​Astanaǵa kelsem arqalanyp ketemin – Reseıdiń eńbek sińirgen ártisi Ahmet Agadı

«Eki týyp, bir qalǵanyńyz emes ekenimdi bilemin. Alaıda, atasy basqaǵa balap alystatardaı jattyǵym jáne joq. Ákem Iltıfat kezinde taǵdyrdyń jazýymen Keńester odaǵyna aýyp kelgen ırandyq azamat. Anam Ánısa jas­taıynan jetimdiktiń taýqymetin tartqan tatar qyzy. Ekeýi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Alǵabas aýdanyndaǵy Jylandy aýylynda otaý quryp on balany dúnıege ákelgen. Kózimdi ashqannan kórgenim qazaqtar bolsa, solardyń ortasynda oń-solymdy tanysam, on segizge tolyp áskerge attanǵansha bir aýyz oryssha bilmesem, árbir eńbek demalysymdy áli kúnge deıin aǵaıyn-týystarymnyń arasynda ótkizýdi aınymas dástúrge aınaldyrsam, qazaqshany umytatyndaı meni ne qara basypty!» degende kóldeı shalqyǵan kóńilim kók jaılaýǵa qonǵandaı máz-meıram bolǵanym bar. 

...Bul joly jerlesimizdi «Astana Operanyń» shańyraǵyna Djakomo Pých­chınıdiń «Toskasyndaǵy» Marıo Kavara­dossıdiń róline shaqyrypty. Sahnaǵa shyǵýyna sanaýly ýaqyt qalǵanda atalmysh mádenıet ordasynyń baspasóz hatshysy Saltanat Áskerbekqyzy eski tanysymyzǵa ertip apardy. Grımdeýshi qyzdar jumystaryna qyzý kirisip ketipti. Aına aldynda jaıǵasqan Ahmet sálemimizdi jyly qabyldady. Ushyrasqan sátterimizdi umytpapty. Amandyq-saý­lyq surasqan soń oıymyzdy oqyp qoı­ǵandaı birden áńgimege kóshti.

– Saýaldaryńyzdy saılap kelgen shyǵarsyz. Múmkin bolǵansha múdirmeı jaýap qaıtarýǵa tyrysyp kóreıin. Beti-ba­symdy boıap jatqanymen, aýzym bos qoı...

– Aınalaıyn, Ahmet! Qazaqshańdy umytpaǵanyńa rahmet!

– О́ıdóıt, tipti óleńdetip jiberdińiz ǵoı... Qasıetti Qarataý baýraıynda qoı baǵyp qońyrqaı tirlik keshken ata-anam nanyn jep, sýyn ishken qazaq jerine qaryzdar ekenimizdi udaıy esimizde ustaýymyzdy ótinetin. Olar o dúnıelik bolǵanymen ornynda baýyrlarym bar. Qudaıǵa shúkir, qara shańyraqtyń jaqsy dástúrin qazir solar jalǵastyrýda. Qazaqtarmen aralas-quralastyǵymyz arta túspese kemimegeni anyq. Álemdi sharlap ábden sharshaǵan kezimde kezekti demalysymdy alyp aýylymda alańsyz aýnap-qýnap, kádimgideı kúsh jınap qaıtamyn. Bul maǵan qýat beredi. Kórshi-kólem qoıyn soıyp, qolyn qýsyryp qonaq qylady. Synyptastarymmen syr­lasyp, sýǵa shomylyp, balyq aýlap rahatqa batamyn. Atqa minip, bala kúnim­de mal jaıǵan jaılaýymdy aralaımyn.

– Aýyldastaryń án saldyryp áýre­lemeı me?

– Oı, onsyz bola ma? Toı-tomalaqtarda qolqalap qoımaıdy. Olarǵa bir jyl boıy ánniń túbin túsirip, meılinshe mezi bol­ǵanyńdy qalaı túsindiresiń. Onyń ústine ony-muny syltaý aıtý uıat. Qysqasy, áý demeske áddiń qalmaıdy.

– Baıaǵy balalyq shaǵyńa oısha saıa­hat jasaǵanda jadyńda qandaı oqı­ǵalar jıi jańǵyrady?

– Qyr jaılap, qıyr qonǵan shopan balasy teginde qııalılaý bolady. Aldyńdaǵy aqtyly otaryń jýsap jatqanda, aınalada tynyshtyq ornap, bar mańaı mamyrajaı kúıge bólenedi. Son­daı sátterde shóptiń sybdyryna, bulaqtyń syldyryna, qustardyń quıq­yl­jyǵan únine eriksiz qulaq túre­siń. Sodan seni de áldebir sıqyrly sezim bılep, kónshigen kóńilińe jelik bitedi. Taý-tasty jańǵyrtyp tamaǵyń jyrtylǵansha shyrqaýǵa ańsaryń aýady. Jas janyń qııaqty qyran jetpes qııalardan toıat izdeıdi. Ondaı ońashadaǵy shabytty shaqtarda radıodan estip, teledıdardan kórip kókeıge uıalaǵan Ermek Serkebaevtyń, Álibek Dinishevtiń, taǵy basqa tanymal ártisterimizdiń repertýaryndaǵy ánderdi aıyzym qan­ǵansha ańyratatynmyn. Eń bastysy, eshkimnen qysylyp-qymtyrylmaısyń. Tilsiz tabıǵat saǵan tilektes.

– Osyndaı ásire ásershildigiń ónerge bet burýyńa sebep bolǵan shyǵar, bálkim...

– Múmkin. Esimde erekshe qalǵany, ákem keıde yńyldap áldebir ándi aıtatyn. Sózin túsinbesem de, sazyna eltıtin­min. Keıin uqqanym, jaryqtyqtyń jan dúnıesin kernegen keremet áýen kindik kesip, kir jýǵan jerine degen saǵynyshy eken ǵoı.

Al, endi kórermenniń kózaıymyna aınalý armany kókeıime kishkene kezimnen-aq uıalaǵanyn jasyrmaımyn. Biraq munyń bári alys túkpirdegi aýyl balasyna aıǵa qol sozǵandaı qısynsyz qııal sekildenetin. Jurttan jasyrǵan jan syrym júrek túkpirinde jatatyn. Áıtse de kóp keshikpeı dittegen maqsatyma jetýdiń sáti tústi.

– Qaıtip?

− Azamattyq boryshymdy Novosı­bırskide ótedim. Áskerı-qurylys batalonynda kúrek ustap, jer qazdym. Qol bosta sondaǵy kórkemónerpazdar úıir­mesine qatysamyn. Bir qyzyǵy, «Sneg sedıny» degennen basqa oryssha án bilmeımin. Onyń mátinin Roza Rym­baevanyń oryndaýynda radıodan beril­gende jattap alǵanmyn. Sonymen-aq soldattardyń qulaq quryshyn qandyrýǵa jaradym. Mindetti eki jylym bitken soń komandırlerimniń keńesimen Sibirdiń kindik qalasyndaǵy mýzykalyq ýchılıshege tústim. Qabyldaý komıssııasynyń músheleri bastapqyda meni mensinbedi. Aıtýlaryna qaraǵanda, daýysym joq. Endi elge qaıtýdan basqa amal qalmaǵandaı. Jolǵa jınalyp jatqanda jaǵymdy ja­ńalyq estidim. Osy oqý ornynyń táji­­rıbeli ustazy Nına Leonıdovna Dyn­kına ázirge shıkileý menen «birdeńe» shy­ǵarýdy moınyna alypty. Sóıtip, vokal bó­limine qabyldandym. Osylaısha oıla­maǵan jerden operanyń esiginen endim.

− Ony bitirgennen keıin Máskeýge tarttyń.

− Iá. Ańsarym Chaıkovskıı atyndaǵy Más­keý konservatorııasyna aýǵany ras. Uzyn sany 250 úmitker úzeńgi qaǵystyryp qatar shapqanymyzben, bárimizge birdeı báıgeden ozý qaıda. Áıteýir baǵym janyp iriktelgen 13-tiń qataryna ilindim. Úsh satydan turatyn úlken synaqta Irına Arhıpova, Evgenıı Nesterenko sekildi atynan at úrketin tarlanbozdar tala­bymdy tarazylady. Obaly neshik, oń baǵalaryn berdi. Eń qıynǵa soqqany orys tili men ádebıetiniń emtıhany boldy. Ulttyq mekteptiń túlegi retinde shyǵarma ornyna mazmundama jazýym kerek-tuǵyn. Sátin salǵanda Nıkolaı Ostrovskııdiń «Qurysh qalaı shynyqty?» romany boıynsha ólip-talyp, óıtip-búıtip jazǵan shımaı-shatpaǵymdy qasymdaǵy Katıa esimdi qaıyrymdy qyz túzep berip, tórt alǵanymda tóbem kókke jetkendeı qatty qýandym.

Aıtpaqshy, shyǵarmashylyq synaqta Sergeı Iаkovlevıch Lemeshevteı syrt­tannyń «kóziri» sanalǵan «Ah, ty, dýshenka» romansyn syzylttym. Emtıhan alýshylar qatarynda tyrp etpeı daýysymdy tyńdaǵan Lemeshevtiń jesiri Vera Kýdrıavseva eljireı emirenip, aq jol tilegeni esimde.

− Konservatorııa qabyrǵasyndaǵy ómiriń nesimen esińde qaldy?

− Dúnıe júzin dúrkiretken nebir dúldúl­derdi tárbıelegen kıeli orda meniń de qanatymdy qataıtyp, buǵanamdy bekitti. Professor Evgenıı Kıbkalonyń kla­synda sheberligimdi shyńdadym. Ataq-dańqy aspandaǵan Zýrab Sotkılava sııaqty korıfeılerdiń aldyn kórdik. Bilgenge, onyń ózi orasan mektep.

Saıası ekonomııa, KPSS tarıhy tárizdi pánder mıymdy «ashytyp» oqýdan shyǵyp qala jazdaǵanymda keleshegimnen úmit kúttiretin daryn ıesi ekenimdi alǵa tartyp kýrstyń kýratory arasha tústi. Onyń ústine qaıta qurý qarqyndap, par­tııanyń bedeli quldyraı bastaǵan kez edi ǵoı ol.

Jalpy, jaqsy adamdardy kóp jolyqtyrdym. Solardyń biri Nına Nıkı­forovna deıtin qarapaıym orys kempiri. Konservatorııany bitirgenshe sol kisiniń páterin panaladym. Kıimim jýýly, tamaǵym pisirýli turatyn ylǵı. Qamqor qarııanyń arqasynda túrli turmystyq túıtkilderge alańdamadym.

− Úlken sahnalardan kóriný úmiti qashan oıandy?

– «Úmitsiz shaıtan» degen. Kórermen kózaıymyna aınalýdy kóksemeıtin ónerpaz kemde-kem. Biraq solardyń bári birdeı qalaǵan bıiginde qalyqtaı ber­meıtini taǵy talassyz. Stýdenttik aýdıtorııadan alysqa uzamaı-aq tanymal­dyqtyń dámin tata bastadym. Qolyma dıplom tıer-tımesten Glınka atyndaǵy búkilreseılik vokalıster konkýrsynyń júldegeri atandym. Qalaıda qatarymnan qara úzý úshin únemi izdendim. Eń bas­tysy, erinbeı eńbektendim. Ulaǵatty ustazdarym da boıdaǵy talant mańdaı termen sýarylmasa tamyr jaıyp jarytpaıtynyn sanama sińirip baqty. Qysqasy, qınalmaı qyr aspaıtynymdy erte uqtym. Biz oqý bitirerde Máskeýdiń Stanıslavskıı men Nemırovıch-Danchenko atyndaǵy mýzyka teatry Chaıkovskııdiń «Evgenıı Onegın» operasyn qaıta jań­ǵyrtýǵa áreket qylyp jatty. Sonyń aldynda ǵana shyǵarmashylyq talas-tartystyń aıaǵy ýshyǵyp, bul shańy­raqtan shý-shurqan shyqqan bolatyn. Til tabyspaǵan jerde tirlik ońa ma? Keleńsizdiktiń kesirinen biraz ánshiler ketip tynǵan. Trýppaǵa tyń kúshterdi tartý qajettiligi týyndap, jalyndy jas­tar shaqyryldy. Solardyń sapynda men de teatr tabaldyryǵyn attadym. Alǵash Lenskıı beınesinde kórinip, keıinnen osynda qoıylǵan spektaklderdegi soqtaly obrazdardyń bárin somdadym. Sóı­tip, talǵampaz mamandarǵa tanyldym. Jurtshylyq nazaryna iliktim. 1998 jyly Qazanda dástúrli Shalıapın festıvalinde jeńistiń eń joǵarǵy tuǵyryna kóterildim.

– Ary qaraı aıaq-qolyńdy jerge tı­giz­­beı Úlken teatr qaǵyp áketti emes pe?

– Onyńyz ras. Dańqty teatrda kelisim­shartpen jumys istegenimdi árkez maqtan tutamyn. Dja­koma Pýchchınıdiń «Bogemasyndaǵy» Rý­dolftiń arııasyn «áýeletýge» laıyq-aý degen tenorlardy tekserip baıqaǵanda tańdaý maǵan túsipti. Asa joǵary notalardy alatyn ashyq daýysym aldyńǵy kezekte eskerilgen sekildi.

– Al, endi Sankt-Peterbýrgtegi ataqty Marııa teatryna aýysýyńnyń syry nede?

– Máskeýdiń Stanıslavskıı men Nemırovıch-Danchenko atyndaǵy mýzy­kalyq teatrynda belgili rejısser Alek­sandr Tıgel meni otqa da, sýǵa da salyp ábden shyńdaǵanyn moıyndaýǵa tıispin. Akterliktiń mol qupııasyn meń­gerdim. Alaıda, kásibı deńgeıi óte joǵary bul kisiniń minezi sál-pál qıǵashtaý-tuǵyn. Tájirıbem tolysyp, kemelime kelgende tek Reseıdegi ǵana emes, alys-jaqyn shetelderdegi irgeli teatr­lardan sha­qyrtý alýym jıiledi. Eýropanyń endikteri men boılyqtaryn ersili-qarsyly kezdim. Gastroldik saparlarǵa áýelide qınala jiberip júrgen Tıgel keıin keıistik bildiretindi shyǵardy. Al, meniń azyn-aýlaq aılyqqa qarap otyra bermeı, aıymnyń ońynan týǵanyn paıdalanyp aqsha taýyp qalǵym keldi. Otbasymdy asyraýym, eldegi týys­taryma kómektesýim kerek. Jalpy, qar­jynyń artyqtyq etetin kezi bar ma?! Ekeýmizdiń qyrǵı-qabaq qarym-qatynasymyzdyń sharyqtaý shegine jetkeni sondaı shekara asyp nápaqa tabýyma múldem tyıym saldy. Ishim qyz-qyz qaınaǵanymen qarsylyq tanytýǵa qaýqarym jetpeı amalym quryǵan kúreńqabaq kúnderdiń birinde Marııa teatry maǵan qolqa saldy. Burynnan tanıtyn syralǵy rejısserim Alekseı Stepanıýk Bızeniń «Karmenin» qolǵa alypty. Meni Hozeniń róline bekitipti. Taǵdyrsheshti usynystan tartynbadym. Sátti premeradan soń osynaý óner ordasynyń basshysy Valerıı Gergıev ońasha qabyldap, ashyq áńgimelesti. Nátıjesinde, Neva jaǵalaýyndaǵy teń­dessiz teatrǵa birjolata aýystym. Qazirgi tańda sonda solıspin.

– Qansha aıtqanmen qasıetti shańy­raq qoı, ekinshi tynysyńnyń ashy­lýyna septigin tıgizgeni talas týdyrmasa kerek.

– Talaı sańlaqtyń shabytyn shal­qytyp, abyroıyn asqaqtatqan aıtýly ujymnan oıyp otyryp oryn alýym árıne ónerbaıanyma kóp ózgeris ákeldi. Munda nebir tanymal tulǵalarmen tanystym. Áıgili ártistermen áriptes atandym.

– Máselen....

– Kóp qoı... Sanaýǵa saýsaq jetpes. Bárin túgendeý mindet te emes. Tek bireýine toqtalaıyn. Anna Netrebkony alaıyq. Búginde ony búkil álem biledi. Jahandyq operanyń jaryq juldyzy. Aıdaı sulý ajaryna kúmis kómeı ánshiligi qosylǵanda kórermen kóńilin kókke órletip, ádemi áserge bóleıdi. Mundaı tula boıy tunyp turǵan ásemdikke baı aıaýly janmen juptasyp sahnada samǵaýdyń ózi ólsheýsiz baqyt. О́zine ózi talap qoıǵyshtyǵy, elden erek eńbekqorlyǵy, tórt-bes tilde taza sóıleıtindigi, oryndaıtyn partııasyn jyldam jattaıtyndyǵy, bári-bári ózgelerge ónege bolarlyqtaı. Soǵan qara­mastan tym qarapaıym. Et pen teriniń arasyndaǵy eptegen jeligin maldanatyn álde­kimderge uqsap asyp-tasýdan áste aýlaq.

– Baıqaýymyzsha, Tatarstanǵa jıi barasyz. Qazaqtar naǵyz janashyr jurt sanaıtyn naǵashylaryń saǵan ish tartatyn sekildi.

– Túsindim. Meniń tatarlarǵa jıen ekendigimdi meńzegenińiz ǵoı. Iá, Qazan qalasyna qashanda búıregimniń buratyny ras. Budan jastaý kúnimde dál osy sha­harda Shalıapın báıgesin qanjyǵama baılaǵandyqtan ystyq tartatyn bolar. Onyń ber jaǵynda Musa Jálel atyndaǵy opera jáne balet teatrymen tyǵyz baılanystamyn. Kompozıtor Rezeda Ahııarovanyń «Aqyn mahabbaty» operasynda týysqan tatar halqynyń maqtanyshy Ǵabdolla Toqaıdyń partııa­syn aıtyp, Reseıdiń teatr salasyndaǵy «Altyn maska» syılyǵyn ıelendim. Tatar­stannyń halyq ártisi ataǵyn alýmen qatar respýblıkanyń Memlekettik syıly­ǵynyń laýreaty atandym.

– E, jón eken... Qazaqstan da qarap qalmas.

– Negizi, ilgeride Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ataǵyna usynyl­ǵanmyn. Alaıda, másele jerine jetpedi. Sebebin bilmedim. Astanada ashylǵan eki opera jáne balet teatrynyń da shymyldyǵy «Birjan-Saramen» túrilgeni belgili. Ekeýinde de el erkesi sal Birjandy ónersúıer qaýymmen qaýyshtyrǵanymdy bilesizder. Sonymen birge, elordadaǵy, Almatydaǵy qanshama konsertterge qatys­tym. Azdy-kópti eńbegińniń týǵan jerińde elengenine ne jetsin. Áıtpese, ártistik bedelim bir basyma jeterlikteı.

– Bazynań oryndy, baýyrym. Máde­nıetimizdiń qulaǵyn ustap otyrǵan azamattarymyzdyń eskeretin nársesi eken. Astanaǵa at basyn burǵan saıyn eleń­dep tosatyn el-jurt baryn umyt­paǵaısyń.

– Rahmet. Astanaǵa kelgende arqa­lanyp ketemin. Jaqyn týystarymmen tabysqandaı janym jaı taýyp, júregim jylıdy. Tipti, sahnanyń asaı-múseıin arqalaǵan qara jumystaǵy jigitterge deıin alystan aǵalary bazarlyq alyp jetkendeı arsalańdap amandasady. Myna ǵajap ǵımarattyń ishinen emen-jarqyn eteneliktiń lebi esedi. Buryn Nurjamal Úsenbaevamen qosyla shyrqasam, endi Jupar Ǵabdýllına, Dına Hamzına syndy keıingi býyn ókilderimen tamasha tandem quraǵanymdy rızashylyqpen atap ótkenim oryndy. Ekeýimen jolym Dj. Verdıdiń «Aıdasynda» túıiskeni kókiregi oıaý kórermenniń esinde bolar. Bir jarym aı Gollandııada 12 qoıylymǵa qatysyp, keshe «Astana Opera» jetekshileriniń ótinishimen osynda keldim. Buıyrsa, mýzykasyn janym jaqsy kóretin Djakomo Pýchchınıdiń «Toskasyndaǵy» Kava­ra­dossıdiń jáne «Madam Batter­flıaıyndaǵy» Pınkertonnyń partııalaryn oryndamaqpyn.

– Sizdiń súıikti kompozıtoryńyz Pýchchını bala kúninen Verdıdi «pir» tutqan eken. Onyń on tórt jasynda Flo­rensııadan Mıllanǵa La Skalada oınalatyn «Aıdany» (Dj.Verdıdiń operasy) kórýge barǵanynan eptep habar­darmyz.

– Ekeýi birinen-biri ótken qabilet ıeleri. Biraq maǵan Pýchchını jaqyndaý. Onyń operalary týra meniń daýsyma arnap jazylǵandaı kórinedi keıde.

– Qazaqstanǵa qaıtyp oralý jónin­de oılanyp kórgeniń joq pa?

– Qıyndaý suraq qoıdyńyz. Qısyny kele qoıar ma eken?.. Ana jaqqa ornyǵyp qaldyq qoı. Bala-shaǵa bar degendeı. Jalpy, klassıkalyq týyndylarmen «Astana Operanyń» repertýary baıyp jatsa, kesek keıipkerlerdiń qataryn kóbeıtýge úles qosarym anyq.

– Aıtpaqshy, otbasyń jaıynda málimet bere ketpeısiń be?

– Sonaý stýdenttik shaǵymda tanysyp, tabysqan jarym Irına Sedo­­vanyń mamandyǵy – kompozıtor. Más­keýdiń Gnesınder atyndaǵy mádenıet ınstıtýtynyń túlegi. Qazir áıgili Tretıa­kov galereıasynda ájeptáýir bastyq. Dırek­tordyń orynbasary. Ulym mektepti bitirip, ýnıversıtetke túsken. Ǵarysh salasyna mamandanbaq. Qaıdan bileıik, qal-qadirimizshe durys tárbıe berýge tyrystyq.

– Jaraıdy, Ahmet, biz ózińdi qazaq­tyń qarakóz uldarynyń eshqaı­synan kem kórmeımiz. Mártebeń ósip, mereıiń tası berýine tilektespiz.

– Aıtqanyńyz kelsin!

Áńgimelesken

Talǵat BATYRHAN,

«Egemen Qazaqstan»