Egistik qorǵalsa, ónim artady

Búkilálemdik dándi daqyldar óndirisi ishinde bıdaı egisi árdaıym birinshi orynda turatyny bárimizge málim. Bizdiń respýblı­kamyz agrarly-ındýstrııaly, Ortalyq Azııa­daǵy bıdaıdy  kóp egetin aımaq bolyp esepteledi. 2011 jyly «Nur Otan» HDP HIII sezinde Elbasy N.Nazarbaevtyń  aıtýy boıynsha, Qazaqstan dúnıe júzinde undy  eksportqa shyǵarýda birinshi oryndy, bıdaı óndirýden jetinshi oryndy aldy, tek qana elimizdiń ishki qajettiligin   qamtamasyz etip qoımaı,  eksportqa da 7-8 mln. tonna  sapaly bıdaı dánin shyǵarýda. Aýyl sharýashylyǵynda keltirilgen sta­tıs­tıkalyq derekterge súıensek,  respýblıka boıynsha 2006 jyly 13,5 mıllıon gektar bıdaı egilipti, sońǵy besjyldyqta bul kórsetkish 16,8 mıllıon gektarǵa deıin kóterilgen,  bıylǵy 2011 jyly 17 mıllıon gektardan  astam  bıdaı egý josparlanýda. Elimizdiń 11 oblysynyń egis  egiletin tabıǵat aımaqtary bıdaı ósirýge yńǵaıly ke­ledi, biraq aýa raıynyń ystyq, sýyǵyna baı­lanysty sapaly túsim alýǵa  ártúrli zııandy organızmder kedergi etedi, atap aıt­qanda, aýrýlardan keletin shyǵyn mólsheri  jylyna 15-20 paıyzdy túzeıdi.  Epıfıto­tııa dárejesine deıin jetken jyldary  30-40 paıyzdan joǵary bolady. Bıdaı ónimdiligin  qatty tómendetin aýrýlar końyr, sary, sa­baq­ty  tattar, (Puccinia recondita, Puccinia striiformis, Puccinia graminis), japyraqty  daqtar (Septoria nodorum ı  Septoria tritici, Drechlera tritici-repentis),  tozańdy  qarakúıe (Ustilago tritici), gelmıntosporıozdy jáne fýzarıozdy tamyrshirikter (Bipolaris sorokiniana, Fusarium spp.) bolyp sanalady. 2010 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıs­tr­liginiń tapsyrmasyn oryndaý úshin  ıns­tıtýttyń ǵylymı mamandary Qazaqstannyń toǵyz oblysynda bıdaı aýrýlaryna úsh-tórt ret fıtopatologııalyq turǵydan monıtorıng júrgizdi. Jumys nátıjesinde Ońtústik Qa­zaq­stan, Jambyl jáne Almaty oblysta­ryn­da końyr, sary  tattar jáne septorıozdy daq aýrýlarynyń taralýy birkelki boldy – 40-50 paıyzdan 80-100 paıyzǵa deıin,  damýy 10-15 jáne 25-50 paıyzdy túzdi. Ásirese Ońtústik Qazaqstannyń Saıram aýdanynda jáne Jambyl  oblysynyń Merke aýdanynda qatty damydy. Shyǵys Qazaq­standa końyr,  sabaqty  tattar jáne septo­rıoz­dy daq aýrýlarynyń bıdaı egistigin za­qym­daýy áldeqaıda joǵary boldy, taralýy  100 paıyzǵa,  damýy 50-75  paıyzǵa jetti. Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaqstan  ob­lystarynda aýa raıy múldem qurǵaq boldy, biraq sondaı qatty qýańshylyqqa  qaramas­tan Qostanaı oblysynyń Qarabalyq jáne Qostanaı aýdandarynda nóldik  tehnologııamen egilgen bıdaı egistiginde  końyr tat  jáne septorıozdy daq aýrýlary ortasha,  sabaqty  tattyń oshaqty túrde taralýyn baıqadyq. Tozańdy qarakúıe biz monıtorıng júrgizgen oblystardyń jeke sharýa­shy­lyqtarynyń jáne ǵylymı tájirı­belik mekemeleriniń dándi daqylda­rynda, ásirese, jazdyq bıdaı egistik­teriniń bárinde kezdesti, al gelmın­tosporıozdy jáne fýzarıozdy tamyr shirikteri aýa raıynyń qolaıly jáne qolaısyzdyǵyna qaramastan bıdaı egil­gennen bastap topyraqtyń astyn­da damı bastaıdy, egis tolyǵymen shyǵyp bolǵansha 1-3 paıyzyn  qatty zaqymdap jerden shyǵarmaı  qoıady, ármen qaraı  bıdaı  pisip-jetilgenshe teris áserin tıgizip,  jınap  alatyn ónimdi jyl saıyn 5-7 paıyzǵa deıin tómendetedi. Bul aýrý­lardyń indetteri topyraqta jáne ósimdik  qaldyqtarynda qalyp ómir súrip, kelesi jyly qaıtadan bıdaı egistigin zaqymdaıdy. Qarakúıe jáne tamyrshirik aýrýlarynan úlken zalal bolmaý úshin jylda egetin dándi mindetti túrde eger aldynda  bir jeti buryn hımııalyq preparattarmen dárilep alyp, egý  qajet. Sonymen qatar qońyr, sary  tattar jáne septorıozdy daq aýrýlary joǵaryda atalǵan oblystarda keńinen taralǵanyn aıt­tyq. Iаǵnı ońtústik oblystarda sáýir-mamyr, soltústik jáne Shyǵys  Qazaqstan oblys­tarynda mamyr-maýsym aılary  yl­ǵal­dy bolsa, bıdaı egistigin aýrýlardyń byl­tyr­ǵydan  qatty zaqymdaıtynyna kúmán joq. Qazirgi tańda elimizde joǵaryda atalǵan aýrýlardy joıatyn dári-dármekter jeterlikteı. Olardyń bıologııalyq tıimdiligi  septo­rıozdy daq jáne tamyrshirik aýrýlaryna 65-75 paıyzǵa deıin jetedi,  tat jáne qarakúıe aýrýlaryn 90-100 paıyzǵa deıin qada­ǵalaıdy. Almaty oblysynda kúzdik bıdaıda jáne Qostanaı oblysynda  jazdyq bıdaıda sańy­raýqulaqtar qozdyrǵysh aýrýlarynyń zııan­dylyǵynan bıdaı óniminiń qansha paıyzǵa  tómendeıtinin  anyqtaý úshin arnaıy tanap­tyq tájirıbe júrgizgenbiz. Jasalǵan táji­rıbeniń nátıjesinde Almaty oblysynda sary  tat jáne septorıozdy daq aýrýla­rynyń bıdaı egisine tıgizgen zııandy áseri jınap alatyn ónimniń 13,9 paıyzyn tó­mendetti.  Qostanaı oblysynda sep­torıoz­dyń japyraqty jáne masaqty daqtarynyń     zııandylyǵynan  bıdaı ónimi  6,8 paıyzǵa  tómen boldy. Oblystar jáne aýdandyq ákimdikterdiń aýylsharýashylyq basqarma mamandary, mem­lekettik komıtettiń aımaqtyq  ınspek­tor­lary, ádistemelik  ortalyqtyń fıto­sanıtarlyq dıagnostıka jáne boljamdaý mamandary, jeke sharýashylyqtardyń jáne ǵylymı tájirıbelik mekemelerdiń basshy­lary,  bizdiń ınstıtýttyń ǵalymdary bári birigip jylda bıdaı egistigin zııandy organızmderden qorǵaýy jáne qadaǵalaýy  qajet, sonda ǵana Qazaqstanda bıdaı óniminiń kóp tómendeýine jol berilmeıdi, el ekonomı­kasynyń aýyl sharýashylyǵy boıynsha damýyna da úlken  úles qosylady. Ábdýmamat KOChOROV, a.sh.ǵ.k. Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dándi daqyldardy qorǵaý bóliminiń meńgerýshisi.