Abdyldajan AQMATALIEV: Aıtmatovtyń qasynda 27 jyl júrip, úsh-aq ret sýretke túsippin

Áýeli suhbattasýshymyzdy tanystyryp óteıik. Qyrǵyzdyń kórnekti ádebıettanýshy-ǵalymy Abdyldajan Aqmatalıev 1956 jyly týǵan. 1977 jyly Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1979 jyldan beri osy el Ǵylym akademııasy Til jáne ádebıet ınstı­tý­tynda qyzmet istep keledi. Qazir atalmysh ǵylymı me­kemeniń dırek­tory. Bishkektegi Ulttyq Ǵylym akade­mııa­synyń akademıgi, Qyrǵyzstan Memlekettik syılyǵynyń eki márte laýreaty. Halyqaralyq Aıtmatov akademııa­synyń prezıdenti. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. – Sizdiń barlyq derlik ǵylymı eńbekterińiz Aıtmatov shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Kór­nekti jazýshynyń týyndylaryn qyrǵyz-qa­zaq ádebı baılanystary aýqymynda qaras­tyr­ǵan­dyq­tan Alataýdyń bergi betindegi aǵa­ıyn­dary­ńyz da ózińizdi jaqsy biledi. Bizdiń áde­bıet­shilerdiń keıbiri sizdi Aıtmatovtyń ja­qyn inisi dese, ekinshileri sol úıdegi jeńgeımen týys etip qoıady. Qaıtkende de áıgili jazý­shy­nyń balasyn­daı bolyp ketken adamsyz. Aıt­matovpen qalaı tanystyńyz? Ol kisini alǵash ret kórgende qandaı áserde boldyńyz? Jalpy, Shyńǵys aǵanyń shyǵarmashylyǵyn zertteýge degen qumarlyq neden bastaldy? – Aldymen aıtarym, meniń Aıtmatovpen esh­qandaı týystyǵym joq. Qaıta dál sondaı jaqyn aǵa­ıyn bolsam, qýanar edim. Bar jaqyndyǵym – ómir boıy shyǵarmashylyǵyn zerttegenim. Men ýnı­versıtet bitiretin jyly Aıtmatov shyǵar­ma­shylyǵy boıynsha dıplom jumysyn ázirledim. Bas­qa stýdentter 50 bet jazsa, men 120 bet jazyp­pyn. Dıp­lom jumysymnyń taqyryby «Aıtmatov shyǵar­ma­laryndaǵy kórkemsóz quraldary (metafora jáne salystyrý)» dep ataldy. Memlekettik emtıhan ko­mıs­sııasy eńbekti erekshe baǵalap, baspasózde ja­rııa­laý jóninde tapsyrma berdi. Sodan bul jumys «El aǵartý» degen muǵalimderge arnalǵan jýrnalda ja­ryq kórdi. Men Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmashy­lyǵyn zertteýge osylaı keldim. Biraq ol kisiniń ózin kópke deıin óz kózim­men kórgenim joq. Kınodan, teledıdardan «syrt­taı júzdesip» júrdim. Gazet-kitaptardan sýretterin qaraımyn. Soǵan máz bolam. 1979 jyly Qyrǵyz Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtyna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp ornalastym. Ǵylymı jumys jazý úshin taqy­ryp tańdaý kerek boldy. «Shyńǵys Aıtmatov jáne qyrǵyz-qazaq ádebı baılanysy» degen taqyrypty qaladym. Ony ǵylymı keńes qol­dap, bekitip berdi. Instıtýt basshylyǵy meni jyl aıaǵynda Almatyǵa issaparǵa jiberdi. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna keldim. Instıtýtta qyzmet isteıtin Muhamedjan Qara­taev, Rahmanqul Berdibaev, Búrkit Ysqaqov, Faızolla Orazaev sııaqty belgili ǵalym­darmen ta­nystym. Ýnıversıtetke Zeınolla Qab­dolov­ty izdep bardym. Odan salyp uryp, Jazýshylar oda­ǵy­na keldim. Oljas Súleımenov, Ánýar Álim­janov, Sherhan Murtaza, Qaltaı Muhamedjanov, Ábdi­jámil Nurpeıisov, Tahaýı Ahtanov, Ábish Kekilbaev, Maǵzom Súndetov, Saıyn Muratbekov, Oral­han Bókeev, Baqqoja Muqaev syndy qalam­gerlerge jolyqtym. Bári de jyly qarsy aldy. Men olardyń árqaısysyna eki-úsh anketalyq su­raq qoıdym. «Siz Aıtmatovpen qalaı tanys­ty­ńyz? Aıt­matovtyń shyǵarmalary sizge nesimen baǵaly? Jas jazýshy­larǵa Aıtmatov qalaı áser etedi?» degen syńaıdaǵy saýaldar. Olar tııanaqtylyqpen jaýap berdi. Sosyn qazaq aǵaıyndar da maǵan óz saýaldaryn qoıdy. «Sen Aıtmatovty kórip tura­syń ba? Aralas-quralastyǵyń qalaı? Erteń elge barǵanyńda bizden oǵan sálem aıt», dedi. Bul óti­nish meniń janyma qatty batty. Aıtmatov múl­de kórgen kisim emes dep qaıtip aıtam? Jan-dú­nıem alaı-dúleı boldy. Qaralaı namysym keldi. – Shynynda da qyzyq eken! Bir shahardyń ishinde turyp Aıtmatovty neǵyp kórmeı júrsiz? – Bilmeımin. Áıteýir reti kelmedi. Kórgen kún­niń ózinde salyp uryp jetip baratyn ádetim joq qoı meniń. Sol baıaǵy ádep, ıba... – Sonymen Shyqańa qazaq qalamgerleriniń sálemin aıta aldyńyz ba? – Soǵan kele jatyrmyn ǵoı. Elge jetken soń sol saparda Qaltaı Muhamedjanovtan alǵan suh­batymdy «Sovettik Qyrǵyzstan» gazetine jarııa­la­dym. Bul materıal tek qana Aıtmatov shyǵar­ma­shylyǵyna arnaldy. «Qoı, bulaı bolmaıdy eken. Shyńǵys aǵany ózim izdep kóreıin», dep táýekelge bel býdym. Ol tusta áıgili jazýshy Kınematografıster odaǵynyń tóraǵasy bolyp qyzmet isteıdi. Keńsesi Kıno úıinde ornalasqan. Qabyldaý ból­me­­sine kelip, suhbatym jaryq kórgen gazetti hat­shy qyzǵa tastap kettim. О́zi joq eken. Arada bir aı ótti. Sol jyly qazan aıynda Frýnze qala­syn­da jazba ádebıet máselelerine arnalǵan búkil­odaq­tyq konferensııa boldy. Oǵan aty jer jar­ǵan ádebıetshiler Georgıı Lomıdze, Zoıa Kedrına keldi. Ortalyq Azııa­nyń bedeldi zertteýshileri de bar. Qazaqtar da qaptap júr. Bir kezde zalǵa Aıt­matov kirip keldi. Ol kisini kórgende jurt túre­gep turyp qol soqty. Shyńǵys aǵa prezıdıýmǵa jaı­ǵas­qanda men odan kóz almaı qarap otyrdym. Bir kezde Aıtmatov sóz aldy. Ol kisi­niń qalaı sóı­leı­tinin bilesiń ǵoı. Jurt uıyp tyń­dady. Ásirese, altaılyq jazýshy Borantaı Búı­dirov jónin­degi jaqsy oı-pikir aıtqany esimde qalypty. Úziliske shyqqan soń ádettegideı ony bári qaýmalap, shetinen jolyǵyp jatty. Men: «Táýe­kel!» dedim ishimnen. Sóıttim de: «Assalaýmaǵa­leı­kúm!» dep amandastym. «Ýaǵaleıkýmssalam!» dedi aǵam. Al­ǵash til qatýym osy boldy. «Sizge qazaq aǵa­ıyn­daryńyz sálem aıtty», dedim bar batyl­dyǵymdy boıyma jınap. «Kimder?», dedi ol eleń etip. Zeınolla Qabdolov pen Qaltaı Muha­med­janovty ata­dym. «Osy ótkende «Sovettik Qyr­ǵyzstanda» ja­ryq kórgen suhbatty jazǵan sen be?», dedi. «Menmin, aǵa»,  dedim. Sodan qo­lymdy uzaq ustap tur­dy. Kózimiz toqaılasyp qal­dy. Taǵy da az-kem til qatystyq-aý deımin. Bizge eshkim tosqaýyl bolǵan joq. Ekeýden ekeý qaldyq. Men ony kóligine deıin uzatyp saldym. Qosh­tas­arda: «Aǵa, meniń sizge arnaǵan biraz suraý­larym bar edi, soǵan jaýap bere alasyz ba?», dedim. «Sen olardy jazyp, hat­shy qyzǵa aparyp tasta, jaýap bereıin», dedi. Sóıtip, men Aıtmatovty 1980 jyly alǵash ret kórdim. – Osydan keıin zertteýlerińizge qulshynyp kirisken shyǵarsyz? – Árıne. Men qazirgi Júsip Balasaǵun atyn­daǵy Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin qyrǵyz tili men ádebıeti ma­man­dyǵy boıynsha 1977 jyly bitirgenmin. Oqý or­ny ol kezde KSRO-nyń 50 jyldyǵy atyn ıelengen bolatyn. Sonaý stýdent kezden bastaý al­ǵan Aıtmatov týraly zertteýlerim birshama jemisin bergendeı edi. Onyń ústine zańǵar jazýshynyń ózimen jolyǵýym meni kádimgideı qanattandyryp jiberdi. Sodan jatpaı-turmaı jumys istedim. Ýa­qytym bosqa ketpedi. Dıs­sertasııamdy bir jyl­da jazyp bitirdim. Keıin taqy­ryby «Qyrǵyz-qazaq ádebı baılanysyn damytýdaǵy Aıtmatovtyń róli» dep naqtylanǵan osy eńbegime Qyrǵyz Ǵylym aka­de­mııasynyń korrespondent-múshesi, fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor Ab­dy­qadyr Sadyqov jetekshilik etti. Ǵylymı ju­my­symdy 1982 jyly qorǵap shyqtym. – Baıaǵy dıplomdyq jumysyńyzdaǵy materıaldar kádege asty ma? – Joq, ol jastaý kezimdegi paıymdamalar ǵoı. Dıplomym tildik jáne ádebı aspektige arnaldy, stıldik turǵyda boldy. Osy alǵashqy ǵylymı jumysyma fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Samaq Dáýletov jetekshilik etken-di. Bul da maqtaýly eńbek boldy. Biraq kandıdattyq dıssertasııama barymdy saldym. Taqyrypqa jańasha turǵydan keldim. – Doktorlyq dıssertasııa­ńyz­dyń taqyry­by da Shyńǵys Aıtmatov shy­ǵarmashylyǵyna qa­tysty emes pe edi? – Iá. «Túrki tildes elderdiń ádebı baılanystaryn damytýdaǵy Aıtmatovtyń róli» dep ataldy. Doktorlyqty 1990 jyly qorǵadym. – Aıtmatov taqyryby sizge baq-bereke ákeldi. Uzaq jyl ja­nynda birge júrdińiz. Jalpy, ol kisimen etene aralasýyńyz qaı kezden bastaldy? – Kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵannan keıin Shyqańdy kópke deıin kórgen joqpyn. 1983 jyly «Aıtmatov jáne qyrǵyz-qazaq ádebı baılanysy» degen monografııam úshin Qyrǵyzstan Lenın komso­moly syılyǵyn ıelendim. Eńbegimniń jemisin kór­gen soń kóńilim kóterińki júrgen kez edi. Bir kúni Kıno úıiniń janynan ótip bara jatyp qarasam, Aıt­matov kabınetiniń jaryǵy janyp tur eken. «Osy men nege kirmeımin?» degen oı keldi. Saǵat keshki alty-jetiniń shamasy. Táýekel dep kelsem, ol kisi ornynda eken. Basqa eshkim joq. Hatshysyna aıtyp edim, kirgizdi de jiberdi. Shyń­ǵys aǵanyń este saqtaý qabiletine tańǵaldym. Atym­dy da umytpapty, Or­ny­nan turyp, «Kel, Ab­dylda!», dedi. Qýanyp qal­dym. «I dolshe veka dlıtsıa den» degen kitaby taıaý­da ǵana Frýnzede basylyp shyqqan edi. Sol kita­byna maǵan avtograf jazyp berdi. «Aǵa, men Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty boldym», dedim. «Siz KSRO Memlekettik syılyǵyn aldyńyz, qut­­tyq­taı­myn!» dep qostym. Ol jaı ǵana basyn ızedi. Mine, osydan keıin sózimiz bitip qaldy. Sodan ne qylarymdy bilmeı, biraz otyrdym da: «Shyńǵys aǵa, men sizdi úıge qonaqqa shaqyraıyn dep edim», dep qoıyp qaldym. Al endi osyny qalaı aıt­qanymdy bilmeımin. Shynymdy aıtsam, aýzymnan shyǵyp ketti. Áıteýir birdeńe deý kerek boldy ǵoı. Sóz uzarsyn, áńgime jalǵassyn degenim edi. Ol maǵan: «Seniń aılyǵyń qansha ózi?», dep surady. «112 som qolyma tıedi», dedim. «Kimmen bi­r­ge tu­ra­syń?». «Inimmen birge turamyn, ol Más­keý­de oqı­dy». «Úıiń qansha bólmeli?». «Úsh ból­me». «Aıly­ǵyń saǵan jete me?», dedi sosyn. «Je­tedi», dedim senimmen. «Sen meni nemenege qo­naqqa shaqyryp otyrsyń? Oǵan keminde 70 so­myń ketedi, qalǵan aqshaǵa qaıtip kún kóresiń?», dedi aǵam. Men: «Bas aman bolsyn, aǵa», dep bolmaı jatyrmyn. Shyń­ǵys aǵa sál oılanyp otyrdy da: «Maqul, men kó­reıin. Sen meken-ja­ıyńdy jazyp berip ket», dedi. Dereý jazyp berdim. Aıdarymnan jel esip, úıge jet­tim de shesheme maqtanyshpen málimdedim. «Men Aıtmatov­ty qonaqqa shaqyryp keldim». Anam shoshyp ketti. «Sen ol kisini qalaı shaqyryp júrsiń eı? Aına­laıyn-aý, eshqandaı daıyndyǵymyz joq qoı. Ondaı áıgili adamdy shaqyrý úshin keminde bir aı daıyndalý kerek ekenin bilesiń be?!», dep kú­ıip-pisip júr. Qaıteıin endi, aýzymnan shyǵyp ketti. Aıtylǵan sóz – atylǵan oq! «Jyrpyldap nem bar edi», dep qoıam. О́zim úılenbegenmin. «Qaı kúnge sha­qyrdyń?», deıdi sheshem óz-ózine kelgennen soń. «Mine, osy senbige shaqyryp qoıdym». О́zim beısenbi kúni barǵanmyn. Eki-aq kún ýaqytymyz bar. Ne degen jyndylyq deseńshi? Anam qaıtadan shala búlindi. Erteńine bir joldasymdy ertip bazarǵa bar­dym. Ekeýlep júrip, qoı satyp aldyq. Qoı soıýdy da bilmeıdi ekenbiz. Áıteýir, birdeńe etip butar­lap tastadyq. Qonaq keletin kún. Úıdiń ishin, eden­di aınadaı jarqyratyp jýyp jatyrmyn. Terezeniń áınekterin tazalap, úıdiń shańyn súrtip jatqanymda, telefon shyldyrlady. Tutqany kó­te­rip edim, «Men Aıtmatovpyn ǵoı», degen ta­nys daýys estildi. Jalpy, ol kisi telefon soq­qan­da sóı­tetin. Áýeli ne isterimdi bilmeı qaldym. «Ab­dyldasyń ba?», dedi. «Iá, menmin, aǵa». «Biz bara almaıtyn boldyq, qalqam. Qyzym Shyryn­nyń dene qyzýy kóterilip, qatty aýyryp jatyr. Keler joly bir reti keler...». Meniń aýzymnan aıaq astynan bir-aq aýyz sóz shyqty. «Sizge arnap mal soıyp qoıyp edik, aǵa», dedim. Ol kisi bul sózge birden toqtady. «E, sóıtip qoıdyńdar ma?», dedi oılanyp. «Iá, sóıttik, aǵa», dep men de taqym­dap jatyrmyn. «Onda men bir-bir jarym saǵatqa ǵana kirip shyǵam», dedi de tutqany ile saldy. Úı jınaýǵa asqan qulshynyspen qaıta kiristim. Bir saǵattan keıin qaıyra telefon shaldy. Taǵy da sol daýys. «Men Aıtmatovpyn ǵoı». Taǵy ne bop qaldy eken dep alańdap tur­myn. «Aǵa, tyńdap turmyn, tyń­dap turmyn», deı beremin abdyrap. «Kim­der birge bolady?», dedi bul jo­ly. Men ony oılamappyn. Ań­tarylyp turyp qal­dym. «Sen ekeýmiz ǵana otyrmaımyz ǵoı. Sóı­le­setin kisi bar ma?», dedi sosyn. Men áli oılanyp turmyn. «E, onda men bir-eki kisini ertip barar­myn», dedi. Saǵat altynyń shamasynda sol kezdegi Baspa kombınatynyń dırek­tory Turǵyn­bek Sýanberdıevti, jazý­shy Qazat Aqmatovty, aýyl sharýashy­lyǵy ınstıtýtynyń rektory Jamın Akımalıevti ertip kirip keldi. Kútip aldym. Men qaıbir qonaq kútýdi biletin adammyn. Orys araǵyn ortaǵa qoıyp, aǵalarymnyń mańaıynda aınalshyqtap júrmin. Bir kirem, bir shyǵam. О́zderi sóılesip otyra beretin shyǵar desem kerek. Bir kezde Shyńǵys aǵa: «Aý, bizdi nege shaqyrdyń, tost kótertpeısiń be?», dedi. Sodan sóılegen boldym. Aýzyma ne kelse, sony soǵyp turmyn. KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵanymen quttyqtap bir qoıdym. Ony alý qıyn bolǵanyn biletinmin. Sony da atap óttim-aý deımin. «Shyń­ǵys aǵa, qyrǵyz ádebıettaný ǵylymy siz jó­nin­degi jumystardy jańa bastaıdy, jańasha qolǵa alady», dep bir kettim. «Buryn da jazylǵan ǵoı, biraq biz, jastar, ózgeshe qadam jasaımyz», dep nyǵyzdaı tústim. Onymen de qoımaı: «Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzǵa baılanysty konferensııa ótkizbek oıym bar», dep usynys aıtyp óttim. Ol kisi de «Oı, jaqsy bolady, ótkizińder», dep maquldap jatyr. Aǵamyzdyń jasy 55-tegi kezi. Bir jarym saǵatqa kelgen Aıtmatov tabandatqan tórt saǵat otyrdy. Ara-tura úıine telefon shalyp qoıady. Olar Shyrynnyń dene qyzýynyń túsken-túspegeni jóninde málimet beredi. Sóıtip, meniń úıimde Shyńǵys aǵa osylaısha qonaq boldy. – «Áýezovtiń úıinen qymyz ishtim!», dep masaıraǵan jas Qabdolov sekildi siz de keıin Aıtmatovtyń shańyraǵynda talaı ret bolyp, dastarqanynan dám tatqan shyǵarsyz? – Biraz ýaqyt árqaısymyz óz sharýamyzben kettik. Ol kisi Máskeýde júrdi. Arada eki jyldaı ýaqyt ótken. Bishkekke bir kelgende izdep bardym. «Aıtmatov jáne qazirgi rýhanııat» degen taqyryp­pen jastardyń konferensııasyn ótkizý máselesi jóninde aqyldasqym keldi. Bul tusta ınstıtýt komsomol uıymynyń hatshysy edim. «Sen kúte tur, men myna kisilerdi qabyldap jibereıin. Seni ózim de izdep otyr edim», dedi. Tapjylmaı bir ja­rym saǵat kúttim. Túski ýaqyt boldy. Ol kisi shyq­ty da: «Sen qazir bizdiń úıge júr», dedi. Men tańǵaldym. Áıgili Aıtmatovtyń ózi úıine sha­qyryp tur. Sońynan tompańdap erip kele jattym. Shyńǵys aǵanyń úıinde otyrmyn. Ol kisimen birge tústendik. Tamaq iship bolǵan soń zalǵa óttik. Sol kezde: «Bir jumys bar edi, – dedi aǵa. – Myna meniń qyzym Shyryn bıyl birinshi klasty bitirdi. №5 qyrǵyz mektebinde oqıdy. Qazir aǵylshyn tilin úıretip jatyrmyz. Endi qyrǵyz tilin umytyp qalmasa deımin. Sen osyǵan járdem ber. Ýaqytyń bar ma edi?». «Bar ǵoı, árıne». «Jumasyna bir-eki saǵat kelip, til sabaǵyn ótkizip tursań jaqsy bolar edi», dedi. Sosyn qyzyn shaqyrdy. «Mine, my­naý seniń aǵaıyń bolady. Endi bul kisini tyń­daý kerek. Ne tapsyrma berse de, oryndaý qajet». Men juma saıyn kelip turdym. Sabaq berem. Gazet oqytam. Jyr jattatam. Qysqa ertegiler aıtam. Sol tusta Shyńǵys aǵa shet memleketterge kóbirek shyǵyp ketti. Sondaı kúnderdiń birinde: «Sen kúnde kelip turshy. Jalpy, balalarǵa óziń bas kóz-bol», dedi. Shyrynnan keıin Eldar degen uly bar. Ol kezde eki-úsh jastyń shamasynda edi. El­dar maǵan óte jaqyn boldy. Moınyma minip ala­dy. «Bylaı júr, olaı júr», deıdi. Bul kezde ózim­­niń ulym Elturan da dúnıege kelgen-di. «Sol El­turanǵa baraıyq», deıdi. Balalar birge oınaı bastady. Sóıtip, Aıtmatovtyń shańyraǵymen ara­la­syp-qura­lasyp kettik. Shyńǵys aǵa balalaryna telefon sha­lyp, jaǵdaılaryn surasa, olar dereý meni maq­taı­dy. Sóıtip, aǵamyz ekeýmizdiń aramyz tipti jaqyn­daı tústi. Elturannyń atyn Aıt­matov­tyń ózi qoı­ǵan. Jyl saıyn onyń týǵan kúnin­de ar­naıy kelip quttyqtaıtyn. Úsh-tórt jyl boıy sóıtti. – Syrt elde birge saparlas bolǵan kezińiz boldy ma? – Qazaq jerine talaı ret birge keldik. Keıin aǵaı­lar Máskeýge kóshti. Shyryn Anglııaǵa oqýǵa ketti. Shyńǵys aǵa Mıhaıl Gorbachevtiń keńesshisi bolyp qyzmet istedi. Prezıdenttik keńestiń mú­shesi, depýtat boldy. Men doktorlyq jumy­symdy aıaqtap, 1990 jy­ly jetekshim Georgıı Gachevke bardym. Georgıı Lo­mıd­zege, Iýrıı Borevke, Chıngız Gýseınovke jolyq­tym. Ǵylymı eńbegimdi oqytyp alýym kerek boldy. Shyńǵys aǵama telefon shaldym. «Men Máskeýge keldim. О́kildiktiń qonaq úıinde jatyrmyn», dedim. «Mashına jibereıin, kel», dedi Shyqań. Máskeýde qyzmet isteıtin Musa Muratalıev degen jazýshy bar edi, sony jiberipti. Ol meni alyp ketti. Qaıtaıyn desem: «Sen úıge qonyp ket», deıdi aǵa. «Oıbaı, aǵa, men osynda bir aı bolamyn, taǵy da kelemin ǵoı», desem: «Onda bir aı boıy bizben bolasyń», deıdi. Tartyn­shaqtap edim, kónbedi. «Joq, bolmaıdy, jeńgeń Bishkekke ketti. Men, sen, Eldar úsheýmiz turamyz». Aqy­ry ne kerek, zattarymdy alyp keldim. Aǵa maǵan bir bólmesin bosatyp berdi. Endi tipti etene jaqyn boldyq. Ertemen shaı­dy birge ishemiz. Shyqań maǵan: «Salat jasap ber», deıdi. Aldymen jańǵaqty shaǵam, shalqandy paıdalanam, áıteýir birdeńe ázirlegen bolam. Men jasaǵan salatpen shaı iship otyrǵanymyzda onyń tisi kútir ete qalady. Bir kezde aýzynan súıektiń qıqymyn alyp shyǵady. «Oıbaı, mynaýyń tisti syndyrady ǵoı», deıdi jaı ǵana. Men sas­qa­laqtaı túsem. «Erteń jaqsylap isteımin, tekserip salam», deımin. Erteńine de osy... Ol kezde Eldar mýzykamen aınalysady. Men óz sharýammen ketem. Keshki asty únemi «Moskva» restoranynan ishemiz. Senbi kúni Peredel­kıno­daǵy saıajaıǵa attanamyz. Sóıtip, baılanysymyz tereńdeı tústi. Bir aı sonda turdym. Men onyń bar tirshiligin jaqynnan baıqadym. Bul saparlas bolǵannan da artyq emes pe?! – Ilgeride «Ogonek» jýrnalynan Aıtmatov­tyń bir suhbatyn oqyǵan edim. Onda qalam­ger­diń kúnige 4-5 bet qana jazatyny týraly aı­tylǵan. Al bizdiń keıbir jazýshylar shaǵyn­daý bir shyǵarmany bir otyrǵanda bitirip kete beredi ǵoı... – Iá, solaı. Shyńǵys aǵa kúnine 4-5 bet qana jaza­dy. Ol kisi óte erte turady. Saǵat 5-tiń shama­syn­da oıanady. Sodan saǵat 7-8-ge deıin jazýǵa oty­rady. Arasynda serýendep keledi. Aǵanyń jazǵany da qyzyq. Keıde biraz eńsergen dúnıesin jaratpaı jyrtyp tastaıdy. Paraqtarynyń betinde áldebir sýret salýly turady. Sirá, oılanyp otyrǵanda bederleıtin bolýy kerek. Bastaǵan shyǵarmasyn unatpasa, tastaı salady. Men sonyń bárin ertesine jınap alam. Qoqys salatyn jáshik­ten. Aıtmatovqa kerek bolmaǵanymen bizge qajet. Mende osyndaı úsh-tórt shyǵarmasynyń ádepki nusqasy bar. Jeke arhıvimde mundaı nárseler barshylyq. Jazýyn jazyp bolǵan soń, telefondy qolǵa alady. Biraz kisimen sóılesedi, kóp másele sheshedi. – Shyńǵys Aıtmatovtyń qazaqtyń birqatar ja­zý­shylarymen qarym-qatynasy jaqsy bol­ǵa­ny belgili. Ásirese, qaı qalamgerdi ja­qyn tutty? – Zeınolla Qabdolov pen Qaltaı Muham­ed­janovqa degen yqylasy alabóten boldy. Úsheýi­niń kezdeskenin talaı kórdim. «Qyzyl almany» Zeınolla Qabdolovqa arnaǵany barshaǵa málim. Ze­keń alpysqa tolǵanda Shyńǵys aǵa úkimettik jedelhat joldady. Mátinin ózi oqyp turdy. Men jazyp al­dym. «Zeınolla! Sen bizdiń aldymyzda kóshbasshy bolyp júre ber. Sen jetken alpysqa biz de jetelik. Sen jetpiske jet, biz de sol jetpiske keleıik», dep tilek aıtqany kúni keshe sııaqty edi. Oı, dúnıe-aı... Qaltaı Muhamedjanovpen talaı jolyqqa­nynyń kýásimin. Bir kúni men gazetten Qalaǵańnyń qaıtqany týraly habardy kórdim. Aǵaıǵa estirttim. Ol kisi qatty qaıǵyrdy. Ony aıryqsha jaqsy kóretin. Jaryqtyq Qaltaı aǵam eki elge de kezek erkelep júretin jany jaısań adam edi ǵoı. – Shyńǵys Aıtmatovty sońǵy ret qashan kórdińiz? – 2008 jyly 11 mamyrda. Shyqań Almatyǵa ba­ryp, odan ári Qazanǵa ketýge jınaldy. Úıine barsam, jalǵyz otyr eken. Ekeýmiz ol kisiniń 80 jyldyǵyna keletin qonaqtardyń tizimin jasadyq. Osyny maǵan tapsyryp edi. «Sen mynany qada­ǵala», dedi ol. – Meni shaqyratyn adamdar kóp. Ýnıversıtet, mektep ujymdary kezdeskisi keledi. Sen osynyń bárin toq­tat. 25-inen keıin keledi de». Ertesine telefon sha­lyp: «Aǵa, men sizdi shyǵa­ryp salaıynshy», dep edim: «Joq, qajet emes. Men Almatyǵa keshke ketem. Odan da saǵan bir tapsyrma bereıin, sony orynda. Sen Syrtqy ister mınıstrligine bar. Sonda bir hat jatyr. Ony alyp qoı, eshkimge kórsetpe. Sende seıf bar ǵoı, soǵan sal. Men kelgesin beresiń», dedi ol. «Maqul», dedim. Ertesine taǵy telefon shaldy. «Sen aldyń ba?», dedi. Men alǵanymdy aıttym. «Sal­dyń ba?», dedi. «Saldym», dedim. Aqyrǵy kezdesýimiz de, tildesýimiz de osy edi. – Qaıtys bolǵanyn qashan estidińiz? – 10 maýsymda men bir úıde qonaqta otyrdym. Máskeý telearnalarynan: «Aıtmatovtyń jaǵdaıy qıyn» dep habarlap jatty. Sálden keıin «Azat­tyq­tyń» jýrnalısteri telefon shaldy. «Aıtmatov dúnıe saldy ǵoı, siz bilesiz be?», dedi. Úıge kelsem, olar da habar alyp otyr eken. Úkimetke bardyq. Qazanama ázirledik. Shyńǵys aǵanyń denesi elge ákelinip, 14 maý­symda Ata beıitke qoıyldy. Onda 1937 jyly rep­ressııaǵa ushyraǵan 137 kisi jerlengen. Onyń ishinde Shyńǵys aǵanyń ákesi Tórequl da bar edi. – Nege Ata beıit dep atalǵan? – Táýelsizdik alǵan tusta Shońtastan 137 kisiniń súıegi tabyldy. Sol kezde Aıtmatov sóz sóıledi. «Men romanymda Ana beıit týraly jazyp edim. Bul zırat endi Ata beıit bolsyn», dedi. Atalar jatqan jer degeni ǵoı. Solaı atalyp ketti. – О́zińiz basqaratyn halyqaralyq Aıtmatov akademııasy qalaı quryldy? Ne maqsat kózdeldi? – Men aldymen 1987 jyly halyqaralyq Aıtmatov klýbyn ashtym. Ashqan sebebim, jas býyndy kórnekti qalamgerdiń shyǵarmashylyǵyn tereń tú­sinýge baýlyǵym keldi. Mysaly, Mark Tven klýby, Dante klýby belgili bir baǵytta ju­mys júrgizedi ǵoı. Biz de sol úrdisti ustanýdy uı­ǵardyq. Uıymdy Ádilet mınıstrligine tirkettim. Shyńǵys aǵaǵa óz tujyrym­damamnyń joba­syn kór­settim. Ol kisi: «Bul ózi kerek pe, joq pa?», dedi. Jastardyń rýhanı tanymy úshin qajettigin aıtym. Sóıtip, sol klýbty ashtyq. Keıin Aıtmatov klýbynyń laýreat­taryn belgiledik. Áıgili qalamgerler Lýı Aragon, Muhtar Áýezov laýreat dep tanyldy. Qazir sol dıp­lom Muhtar Áýezovtiń Almatydaǵy mýzeı-úıinde tur. Láıla Muhtar­qy­zy ózi arnaıy kelip alǵan. Keıin akademııalardyń qatary kóbeıdi ǵoı. Injenerlik, áleýmettik, qo­ǵam­dyq, taǵy basqa akademııalar boı túzedi. «Nege biz de klýbty akademııaǵa aınal­dyrmaımyz?» degen oı keldi. Ádebı baılanystardy damytyp, qalyń oqyrmandy Aıt­matov­tyń aına­lasyna sho­ǵyrlandyrý úshin, zertteýshilerdi qoldaý úshin osyndaı qadamǵa bardyq. Bir kúni jazýshynyń aldyna baryp: «Aǵa, men halyq­aralyq Aıtmatov akademııasyn ashtym», dep málim­de­dim. Klýb­tyń da, akademııanyń da esepshotyn ashqa­nym joq. Joq jerden ilik izdeıtin aǵaıyn: «Aıt­matov­tyń atyn ja­mylyp, aqsha jınap jatyr eken», dep aıtpa­syn dep ádeıi sóıttim. 1994 jyly ashylǵan Aıtmatov klýbynyń laýreattaryna syılyqty opera jáne balet teatrynda, fılarmonııada sal­tanatty túrde tapsyrdyq. Jol-jónekeı bere sal­madyq. Aıt­matovtyń ózi tabys etti birazyn. Klýby­myz jastar­dy moraldyq jaǵynan qoldaıtyn tegeýrindi uıym boldy. Bizdiń laýreattarymyz keıin el sýretshisi, el kompozıtory, el aqyny, el jazý­shy­syna aınaldy. Ǵylymda qara úzip, dara shyqty. Talantty anyq tany­ǵan ekenbiz dep oılaımyn. – Aıtmatovtyń búkil shyǵarmashylyq bol­mysy týraly bir aýyz sózben qandaı tujyrym aıtar edińiz? – Shyńǵys aǵanyń ózi: «Meniń burynǵy shyǵar­malarymnan keıingi jazǵandarym, ásirese, «Kassandra tańbasy» ózgeshe boldy», deıtin. О́ıt­keni, on­syz da tanymy tereń Aıtmatov Eýro­paǵa barǵan soń tipti kemeldene tústi. Kóp izdendi, keı máselege ja­ńasha úńildi. Ádebıetke, tirshi­liktiń túıtkilderine, mańyz­dy máselelerge basqa kózqaraspen zer saldy. Birde menimen oı bólisken Japonııanyń Daısako Ikeda degen tanymal fılosofy bylaı dedi: «Mysaly, ádebıette ábden qalyptasqan belgili on eki taqyryp bar desek, Aıtmatov on úshinshi taqyrypty ashty. Ol emb­rıon taqyrybyn ómirge ákeldi». Sol kisi aıt­qan­daı, «Kassandra tańbasy» – aıryqsha shyǵarma. Munda bári bar. Álemdik másele, saıasat, sosıologııa, psıhologııa, fýtýrologııa, pýblısıstıka... bári-bári kórinis tapqan. Qyrǵyz oqyrman­dary­nyń kóbi bul shyǵarmany sanaǵa sińire alǵan joq. Intel­lek­týal­dyq turǵydan oqý kerek ony. – Ilgeride Shyńǵys Aıtmatovtyń Qyrǵyz Respýblıkasynyń prezıdenttigine usynyl­ǵany týraly aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Siz bul jóninde ne bilesiz? Ekeýara áńgimede osy másele qozǵalǵan joq pa? – Bul jóninde men ótken jolǵy bir suh­batymda aıttym. Asqar Aqaev memleket basshy­lyǵyna kele qoımaǵan kez. Qazat Aqmatov, Mar Baıjıev, Tolemýsh О́keev Shyqańa telefon sha­lyp­ty. «Osylaı da osylaı. Bizde daǵdarys bolyp jatyr. Prezıdent saılanbaı tur. Elge tulǵa bolatyn basshy kerek. Siz bizdiń usynysymyzdy qabyl alyńyz». Shyńǵys Aıtmatov: «Birinshiden, meniń jasym kep qaldy. Ekinshiden, ekono­mı­kanyń uńǵyl-shuńǵylyn jaqsy bilmeımin. Menen góri jas, bilim men ilimdi mol jınaǵan Joǵarǵy Keńestiń depýtaty, Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Asqar Aqaevty tańdaǵandaryń durys», deıdi. Sóıtip, Aqaev saılandy. Bar bolǵany osy. – Al eger sol kezde Aıtmatov prezıdenttikke kelisim bergende qaıter edi? Qazirgideı dúnıeni dúrliktirgen alasapyran oqıǵalar bolmas pa edi? – Ony qapysyz boljaý qıyndaý, árıne. Saıasatker emespiz ǵoı. Degenmen, Aıtmatov prezıdent bop saılanǵanda ınvestısııa kóp keler edi. О́ıt­keni, ony búkil álem tanıdy ǵoı. Ekonomı­kamyz da saýyǵyp keter me edi? Shyńǵys Aıtmatov dú­nıe júzindegi bedeli arqyly ony da jolǵa qoıar edi dep oılaımyn. Biraq, kim biledi? О́mir bol­jamǵa baǵynbaıdy ǵoı. Keıde shyǵarmashylyǵy asa tany­mal adamdar saıasatpen aınalysam dep óziniń qadirin joǵaltyp alady. Bul jaǵy taǵy bar... – Aıtmatovtyń balalary jóninde aıty­ńyz­shy. Jurt olardy kóp bile bermeıdi ǵoı... – Shyńǵys aǵanyń tórt balasy bar. Úsheýi er bala, bireýi qyz. Úlkeni Sanjar Reseı kedeninde qyz­met isteıdi. General dárejesi bar. Asqar Syrt­qy ister mınıstrliginde, Prezıdent appa­ra­tynda qyzmet istedi. Qazir kásipkerlikpen aına­ly­sady. Shyryn Qyrǵyz-amerıkan ýnıversıtetinde dáris berdi. Qazir «Ata jurt» partııasynyń aty­nan depýtattyqqa ótti. Eldar halyqaralyq Aıtmatov qoryn qurǵan. Sony basqarady. Maman­dyǵy – sýretshi-dızaıner. – Sońǵy suraq. «Osy Aıtmatovtyń kózi edi», deıtindeı sizdiń qolyńyzda ne bar? – Álginde ózim aıtqan bastalyp aıaqtalmaǵan qoljazbalar bar. Birge júrgen 27 jylda Shyńǵys aǵamen qatar turyp nebári úsh-aq ret sýretke túsippin. Sol úsh sýretim qolymda. Eń myqty jádigerlerim osylar dep oılaımyn. Áńgimelesken Baýyrjan OMARULY.