Qazaqstannyń beıbit atomy

Atom ónerkásibiniń búgini men bolashaǵy haqyndaǵy halyqaralyq konferensııadan keıingi oı Japon jerinde bolǵan alapat jer silkinisi álemdi dúr silkindirdi. Tórtkúl dúnıeni titiretken zilzala saldarynan bolǵan qalalardyń qı­raýy, ondaǵan myń adamnyń qazasy ǵana emes edi. Adamzattyń úreıin týǵyzǵan jer silkinisinen keıin bolǵan sýnamı saldarynan Honsıý ara­lynda ornalasqan «Fýkýsıma-1» atom elektr stansasynda bolǵan apattar boldy. Honsıý ara­lynda 4 atom elektr stansasy: «Fýkýsıma-1», «Fýkýsıma-2», «Onagava» jáne «Tokaı» orna­las­qan. Bul AES-ter Japonııadaǵy barlyq ıad­ro­lyq reaktorlardyń tórtten birine qyzmet kór­setedi. Iаǵnı, eldegi barlyq 55 reaktordyń 14-i osy aralda ornalasqan. Araldardan qu­ral­ǵan jutań jerinde eshqandaı energetıkalyq qýat kózi joq japon eli sońǵy ondaǵan jyldar kóleminde ıadrolyq energetıkany damytýǵa barynsha basymdyq berip keledi. Kúni búginge deıin Japonııa qajetti elektr qýatynyń 60 paıyzyn ımporttaıdy. Sondyqtan bul el úshin AES-ter aýadaı qajet. Álqıssamyzdy japon elindegi zilzaladan bas­taǵannan keıin «Fýkýsıma-1» AES-inde apatty jaǵdaıdyń qalaı oryn alǵanyn da aıta keteıik. Jaqynda Astana qalasynda «Qazaqstan Respýb­lıkasy atom salasyn damytýdyń búgingi jaǵ­daıy jáne bolashaǵy» atty halyqaralyq konferensııa ótip, onda elimizdiń atom óndirisi sala­syn damytý máseleleri jan-jaqty sóz bolyp, ıadrolyq energetıkanyń bolashaǵy tilge tıek etildi. Osy halyqaralyq konferensııaǵa Japo­nııa­nyń atom energııasy jónindegi komıssııasy­nyń burynǵy tóraǵasy Fýdjıe Ioıchı qatysyp, osy elde bolǵan atom elektr stansalaryndaǵy apattar týraly jınalǵandarǵa jan-jaqty maǵ­lu­mat berdi. 11 naýryz kúni osy elde planeta­myz­dyń tarıhynda buryn-sońdy bolyp kórme­gen orasan zor zilzala (jer silkinisiniń magnıtý­dasy 8,9 bal) oryn aldy. Jer silkinisi zarda­bynan AES-terdiń ǵımarattary da, reaktorlary da zardap shekken joq. Seısmologııalyq belsendilik bolǵan kezde reaktorlardy avtomatty túr­de óshirý júıesi de mindetin qaltqysyz atqardy. Zilzaladan kóz ashpaıtyn japon eliniń ǵımarat­tary kúshti jer silkinisterine de tótep beretindigin kórsetti. Alaıda, AES-terdi apatty jaǵ­daı­ǵa uryndyrǵan jer silkinisinen keıin bolǵan sýnamı edi. On qabatty úılerdiń bıiktigindeı tolqyndar arnaıy jasalǵan dambalardan asyp, AES ǵımaratyn jaýyp ketti. Osynyń saldary­nan reaktorlardy sýytyp otyratyn júıe isten shyǵyp, generatorlar qyzyp ketti. Sóıtip, 12 jáne 14 naýryzda «Fýkýsıma-1» AES-iniń birinshi jáne úshinshi energoblokta­rynda ja­rylys boldy. Álem sarapshylary Japonııa AES-terindegi apattardyń saldaryna ártúrli baǵa berýde. Bireý­ler, Fýkýsımadaǵy jarylystan keıin qorsha­ǵan ortaǵa taraǵan radıasııa kólemi rentgen sáý­lesinen bolatyn mólsherden artyq emes deıdi. Endi bireýler Japonııadaǵy atom reaktorla­rynda oryn alǵan qaýipti jaǵdaıdyń saldary uzaqqa sozylatyn apat ákeledi degendi alǵa tartady. Qalaı bolǵanda da, «Fýkýsıma-1» AES-inde bolǵan jarylystardy Chernobyl apa­tynyń zardaptarymen salystyrýǵa bolmaı­dy. «Fýkýsıma-1» AES-indegi apattar adamzat­tyń ıadrolyq reaktorlardyń qaýipsizdigin art­tyrýda orasan zor alǵa basqandyǵyn kórsetti. «Fýkýsıma-1»-degi reaktorlardyń ózi ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynda ornatylǵandyǵyn atap ótken jón. Iá, Japonııadaǵy atom elektr stansalaryn­da oryn alǵan apattar dúnıe júziniń aldyńǵy qatarly aqyl-oıyn adamzat úshin ıadrolyq ener­getıka qajet pe, bul energııa qýatynyń adamdar úshin paıdasy basym ba, álde zııany zor ma degen tyǵyryqqa tiredi. Osyǵan baılanysty dú­nıe júziniń «jasyldary» ıadrolyq energetıkaǵa qar­sy kóterilip, energııa qýatyn alýdyń balama tá­silderin jaqtaýshylardyń bedeli bir sátte kóte­rilip shyǵa keldi. Aqıqatyn aıtsaq, adamzat bola­shaǵyn atom energetıkasynsyz elestetý múmkin emes. Qazirdiń ózinde dúnıe júzindegi óndiriletin elektr qýatynyń 17 paıyzy atom elektr stansalarynyń úlesine tıedi. Basqa balamaly elektr qýattarynyń úlesi tym mardymsyz. Olaı bolatyn bolsa, ári arzan, ári beretin qýaty asa zor, ekologııalyq jaǵynan taza atom energetı­kasynyń bolashaǵyna balta shabýǵa bolmaıdy. Búginde álemniń keıbir damyǵan elderinde elektr qýatyn óndirý úlesinde atom energe­tıkasynyń úles salmaǵy 50 paıyzdan artyp otyr. Máselen, bul kórsetkish Fransııada 77 paıyzdy quraıdy. Álemniń 40-tan astam memleketinde AES-ter jumys istep tur. Onyń ishinde AQSh, Fransııa, Japonııa sııaqty memleketter atom energııasyn óndirýde kósh bastap keledi. So­nymen birge Qytaı, Úndistan, Túrkııa, Bolgarııa sııaqty memleketter ózderiniń atom ener­getı­kasyn damytyp, AES-ter salý jóninde keshendi josparlar belgilegen. Bul elderdiń qatarynda Qazaqstan da óziniń atom energetıkasy salasyn damytý maqsatynda uzaq jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama belgilep otyr. Mine, álemde qalyptasqan osy jaǵdaılardy eskere kelip, 11 naýryzda oryn alǵan oqıǵalar­dyń atom energııasyn damytý bolashaǵyna tos­qaýyl qoıa almaıtyndyǵyn senimmen aıtýǵa bola­dy. Eshbir damyǵan memleket óz ekonomıka­sy­na orasan zor paıda ákeletin, ekologııalyq taza jáne ekonomıkalyq tıimdi atom energetı­kasynan bas tartpaıdy. Bul rette tek ozyq oıly adamzat jáne ǵylym atom reaktorlarynyń qaýiptiligin múlde boldyrmaý maqsatynda izdenister júrgizýi qajet. Bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar aýqymdy, qol jetken jetistikter de barshylyq. Oǵan osydan biraz jyl buryn Reseıdiń «Kýrsk» atom súńgýir qaıyǵynda bolǵan apatty mysalǵa keltirýge bolady. «Kýrskide» bolǵan jarylys saldarynan súńgýir qaıyq zor zardap shekken. Ondaǵan adam qaza tapty. Apattan keıin birneshe aı ótken soń súńgýir qaıyqtyń qaldyqtaryn jer betine kótergen kezde, qaıyq­taǵy atom reaktorynyń jarylystan eshbir za­qym shekpeı, jumys isteý qalpynda saqtalǵany anyqtaldy. Al «Kýrsk» súńgýir qaıyǵynda bolǵan jarylys Japonııanyń «Fýkýsıma-1» AES-inde bolǵan jarylystan ondaǵan ese kúshti bolatyn. Qazirgi tańda álemde 439 ıadrolyq reaktor jumys istep tur, 136 atom reaktoryn iske qosý jobasy bar. AES eń kóp shoǵyrlanǵan memleketter qatarynda AQSh birinshi oryndy alady. Qazir bul alyp elde óndiriletin búkil elektr energııasynyń 20 paıyzyn qamtamasyz etetin 104 reaktor jumys isteıdi. Álemdik rynokta munaı jáne gaz baǵasynyń jyldan-jylǵa qym­bat­taýy, bul energııa kózderiniń tabıǵı qorynyń azaıýy adamzatty basqa da tıimdi qýat kózderin izdeýge májbúrleıdi. Osy jolda jahandyq ekono­mıka basqa balamaly qýat kózderinen áldeqaıda tıimdi atom energetıkasyna basymdyq beredi. Al atom energetıkasynyń basty qozǵaýshy kúshi – ýran. Jomart jerimizdiń qoınaýyndaǵy ýran keniniń kólemi jaǵynan dúnıe júzinde ekinshi oryn alatyn Qazaqstan úshin bul baǵyttyń eko­nomı­kalyq paıdasy orasan zor. Taıaý bolashaqta Qazaq­stan álemdik atom rynogynda kóshbasshy oryndy alatyndyǵy daýsyz. Oǵan 2009 jyly elimizdiń ýran óndirý jóninen álemde birinshi orynǵa shyǵýy dálel bolsa kerek. Mine, álemdik atom rynogynda qalyptasqan osy ahýaldy aıryqsha túsingen respýblıka Úkimeti ıadrolyq otyn sıklin  – ýran shyǵarý kenishterinen bastap, AES salýǵa deıingi ıntegrasııalanǵan aýqymdy keshen qurýǵa deıin damytýdy maqsat etip qoıyp otyr. ÝRAN – BALAMASYZ QÝAT KО́ZI Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstan­nyń atom óndirisi salasy toqyraýǵa ushyrady. Táýelsiz memleketimiz tarıh tabaldyryǵyn atta­ǵan alǵashqy sátterde Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev óziniń Jarlyǵymen ǵasyr tajaly atanǵan atom bombasynyń synaq alańy Semeı polıgonyn jaýyp, tarıhta tuńǵysh ret erikti túrde ıadrolyq qarýdan bas tartqanda, órkenıetti álem beıbitshiliksúıgish Qazaqstanǵa úkili úmitin artty. Sodan keıin el erteńine barynsha basymdyq beretin Elbasy taǵy da jańa Jarlyǵymen qazaq jerindegi qyzyl ımperııadan «muraǵa» qalǵan polıgon bazasyn beıbit maqsattaǵy ǵylymı jumystarǵa paıdalaný úshin Kýrchatov qalasynda Ulttyq ıadrolyq ǵylymı ortalyq ashyp, alǵash ret «beıbit atom» uǵymyn naqty jasampaz istermen dáıektegen bolatyn. 1997 jyly elimizde «Qazatomónerkásip» ult­tyq atom kompanııasy (UAK) quryldy. Bul kom­panııanyń alǵashqy mindetteriniń biri retinde álemdik rynokqa qazaqstandyq ýrandy eksport­taý mindeti qoıyldy. 1999 jyly kompanııa AQSh-ta ótken antıdempıngtik úderiste jeńimpaz atanyp, osy elge ýran eksporttaý quqyǵyn ıelendi. Al 2001 jyly «Qazatom­ónerkásip» UAK Qytaı rynogyna shyǵyp, keıinnen Ońtústik Koreıaǵa ýran eksporttaı bastady. 2002 jyly bizdiń ulttyq kompanııa tabıǵı ýran óndirý jóninde álemdegi besinshi orynǵa shyqty. Sonymen birge elimizde joǵary tehnologııa­lyq óndiris bolyp tabylatyn Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Úlbi metallýrgııalyq zaýytyn qaıta jaraqtandyrý jumystary qolǵa alyndy. 1999 jyly osy zaýyt bazasynda qazaqstandyq ken oryndarynan qazyp alynǵan hımııalyq konsentrattardan tabıǵı ýrannyń shala totyǵyn jáne kómirtegi totyǵyn shyǵarý óndirisin jolǵa qoıdy. 2000 jyly Úlbi metallýrgııalyq zaýyty «Djeneral Elektrık» úshin ýran dıoksıdi unta­ǵyn jetkizetin arnaýly sertıfıkatqa ıe boldy. Sonymen birge osy óndiris oshaǵynda RBMK 1000 reaktory úshin otyn tabletkalaryn shyǵarý jelisi ornatyldy. Odan keıingi jyldarda otan­dyq atom kompanııasynyń mamandary álemdik atom ǵylymynda 20 jyl tehnologııalyq artta qalýshylyqtyń ornyn toltyryp, berıll, tantal jáne nıobıı ónimderin shyǵaratyn óndiristerdi qatarǵa qosty. Qazaqstan atom ónerkásibi 2003 jyl men 2010 jyldar aralyǵynda ýran óndirý ónerkásibin barynsha damytý baǵdarlamasyn is júzine asyr­dy. Osynyń nátıjesinde elimizde 2003 jyly 3 myń tonna ýran shyǵarylsa, 2010 jyly 17 myń tonna ýran óndirý mejesine qol jetkizildi. Sóıtip, elimiz sanaýly jyldardyń ishinde ıadro­lyq otyn rynogynda kóshbasshylyq orynǵa shyǵyp, ýran shyǵarý kólemi boıynsha dúnıe júzinde birinshi oryndy ıelendi. Qazaqstandaǵy 2002-2010 jyldar arasyndaǵy ýran óndirý ósimin keltirilgen kesteden kórýge bolady. Elimizde ıadrolyq otyn óndirý kóleminiń osyn­shama ósýine Qazaqstan aýmaǵyndaǵy ýran ke­nishteriniń kóptigi de sebep bolyp otyr. Qazir elimiz álemdegi barlyq anyqtalǵan ýran qory­nyń 19 paıyzyn ıelenedi. Tabıǵı ýran shyǵarý qazir respýblıkamyzdyń 21 kenishinde júrgizi­lýde. Olardyń jalpy jobalyq qýaty jylyna 22 myń tonna dep eseptelinedi. Qazaqstan aýmaǵynda búginde ýran keni qory  shoǵyrlanǵan 129 kenish anyqtalǵan. Munyń bári Qazaqstan atom ónerkásibi belgilegen 6 ýran kenishi aımaǵyna bólingen. Atap aıtqanda, Balqash mańaıyndaǵy kenishter aımaǵy, Kaspıı, Ile, Soltústik Qazaqstan, Syrdarııa, Shý-Sarysý mańaıyndaǵy kenishter aımaǵy bolyp bólinedi. Bul aımaqtardaǵy ýran qory jalpy alǵanda 1,69 mıllıon tonna dep eseptelinedi. Onyń ishinde 1,2 mıllıon tonnasy eń arzan jáne ekologııalyq jaǵynan qaýipsiz tásildermen óndirýge yńǵaıly bolyp keledi. Osy jerde aıta ketetin bir másele, «Qaz­atomónerkásip» UAK jalpy óndiriletin ýran kóleminiń úshten birin ǵana shyǵarady. Basqalary sheteldik kompanııalardyń qatysýymen qurylǵan birlesken kásiporyndardyń enshisinde. MAGATE sarapshylarynyń paıymdaýynsha, 2030 jyldar­ǵa taman jahandyq energııa qýatyn tutyný kólemi 51 paıyzǵa deıin artady. Bul Qazaqstan atom ónerkásibi úshin aldaǵy ýaqytta da orasan zor múmkindikter týǵyzatyndyǵy daýsyz. Bul rette syrtqy rynokqa ýran shyǵarý múmkindigin izdeý máselesine de erekshe basymdyq berý kerek. Máselen, 2010 jyly «Qazatomónerkásip» AQ qolyndaǵy suranys portfeli 17 mıllıard dol­lardy qurap otyr. Qazirdiń ózinde álemdegi ıadro­lyq otynǵa degen suranys artyp, ýran baǵasy barǵan saıyn qymbattaýda. Qazir álemdik rynok­tyń ýranǵa degen suranysynyń 60 paıyzy naq­ty óndirilgen ýranmen jabylyp otyrsa, qalǵan 40 paıyzy keshegi jappaı qarýlaný naýqany ke­zeńinen qalǵan qoımadaǵy qorlarmen qamtama­syz etilýde. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul qoımadaǵy qorlar 2015 jyly taýsylady. Sonymen birge bul kezeńde ýranǵa degen álemdik suranys 24 paıyzǵa deıin artady. Endeshe, Qazaqstan atom ónerkásibiniń bolashaǵy zor, tabysy qomaqty bolmaq. Qazaq jerin qyryq jyl qasiret qur­saýy­men quryqtap, uly dala kindigi – Sary­arqany silikpege salyp silkintken Semeı polı­gonynyń ashy zardabyn shekken qazaq halqynyń endi beıbit atomnyń paıdasy men ıgiligin kórýge tolyq quqy bar. Bul rette qazynaly jerimizdiń qunarly qoınaýyndaǵy mol ýran qory, Semeı polıgony bazasynda Tuńǵysh Prezıdentimizdiń Jarlyǵymen ǵasyrlar toǵysynda qurylǵan Ult­tyq ıadrolyq ǵylymı ortalyq pen Kýrchatovtaǵy ıadrolyq tehnologııalyq parktiń ekonomıkalyq jáne ınnovasııalyq tıimdiligi  mol bolmaq. Sondyqtan elimizdiń 2020 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy negizinde otandyq atom óndirisin damytý máselesine barynsha basymdyq berilip otyr. IаDROLYQ TEHNOLOGIIа TIIMDILIGI Qazaqstanda atom ónerkásibi salasynda ýran óndirisin damytýmen qatar Ulttyq ıadrolyq ǵy­lymı ortalyq negizinde ıadrolyq ǵylymdy da­mytý máselesine de erekshe basymdyq berilgen. Osy maqsatpen Kýrchatov qalasynda «Iаdrolyq tehnologııalyq parki» AQ qurylǵan. Ulttyq ıad­rolyq tehnologııalar parkin qurýdaǵy basty maqsat ıadrolyq jáne janama tehnologııalar sa­la­syndaǵy ǵylymı negizdegi joǵary tehno­logııa­lyq kompanııalardy óristetý arqyly elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna barynsha tıimdi ahýal qalyptastyrý bolyp tabylatyn­dyǵy belgili. “Iаdrolyq tehnologııalar parki” ulttyq tehnoparki qazirgi kezde ǵylym jetistikterine súıenetin ınnovasııalyq kásiporyndar qu­ryp, bıznes júrgizýdiń naqty da ozyq ortaly­ǵyna aınalýda. Úkimet tapsyrǵan mindetterdi júzege asyrý maqsatynda “Iаdrolyq tehnolo­gııalar parki” AQ tehnoparkke qajetti ınfraqu­rylym qalyptastyrýda. Iá, elimizdiń atom óndirisi salasyn damytý úshin energııalyq tehnologııa jáne óte izdenisti qajet etetin ıadrolyq tehnologııany damytýdyń mańyzy zor. Osy oraıda taǵy bir aıryqsha mańyz­dy máseleni aıtpaı ketýge bolmas. Ja­syratyny joq, elimizdiń beıbit atom salasy óndirisin jáne ıadrolyq tehnologııany óristetý maqsatynda kadr tapshylyǵy aıryqsha seziledi. Shyndyǵynda bul salada áli otandyq kadrlar daıarlaý máselesi ıgerilmeı jatqan tyń sala dese de bolǵandaı. Iаdrolyq tehnologııa salasyn bylaı qoıǵannyń ózinde, elimizge mıllıardtaǵan tabys ákelip jatqan ýran óndirisi salasynda da bilikti kadrlar, onyń ishinde, ulttyq kadrlar joqtyń qasy. Elimizdiń ýran óndirisi salasynyń tá­jirıbeli mamany, «Betpaqdala» birlesken kásip­orynnyń bas geology Iýrıı Aleksandrovtyń aıtýynsha, qazir bul salada jumys isteıtin ma­mandardyń basym kópshiligi zeınet jasyna jetkender nemese odan da asyp ketken adamdar bo­lyp sanalady. Al ıadrolyq tehnologııa salasyn­da eńbek etetin azdaǵan ǵylymı qyzmetkerlerdiń eńbekaqysy «Qazatomónerkásip» UAK-tiń jetekshi menedjeriniń alatyn jalaqylarymen salys­tyrýǵa da kelmeıdi. Árıne, elimizde bul baǵyt­ta qabyldanǵan baǵdarlamalar da, ashylǵan oqý oryndary da bar. Biraq olardyń atqaryp jat­qan jumysy ázirge kóńil toltyrmaıdy. Ásire­se, el ekonomıkasynyń erteńgi berik tabys tuǵyrla­rynyń biri bolyp tabylatyn beıbit atom ón­dirisin ulttyq kadrlarmen qamtamasyz etý má­selesi búgingi tańdaǵy kezek kúttirmeıtin mindet. QAZAQSTAN AES-i: AQIQAT PEN AŃYZ Qazaqstanda atom energetıkalyq stansasyn salý jónindegi máseleniń sóz bolyp kele jat­qanyna on jyldan astam ýaqyt ótti. Jyldan-jylǵa qa­rysh­ty qarqynmen damyp kele jatqan el ekono­mıkasy qazirdiń ózinde elektr ener­gııasy tapshyly­ǵyn aıqyn sezine bastady. Al elimizdiń ońtústik óńiri energııa qýaty boıyn­sha áli kúnge deıin kór­shiles Qyrǵyzstan men О́zbekstanǵa táýeldi. Ener­getıkalyq qýat kóz­de­riniń qory jaǵynan aımaqtaǵy elderdiń bir de birine des bermeıtin Qazaqstannyń áli kúnge deıin elektr energııasyn tutynýda ózgelerge táýeldi bolyp otyrǵandyǵynyń ózi basqa ja­ǵyn bylaı qoıǵanda, namysqa tıetin-aq jáıt. Elimizde atom elektr stansasyn salý máse­lesi talqylanatyn merzim birneshe ret keıin shegerilip, stansa salynatyn óńirdi belgileýdiń ózi talaı-talaı ózgertilip, mamandardyń ózin shatastyra bastady. Ekonomıkamyzdyń damý qarqyny osy joǵary deńgeıde saqtalatyn bolsa, elimiz 2015 jyldary elektr energııasynyń jetimsizdiginen erekshe zardap shegetin bolady. Dúnıe júzinde ıadrolyq otyn óndirý kólemi jaǵynan birinshi orynǵa shyqqan, ıaǵnı atom energetıkasy úshin sý tegin otyn qorynyń ús­tinde otyrǵan Qazaqstan úshin ári arzan, ári eko­nomıkalyq tıimdi, ári ekologııalyq taza atom energetıkasyn damytpaý, qolyndaǵy baryńdy «kóldeneń kók attyǵa úlestirýmen» teń. Buǵan bir jaǵynan qazaq jeriniń qoınaýyn­daǵy ýran kenin qazyp alyp, shıkizat kúıinde shetke satyp, mıllıardtaǵan qarjyǵa kenelip otyrǵan «Qazatomónerkásip» UAK-tiń beıqam­dy­ǵy da áserin tıgizip otyr. О́zgeni bylaı qoıǵannyń ózinde, irgemizdegi Qytaı eli 2020 jylǵa taman ózderinde qazir jumys istep tur­ǵan AES-ter qýatyn 7-8 ese art­tyratyndyǵy jóninde málimdedi. Bul aldaǵy 10 jyl ishinde Qytaıda jańadan 6-7 jańa AES bloktary sa­lynady degen sóz. Qytaıda AES-terge qajetti otyn qory ýran Qazaqstanmen salystyrǵanda 20 ese tómen óndiriledi. Endeshe, Qytaı atom energetıkasyn damytýǵa «erikkenniń ermegi úshin» baryp otyrmaǵany shyǵar. Qazir elimizdegi keıbir toptar men ıadrolyq energetıkanyń qarsylastary halqymyzdyń qaýipsizdigin oılasaq, elimizde AES-ter sal­maýy­myz kerek degen birjaqty pikirdi úzildi-kesildi alǵa tartady. Árıne, betin aýlaq qylsyn, AES-terde apat bola qalsa, reaktorlardan bólinetin ıadrolyq ızotoptar shekaradan taısalyp, halyq tańdap jatpaıdy. Sondyqtan Qazaqstan halqynyń qaýipsizdigi tek Qazaq­standa salynatyn atom elektr stansalaryna tirelip turǵan joq. Árıne, atom energetıkasyn damytý jolyna túsken árbir memleket, aldyń­ǵy qatarly adamzattyń aqyl-oıy ıadrolyq teh­nologııanyń adamzat úshin múlde qaýipsiz bola­tyn jolyn jatpaı-turmaı jetildire berýi kerek. Jaqynda Qazaqstan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasy prezıdentteriniń bastamasy­men álemde tuńǵysh ret ýran kenin baıytý jó­nindegi halyqaralyq ortalyq quryldy. Reseı­diń Angarsk qalasynda jumys istep turǵan tabıǵı ýran kenin baıytý jónindegi bul birlesken kásiporynnyń dúnıe júzinde balamasy joq. Astanada ótken Qazaqstan Respýblıkasy atom óndirisi salasyn damytý bolashaǵyna ar­nal­ǵan halyqaralyq konferensııaǵa kelgen Reseıdiń «Rosatom» memlekettik korporasııa­sy­nyń bas dırektory Sergeı Kırıenko eki el arasyndaǵy beıbit atom salasyndaǵy yntymaq­tastyqtyń bolashaǵy zor ekendigin atap kórset­ti. Osy sapar barysynda «Rosatom» jáne «Qazatomónerkásip» kompanııalary arasynda birqatar tıimdi kelisimderge qol qoıyldy. Osy oraıda Qazaqstan Úkimeti AES salý jóninde sheshim qabyldaıtyn bolsa, Reseı tarapy bul jobany naqty júzege asyrýǵa qoldaý kórsete­tindigi jóninde ashyq málimdendi. Qazir Reseıde shyǵarylyp jatqan ıadrolyq reaktorlardyń dúnıe júzindegi osy tektes reaktorlardan áldeqaıda qaýipsiz ekendigin álem ǵalymdary moıyndap otyr. Oǵan joǵaryda aıtqan «Kýrsk» súńgýir qaıyǵyna ornatylǵan ıadrolyq reaktor dálel bola alady. Jahandaný úrdisinde óziniń laıyqty ornyn alyp, jyldan-jylǵa serpindi damý baspaldaq­tary­na kóterile bastaǵan Qazaqstan ekonomı­kasyna taıaý bolashaqta qazirgi tutynyp otyr­ǵan  mólsherden áldeqaıda joǵary mólsherdegi elektr qýaty qajet. Onyń tıimdi kózi ıadrolyq energetıka bolmaq. Qazaqstanda beıbit atom salasyn damytý 2020 jyldarǵa deıingi eli­mizdiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń sheshýshi sala­la­ry­nyń biri bolýǵa tıis. Iаdrolyq tehno­logııany damytý máselesin bylaı qoı­ǵannyń ózinde, qazynaly jerimizdiń qoınyna búkken ýran kenin búgingi qalyptasqan qolaıly sátti paı­dalanyp, halyqaralyq rynok­qa shyǵarý – kezek kúttir­meıtin mindet, halqymyz­dyń ıgiligi úshin paıda­la­natyn qomaqty qarjy. Jylqybaı JAǴYPARULY.