl­dyq, dinshildik («Baıtal túgil bas qaıǵy», «Mútáýallı»)». Satırık-jazýshy J.Al­taıbaev dáýirinde kóteril­gen osy máse­le­lerdiń qaı-qaı­sy­sy bolsyn kún tártibinen áli kún­ge túsken joq. Qaıta osy prob­le­malardyń deni órship, buryn­ǵy­dan da góri shıelenise, qoıýlana tústi. Tarıh betterine aınalǵan Júsip Al­taı­baevtyń osy shy­ǵarmalaryn qaı­ta jańǵyrtyp, búgingi bas­pasóz betinen sóı­let­sek talaı pendeler ózderin aına qatesiz tanyrlary daýsyz. Jamannan jırendirip, jaqsy­lyq­qa úıretý degenińizdiń ózi qate­lik­ti der kezinde kór­setý­den týyndasa ke­rek-ti. Endeshe, sóz joq, joǵa­ry­da keltirilgen shy­ǵarmanyń tárbıelik-ta­ǵy­lymdyq maqsatynan týyn­daıtyn ómirsheńdik murat degenimiz osy bol­maq. «Qazaq ádebıeti» ga­ze­tiniń 2001 jylǵy 9 qarasha­synda Júsip Al­taıbaev­tyń 90 jyl­dyq mereı­to­ıyna oraı jarııa­lan­ǵan satırık To­lymbek Álim­bekuly ma­qa­lasy­nyń ta­qyrybyn «Naq-naq. Aq myltyq kúlki» dep ataǵan eken. Sirá, osy aq myltyq kúlki biz sóz etip otyr­ǵan kúresker kúlkiniń tabı­ǵatyn ashatyn sııaq­ty. Satırık Tolymbek Álim­bekuly da bul tý­raly óz pikirin bylaı­sha órbi­te­di: «Júsip Al­taı­baevtyń sýretine q­a­ra­sańyz, sy­qa­q­shynyń jú­zin taný qıyn. Kúlki izdeseńiz, tappaısyz. Qa­taldaý, temirdeı tár­tip­tiń keskin-kelbetin kóre­siz de, syqaqshynyń ázil­­­keshtigi qaıda, ol bar ma dep tań­dana úńi­lesiz. Al bi­raq ol tizgen sóı­lem­der kúl­ki­simen qatar uqyp­ty jı­nalǵan júkti, shashaý­syz sap túzegen jaýyn­ger­lerdiń qataryn kóz aldyńyzǵa elestetedi». Satırık Júsip Altaıbaev kúlkisi qoǵam­dy tabalaý kúl­kisi emes, kerisinshe adamdar bo­ıynan jat merez qylyq­tar­dy adalaý, ıaǵnı tazalaý kúlkisi. Qazaq qoǵamyn­daǵy dert­­ti bol­dyrmaý nemese onyń al­dy­n alý áreketi Altaıbaev kúl­kisiniń kúreskerligin, ıaǵnı rý­hanı qarý bolǵandyǵyn kór­se­tedi. Zert­teýshi ǵalymdar men satırık jazýshylardyń qaı-qaı­sy­sy bol­ma­syn qa­lam­ger J.Altaıbaev shy­ǵarma­shy­ly­ǵyna úl­ken ba­ǵa berip, qur­met tuta sóı­leýin­de de úlken syr jatyr. Áıt­pese qazaq sa­tırasynyń sa­ıypqyra­ny, áı­gi­­li Qojakeev­tiń: «Júsip jónin­de jazý zor jaýapkershilikti qa­jet etedi», – deýiniń ózi Altaıbaev shyǵar­ma­shyly­ǵy­nyń qan­sha­lyqty shy­myr, shyraıly ekendigine dálel bolsa kerek-ti. Bıylǵy jyl kórnekti jazý­shy, daryndy pýblısıst, satıra janrynyń sardary atanǵan Jú­sip Altaıbaevtyń týǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Qalam­ger­lik jolyn HH ǵasyrdyń oty­zynshy jyldary bastaǵan J.Altaıbaev óziniń sanaly ǵu­my­ryn jýrna­lıs­tıkanyń azap­ty da, aýyr shyrǵalań jolyna arnady. 1937 jyldardaǵy saıa­sı-qýǵyn súrgin, Uly Otan so­ǵy­synyń aýyrt­pa­shylyǵy, so­ǵy­stan keıingi jaǵ­daı, tyń kó­terý, sosıalızm qu­ry­lysy sııaq­­ty halyq basynan ótkergen san-qıly, soqtyqpaly-soqpaq­ty jyldar shejiresi J.Altaıbaev shyǵarmashylyǵynda jan-jaqty kórinis tapty. Jazý­shy-jýrnalıst J.Altaıbaev ǵ­u­my­ryn úlgi ónege retinde nasıhattaý búgingi urpaq úshin mańyz­dy, ıgi shara bolyp tabylady. О́zi dúnıege kelip qanattanǵan Qaraǵandy oblysy qaladaǵy kó­she men mektepke nemese ki­taphanaǵa Júsip Altaıbaev esi­min berse, halqy úshin qyzmet etip, ónegeli ómir súrgen abzal janǵa degen týǵan halqynyń shy­naıy qurmeti bolar edi. Iá, alty alashqa semser sózben aıbyn bolǵan Júsip Altaıbaev sııaqty azamattary­myz­dy eske alyp, esimin ardaqtaý búgingi urpaq paryzy. Qoılybaı ASANULY, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Qaraǵandy.