Súgir – general – Janǵalı

NEMESE «NAZQOŃYR» KÚIIN TYŃDAǴANNAN KEIINGI OI 1987 jyldyń jazy edi. Konser­va­torııaǵa qyzmetke endi ǵana turǵan kezim. Dálizben kele jatyp bir top abıtýrıentpen ushyrastym. Emtıhandardy tapsyryp bolyp endi nátıjelerin tosyp otyr eken. Barlyǵynyń qolynda bir-bir dombyra. Sálemdesip, shurqyrasyp tanysyp jatyr­myz. Bireýiniń dombyrasyn surap alyp Súgirdiń bir kúıin sherttim. Kúı shertilip bolǵannan keıin toptyń ishinde turǵan aqsary óńdi jigit: «Táke, endi domby­rańyzdy maǵan bere turyńyz», – dedi. Men Arqa kúıine jetikpin, Súgir kúıin tartqanymda áldebir kemdigim bar ekenin biletinmin. Aldymda júresinen otyryp kúı shertken jigit meniń barlyq kemshiligimdi jarqyratyp ashyp tastaǵandaı bol­dy. Jáne onysymen qoımaı kúıdi shertip bolǵannan keıin ashy jymıyp betime qaraǵan. Dáýlesker kúıshi Janǵalı Júzbaevpen men osylaı tanysyp edim. Oqýǵa syrttaı túskendigin keıin estip qýanyp qaldym. Al kelesi jyly aqpan aıynda birinshi sessııasyn tapsyrýǵa kelgen Janǵalımen jaqynyraq tanysýdyń sáti tústi. Babymda edim, qolymdaǵy dombyram da jaqsy edi. Eń áýeli ózine, sodan soń basqaǵa bıik talap qoıyp úırengen syn­shyl kúıshi meniń kúı tartqanymdy tyń­dap otyryp, alǵashynda, senińkire­megen­deı synaı tyńdaǵan. Tyńdaǵan saıyn qyrys-tyrysy jazyla berdi. Sodan soń lám-lım demeı Baıjigit pen Táttimbettiń kúıine shomdy. Qas qaraıǵanda ǵana dom­byrany oǵan usyndym. Almady. Búgin­ge osy da jetedi degen. Sodan soń qolymdy qysyp turyp qysqasha baǵasyn bergen. Men úshin Janǵalıdyń sol pikiri qymbat. Sebebi, shyn ónerpaz úshin túsinbeı aıtylǵan aǵyl-tegil madaqtan góri, ózimen ózektes shyn synshynyń sarań ǵana aıtqan bir aýyz pikiri qashanda bıik turmaq. Kelesi kúnderi emtıhan, zachet ara­lyǵynda Janǵalı men jumys isteıtin folklor kabınetine kelip, ózi biletin Qarataý óńiri kúıleriniń barlyǵyn derlik taspaǵa jazdyrdy. Osyndaı bitimdegi kúı­shiniń osy ýaqytqa deıin beımálim bolyp kelgenine qaıran qaldym. Jazdyryp qat­tap qoıǵan magnıt taspalardy birneshe kúnnen keıin «Melodııa» fırmasynyń dybys rejısseri Maqsat Muhıtdenovke tyńdattym. Kóp uzamaı sol jyldyń jaz aıynda Janǵalı Júzbaev óziniń alǵashqy kúıtabaǵyn jazdyrdy. Mine, sodan beri tabany kúrekteı jıyrma jyl ótipti. Janǵalı kúıshi odan keıin de teledıdar men radıokomıtet uıymdastyrǵan talaı aıtýly jobalarǵa qatysty, Qarataý óńiri kúılerin talmaı nasıhattady. Konser­vato­rııany úzdik bitirip Jezqazǵanda, odan keıin Astanada óziniń ustazdyq qyzmetin jalǵastyrdy, О́ner ýnıversıtetindegi dombyra kafedrasynyń meńgerýshisi bola júrip, qanshama talantty shákirtterdi tárbıelep shyǵardy. San-salaly án men kúı, jyr mektep­teriniń toǵysqan jeri kári Sozaqtyń topyraǵyn zamanynda Yqylas syndy qobyzshy, Áıken menen Súgir syndy dombyrashylar basyp ótken. Osyndaı kúı tarlandary jasaǵan ólkede týyp-ósken Janǵalı babalardyń ónerinen meılinshe meıirin qandyra sýsyndaǵan. Ákesi Álim­han, inileri Sársenǵalı men Erǵalı, barlyǵy dáýlesker kúıshiler. Bir oshaqtan tórt birdeı dombyrashynyń shyǵýy óner kenishi Sozaq úshin qalypty jaǵdaı. (Marqum Asqar Súleımenov «Sozaqta dom­byra tartpaıtyn adam ǵajaıyp bolyp sanalady, ony eldiń barlyǵy jabylyp qyzyqtaıdy», – deýshi edi). Alǵash dombyranyń álippesin ákesi Álimhannyń týǵan aǵasy Seıithannan úı­ren­gen Janǵalı, keıinnen Súgir kúıshiniń nemere inisi Botabaǵardan, sodan soń Atabek kúıshiden tárbıe alady. О́neri to­lysyp, sheberligi jetilgennen keıin Tóle­gen Mombekov pen General Asqarovtyń aldyn kóredi. Janǵalıdyń ózi, ustazda­rynyń ishinen atalǵan eki kúıshini erekshe bólip qaraıdy. Súgir kúıiniń mereıin asyrǵan, talmaı nasıhattap ulttyq sah­naǵa keń jol ashqan kúı tarlandarynan dáris alý, árıne, úlken bedel. Alǵash Jan­ǵalıdy magnıt taspasyna jazyp otyr­ǵanda, onyń Tólegenniń shertisin elestetetin aýyr qaǵysyna nazar aýdardym. Mysaly, «Qosbasar», «Telqońyr», «Bozingen» sııaqty kúılerden osyny ańǵara­syz. Sozaqtyń kúı shejiresin jaqsy biletin adamdar Súgirdiń qaǵysy shamamen osyndaı edi degendi aıtady. Alaıda, qazaq kúı óneriniń bilgiri, mýzykatanýdaǵy, kúıtanýdaǵy qaıtalanbas tulǵa Asqar Súleımenovtiń bul taraptaǵy pikiri múl­dem basqa edi. Qarataý óńiri kúıshileriniń Almatyda ótken úlken bir konsertinen keıin kári-jasymyz Tólegen Toqberge­nov­tiń úıine jınaldyq. Sonda Asekeń konsertti, ondaǵy kúıshilerdiń tartqan kúı­lerin tilge tıek ete otyryp bylaı degen edi. – Súgirdi tutastaı eshkim ala alǵan joq. О́zim ol kisiniń tartqanyn alystan bir-aq ret estidim. Áıken kelip Súgirdiń úıine tústi. Búkil Sozaqtyń jurty jı­nalyp, biz, usaq balalar Súgirdiń úıiniń mańaıyna bara almaı qaldyq. Sonda Súgir kúı shalǵanda maǵan dombyradan góri qobyzdyń daýysy bolyp estildi. Súgir jas kezinde Yqylastyń janynda kóp júripti. Sodan juqqan qasıet bolýy múmkin. Biraq qazir tutas Súgir eshkimde joq. Sozaqtyń kúıshileri Súgirdi bólip-bólip alǵan sııaq­ty. Árkim óziniń estigenin ǵana alǵan. – Sodan soń oılanyp otyryp adamnyń aqylyna syımaıtyn bir paradoksty usynǵan. – Meniń oıymsha, Súgirdiń arýaǵy bir-aq adamǵa – General Asqarovqa qonǵan. Ol az deseńiz aıtaıyn, General – tirilip kelgen Súgir. Kóp adam Asqar aǵamyzdyń bul oıyn túsinbedi, qabyldamady. Qaısybiriniń tiksinip qalǵany baıqaldy. Kúı synshysynyń osy aıta salǵan sóziniń syryn kóp ýaqyt ótkennen keıin, Janǵalı kúıshiniń shertisin zerdelep otyrǵanda túısindim. Shartty túrde Qarataý mektebi dep atalatyn kúı mashyǵy kóp jaǵdaıda nashar ınter­pretasııa­nyń saldarynan Táttimbettiń kúı mashyǵyna uqsap ketken sııaqty. Sebebi, shertpe kúı radıo arqyly kóp nasıhat­tal­maǵan, oqý-aǵartý oryndarynda Ábiken Hasenov jetkizgen Tát­timbettiń birneshe kúıi ǵana ýaǵyzdalǵan. Al Sozaqtyń kúı óne­ri múldem tasada qal­ǵan. Kúıden habary bar adam meni túsi­nedi. Aıtaıyn degenim mynaý: Qarataý – So­zaq kúı mektebi – shert­pe kúıdiń bir tar­maǵy, biraq Arqa kúıiniń ózi de emes, kóleńkesi de emes. Bul – kezinde qazaq-qalmaq soǵystary zamanynda, túrli tarıhı taǵdyr nesibesimen Sarysý, Shý boıyna, Qarataý-Sozaq óńirine qonys­tanyp qalǵan alshyn, jappas, tama men ja­ǵalbaıly rýlarynyń kúıshileri alyp kelgen alabaıraq kúı men qobyz kúıiniń jáne qara shertis Arqa kú­ıiniń astasýynan qa­lyp­tasqan erekshe bitimdegi kúı. Kúı jınaý ekspedısııalary kezinde folklorshy ǵalymdardy qaıran qaldyratyn Sozaq-Qarataý óńirine tán «ala-qula» repertýar, ol mekteptiń osy úsh túrli bastaýdan qalyptasqandyǵynan. Sol sebepti mýzyka zertteýshi ǵalymdar Sú­girdiń «Yńǵaı tókpe» kúıin qaı dástúrge jatqyzaryn bilmeı qınalady. Joǵaryda atalǵan A.Súleımenovtiń oryndaýshylyq stıl jaıly pikiri qazaq mýzykatanýynyń eń basty sanalýǵa tıis problemasynyń shetin ashyp ketti. (Árıne, túsingen adam úshin) Mysalǵa, kóptegen dáýlesker kúıshiler Maǵaýııa men Ábiken ekeý­iniń qaısysy Táttimbetke jaqyn tur­ǵanyn áli kúnge deıin aıtyp bere almaıdy. Sebebi, Ábikenniń sheberligi sol zamanda saharadaǵy Táttimbet kúıiniń ahýalyn jáne ınterpretasııasyn kórsetetin eń úlken deńgeı. Alaıda, Maǵaýııanyń oryndaýyn­daǵy Táttimbet, adamdy buryn-sońdy beımálim sezim dúnıesine jeteleıdi. Ma­ǵaýııany tyńdap otyrǵanda Táttimbettiń nege seri atanǵanyn túsinesiz. Asqar Sú­leımenovtiń keleli pikiriniń astarynda úlken oı jatyr. Súgir kúıin baıyptaı tyńdaǵan adam onyń kúıden múldem bólek bitim ekenin túsinedi. Árıne, Súgir, eń áýeli – kúıshi. Onyń shyǵarmashylyǵynyń deni – kórikti, jaýhar kúıler. Biraq osynyń syrtynda Súgirdiń, tylsym dúnıesinen de habardar adam ekenin ajyratý qıyn emes. Janǵalı birde «Shalqymany» tartyp bolyp «Osy kúıdi men túsine almaı-aq qoıdym. Kúıden góri baqsynyń saryn­daryna uqsaıdy» degeni bar-tyn. Bul jerde Súgir týraly osynshama kól­deneń derek pen pikir keltirýimizdiń jóni bireý-aq. Ol uly Súgirdiń jolyn qýǵan dáýlesker kúıshilerdiń biri Janǵalı Júz­baev­tyń shyǵarmashylyǵynyń, ony basqa­lardyń ónerinen erekshelep turǵan aı­ryqsha sıpatyn múmkindiginshe taldap túsindirýge tııanaq etý. Janǵalı kúıshi óziniń ustazdaryn aıt­qanda General Asqarovty erekshe atap oty­rýynyń syry, joǵaryda keltirgen A.Sú­leımenovtiń pikirinde jatyr. Janǵalı Súgirdiń «Shalqymasyn» oryndaǵanda siz Tólegen Mombekovtyń emes, emis-emis General Asqarovtyń asaý shertisin estip otyr­ǵandaı bolasyz. Nege bulaı? General Asqarov «Shalqymany» oryndamaǵan. Kóp oılandym. Aqyry tapqan sııaqtymyn. Eger General Asqarov «Shalqymany» oryndaı qalsa, týra osylaı oryndar ma edi. Mine, Janǵalı kúıshi óziniń ustazynyń oryn­daýyn osylaısha elestetken. Kóp adam Janǵalıdyń shertisin tyńdap otyryp, onyń Tólegen Mombekovke uqsaıtynyn aıta­dy. Jańsaq uǵym. Syrtqy kórinis qana. Janǵalıdyń shertisi keı kezde Tólegen kúıshiniń shertisin elestetetin bolsa, ol onyń Tólegendi kóp tyńdaǵanynyń ǵana belgisi. Uǵatyn qulaq onyń General Asqa­rovtyń tabıǵatynan tamyr tartatynyn birden ajyratady. Sóz joq, Janǵalı kúıshi Súgirdiń «Bozingen», «Telqońyr», «Jolaý­shynyń joldy qońyry» sııaqty aıtýly kúılerin Tólegennen úırengen. Biraq kúıdiń mazmunyn úırený bar da, ony óz mashyǵyna salyp tartý bar. Osy atalǵan kúılerdiń oryndalý mashyǵy eki kúıshide eki túrli. Osy aradan kelip oryndaýshylyq taldaýdyń, ınterpretasııanyń úlken bir syry ashylady. Batys Eýropa mýzykasynyń aıasynda tárbıelengen adam kez kelgen mýzykany alǵashqy birneshe taktten, mýzykalyq frazanyń shıreginen nemese jartysynan ajyratady. Al qazaq kúıshisi kúıdi jalǵyz dybystan ajyratady. Nege? Sebebi, batys adamynyń estýi – kóp dybystyq, úlken kólemdik estý. Al qazaq mýzykantynyń estýi – tembraldik, kolorıstik estý. Búginde kúıdi jaqsy oryndaý jalpyǵa ortaq deńgeıge aınaldy. Kúıshi kóp. Biraq máner az. Qazaqtyń búkil oryndaýshylyq óneri birneshe ǵana stıldiń mańaıyna toptasyp otyr. Keıbir mýzykalyq oqý oryndarynyń ustazdary osy azǵantaı stıldiń ózin azaıtqysy kelip turady. Kúı oryndaý ýnıfıkasııalandy. Burynǵy ushan-teńiz dybys baılyǵy búginde uqsas dombyra, bir-birinen aınymaıtyn mánerdiń tóńireginde endigi ólýdiń az aldynda tur. Qazaqtyń tańǵajaıyp estý qabileti jaıynda taǵy bir mysal. Meniń ustazym Júnisbaı Stambaev dombyranyń álippesin áıgili aqyn Bodaýdan úırengen. Keıinnen baıdyń tuqymy dep qýǵyndalyp júrgende Qarqaralyǵa qashyp baryp, boı tasalap júredi. Birde bir úıge at shaldyryp shaı iship otyrǵanda keregede ilýli turǵan dombyraǵa kózi túsedi. Dombyra shertpegenine jyldan asyp ketken, kúı ańsaǵan Júnisbaı dombyrany surap alyp birneshe kúı oryndaıdy. Sonda úı ıesi «dombyrany Bodaýdan úırengen joqsyń ba?» dep surapty. Ustazymnyń shertkeni eldiń bar­lyǵy biletin Táttimbettiń kúıi. Úı ıesi eldiń bári shertetin kúıden Bodaýdyń mánerin tanyǵan, sebebi, qaıtalap aıtaıyq, qazaqtyń baıyrǵy estý qabileti – tembraldik estý. Mine, osy turǵydan kelgende Jan­ǵalıdyń oryndaýy dybys pen reńkke asa baı oryndaý. Aıtar edim, qazirgi oryn­daýshylyq ónerde, dybystyń boıaýy, qanyq­tylyǵy turǵysynan Janǵalımen shendesetin, ıakı qatar turatyn adam kemde-kem. Birneshe mysal. Súgirdiń «Bes jorǵa» kúıi tehnıkalyq turǵydan asa qıyn, kóp oryndalmaıtyn kúı. Mundaı shytyrman shyǵarmany Tólegen Mombekov jáne Janǵalı Júzbaev qana oryndaıdy. Árıne, nota boıynsha bul kúıdi ekiniń biri «tarta alady». Biz bul jerde shyn mánisindegi oryndaýdy, baıyrǵy qazaqtyń kúı synyna laıyq oryndaýdy aıtyp otyrmyz. Mine, osy kúıde Janǵalı dybystardyń arasynda qulaqqa estiler-estilmes kidiris jasaıdy. Bul tásildi úırený múmkin emes, sebebi, ol qannan jáne sol óńirdegi dástúrden darıtyn qasıet. (Mýzykatanýda bul tásil «nano-paýza» dep atalady). Taratyp aıta­tyn bolsaq, kúıdegi bul ilezdik kidiris óz betinshe turǵan, effekt úshin jasalǵan tásil emes. Bul jerde, kúıshi ár dybysqa jeke tamsanyp úlgerip otyrady. Osydan kelip keıde Janǵalıdyń oryndaýynda kúıdiń tempi bolar-bolmas túsip ketkendeı kóri­nedi. Kúıde «ezý» degen de tásil bar. Kúıshi tyńdaýshynyń bet álpetine qarap otyryp, oǵan kúıdiń bir qaltarys burmasynyń unap qalǵanyn baıqap qalady. Mundaıda tyńdaýshy keıde «Oı, páli!» dep qalady. Sodan soń atalmysh ıirimdi birneshe ret qaıtalaıdy jáne keńeıtip, sozyńqyrap, ádemilep qaıtalap tyńdaýshynyń sýsynyn qandyryp ketedi. Biraq ilezdik kidiristiń bul tásilge eshqandaı qatysy joq. Bul tásil tyńdaýshynyń dybysty jyldam paıymdap úırenýine baǵyshtalǵan. Bul múldem jańa mýzykalyq mádenıettiń nyshany. Iаǵnı, Janǵalı kúıshi ár dybysty qolmen ustap, reńktep, saraptap shyǵarady. Qulaqqa estiler-estilmes kidiris osy úshin kerek. Árıne, Janǵalıdyń baǵyn asyrǵan kúı – «Nazqońyr». Bul kúıdi General Asqarovtan keıin eshkim tartpaǵan da sııaqty. Kúı Súgirdiń ańyzben astas mahabbat jaıyn baıan etedi. Tektiden tekti aralap, Naıman elinen aıttyryp alyp kelgen aıaýly jary, áıgili kúıshi Mafrýza bir jyldan soń kóz tıip óledi. «Naz­qońyr» – alǵashqy kúnderdiń qalyń qaı­ǵysyn, kúıshiniń basyn taý men tasqa soǵyp, boıyn órtegen qasiretten, óki­nishten ah urǵan qııamet sátin beıneleıdi. Sondaı-aq bul kúıde Súgir alǵashqy­lardyń biri bolyp, adamnyń júregindegi táýbeni beıneleıtin áýendi oılap tapqan, engizgen. Sonaý tómengi saǵaǵa baryp, on eki músheni taldyrǵan, qaıǵyny sýdaı ishtirgen kúı joǵarǵy saǵaǵa qaıtyp kelip, kenet aýnap túsip, alqońyr áýenge aýysady. Osynshama qaıǵydan kelip kúıdiń majorǵa aýysýy ádette, bastalǵan buraýdan aýytqymaıtyn, sol buraýmen aıaqtalatyn qazaq kúıi úshin jańa quby­lys, syrt qulaqqa tipti jaǵymsyz modýlıasııa bolyp estilýi múmkin. Biraq qula­ǵyńyz úırene kele Súgir kúıiniń bıik parasatyna bas urasyz. Men Súgirdiń Abaı poezııasymen qanshalyqty tanys ekenin bilmeımin. Abaı súıikti uly Ábdirahman ólgende qolyn júregine qoıyp Jaratqan Iege taǵzym etip: – Dúnıede, sirá, sendeı maǵan jar joq Saǵan jar menen artyq tabylsa da, – degen. Osyndaı uly qaıǵyny jeńgen, Alla Taǵala qandaı synǵa salsa da táýbesinen jańylmaǵan hakim Abaıdy biz bir maqalamyzda Enjildegi Aıýp paıǵambarǵa teńegen edik. Súgir Enjilden de beıhabar bolýy múmkin. Iаǵnı, basyna túsken qaıǵyny aıaǵyna deıin ózi keshken, táýbege óz jolymen kelgen. Sol sebepti men Súgirdi shyn musylman deımin. Onyń «Nazqońyrmen» bastas, ózektes shyqqan taǵy bir kúıi bar. Ol – «Qarataý shertpesiniń» biz bilmeıtin nusqasy. Biz bul kúıdi nege «Nazqońyrmen» ózektes deımiz? Sebebi, turmystyq faktor men psıhologııalyq faktor bir-birine qaıshy kelgende sońǵysy jeńedi. «Qarataý shert­pesiniń» biz aıtyp otyrǵan nusqasynda «Nazqońyrdan» qalǵan psıhologııalyq kúı ári qaraı sabaqtalady. Árıne, munda da Súgirdiń qaıǵyǵa qulap ketetin jerleri bar. Biraq bul kúıde «Meniń mahabbatym osyndaı edi ǵoı» degen qońyr kúrsinis basym. Qaıǵyny aıaǵyna deıin keship, qulazyǵan jalǵyzdyqtan ótken qajyrly kóńil aqyr sońynda osylaı damyldaıdy. Súgirdiń basynan keshken asqaq sezimge arnaǵan osy eki kúıi – oıymyzsha musyl­man áleminiń eń tańdaýly kúıleri bolyp sanalýy kerek. General menen Janǵalıdan keıin bul kúılerdi endi jastar tarta alar ma eken degen oı keı-keıde adamdy mazalaıdy. Mýzyka tarıhynda oryndaýshylyqtyń asý bermes bıik shyńy bolyp qalǵan mysaldar kóp. Dına Nurpeıisovadan keıin Qurmanǵazynyń «Qaıran sheshem» kúıin eshkim de olaı tarta almaıdy. Shámil Ábiltaevtan keıin Qurmanǵazynyń «Aq­baı» kúıin de eshkim olaı shala almaıdy. Sadýaqas Balmaǵambetovtyń oryndaýyn­daǵy Qazanǵaptyń «Baljan qyz» kúıi de eshkim ala almaıtyn asý bolyp tur. Sondaı-aq General Asqarov pen Jan­ǵalıdyń oryndaýyndaǵy «Nazqońyr» jáne Janǵalıdyń oryndaýyndaǵy «Qa­rataý shertpesiniń» atalǵan nusqasy da osyndaı, eshkim asa almas bıik seńgir bolyp qalatyn túri bar. Janǵalı kúıshiniń endi bir qyry bar. Ol – Súgirdiń buryn shertilmegen tyń kúıleriniń jetkizýshisi jáne nasıhat­taýshysy. Osy kúngi repertýarǵa kirgen «Bes jorǵanyń» tolyq nusqasy (ańy­zymen bes kúı) taǵy birqatar kúı – Janǵalı jetkizgen shyǵarmalar. Búginde respýblıkadaǵy mýzyka óneri salasynyń eń úlken bir problemasy, notany saýatty jazý tóńireginde óristep otyr. Bir kúıdiń ózi túrli adamnyń qolynan túrli nusqa bolyp, onyń syrtynda notada túrlishe tańbalanyp jatady. Kóp jaǵ­daıda budan japa shegetinder – mýzy­kalyq joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri. Osy jaıynda bir suraǵanymda, Janǵalı kúıshi bylaı degen edi: – Nota – kúı óneriniń jazba mádenıeti. Iаǵnı, nota-álipbıdegi áripter sııaqty. Biz áripter arqyly sózdi qalaı tańbalasaq, nota arqyly mýzykany da týra solaı tańbalaımyz. Estigenin árippen tańbalap bere almaıtyn saýatsyz oqýshylardyń bolatyny sııaqty, qulaqqa emes – tipti kózge kórinip turǵan dybysty notaǵa túsire almaıtyn saýatsyz nota jazǵyshtar bolady. Jáne olarǵa qoı dep aıta al­maısyń, qoıǵyza almaısyń. Sebebi, ár­qaısysy ózin Stravınskııden kem kór­meıdi. Túsirgen «notalary» boıynsha oınaǵan mýzykanttardyń uıatqa qalyp jatatyndyǵynda sharýasy joq. Sol sebepti mýzykalyq oqý júıesinde qaptaǵan qate nota, sol sebepti qaptaǵan qate oryndaý. Ahmet Jubanovtyń kezindegi jaýapkershilik joq qazir. Aıta ketý kerek, Janǵalı Júzbaevtyń shákirtteri oryndaǵan kúı nusqalary, eń durys nusqa bolyp esepteledi. Respýblıkadaǵy birqatar aıtýly kúı báı­ge­siniń qazylar alqasynda otyrýy da Jan­ǵalı kúıshiniń bıik saýatynan bolsa kerek. Belgili kúıshi, ustaz, jarty múshel kishi áriptes baýyryma, sóz sońynda abyroı qonsyn, óneriń óristi bolsyn dep tilek tileımin. Talasbek ÁSEMQULOV.