Oı

Adamzattyń tabıǵattan nár alýy ár dáýir saıyn ulǵaıyp keledi. Osydan mıllıondaǵan jyldar buryn adam­dardyń qorektenýine táýligine 2 myń­daı kılokalorııa kúsh jetkilikti bolǵan eken. Shıkizatty óńdep, tamaq pisirip, dámdep jeıtin ár adamǵa qazirgi tańda táýligine jumsalatyn energııanyń ornyn toltyrý úshin 6-8 myńdaı kılokalorııa qajet bolyp otyr. Sonyń nátıjesinde adam ómiriniń ortasha uzaqtyǵy burynǵy zamandarǵa qaraǵanda 3 ese artty nemese 15 jyldan 50 jylǵa deıin uzardy degen sóz. Respýblıkanyń kartasyna kóz salsańyz, keń baıtaq dalamyzda kún sáýlesi orta eseppen jylyna 2,5 myń saǵat jarqyrap turady eken. Al, Qyzylorda oblysynyń ońtústigi men Ońtústik Qazaqstan oblysynyń soltús­tik-batysynyń kóptegen jerinde kún sáýle­si­niń bultsyz uzaqtyǵy jylyna 3 myń sa­ǵat­tan asady. Osy kún sáýlesi túsetin aýdan­dardyń aýyl turǵyndaryna fıtondy tolyq paıdalanýlaryna bolady. Túrik memleketi­niń ońtústiginde jáne Izraıl memleketiniń kópshiliginiń úıleriniń shatyrynda sýdy jylytatyn qondyrǵylar ornalastyrylǵan. Jabyq shaǵyn jylyjaılar men oranjereıalarda qysy-jazy kókónis óndirýge, sýdy jylytý, kún kózinen elektr qýatyn alýǵa bo­latyny búgingi tańda qııal emestigi bárimizge belgili. Jabyq jylyjaılardyń qabyr­ǵa­sy­nyń 1 metrdeı bıiktigin mal qıymen kó­mip qoısa, onda azdap bolsa da jylý beretinin de este ustaǵan jón. Kún sáýlesinen jy­lyn­ǵan jyly sýdy edenge tóselgen (kómilgen) temir nemese polıetılen qubyrlar arqyly aǵyzsa kókónistiń tez ónip-ósýine yqpalyn tıgizedi. Osyndaı jabyq jylyjaılarda qysta bir kókónis ósirip, al jazda basqa ósimdikpen al­mas­tyrylyp otyrsa, onda tyńaıtqyshtyń qa­jeti shamaly bolady. Almatyda turǵan kezimde áıelder meıramy – 8 naýryzda qyzǵal­daq gú­lin balkonda ósirgen kezder bolǵan. Ol úshin kúz­de 3 shaǵyn jáshiktegi topyraqqa ár­qaı­sy­sy 30-40 qyzǵaldaqtyń tuqymyn kó­mip, ashyq balkonǵa qoıatynmyn. Jańa jyl meı­ra­mynan keıin sol jáshikti úıge kirgizip, tem­pe­ra­týrasyn qadaǵalap otyrsań naýryz­dyń al­ǵash­­qy kúnderi qyp-qyzyl gúlder paıda bolady. Shyǵystaǵy Jońǵar qaqpasynan bastala­tyn jel orta eseppen sekóntine 6-7 metr jyl­damdyqpen jel soǵyp turady. Munda keı mezgilde adam túgili, attyly-túıeli jo­laý­shylar áreń qozǵalady jeldiń kúshtili­gi­nen. Osyndaı jelder Kaspıı teńiziniń shy­ǵys jaǵalaýlarynda da kezdesetin tabıǵı qu­bylys. Elimizdiń ońtústigindegi Qaraqal­paq­stannan teristiktegi Reseıdiń Omby ob­lysynyń Qulyndy dalasyna deıingi úl­ken al­qapta jeldiń kúshi basqa jerlerge qa­ra­ǵanda, basymyraq. Mine, tabıǵattyń osy baı­lyǵyn aýyl ekonomıkasyna paıdalansa degen oılar týyndaıdy. Keıbir pysyqtar jel, kún qondyrǵylaryn shet memleketterden satyp alý kerektigin jáne onyń baǵa­sy­nyń tym joǵary ekenin aıtady. Al joǵarǵy deńgeıdegi sheneýnikter bul isten at-tonyn ala qashady. Shyndyǵynda olardy ózimizde jasaýǵa bolady. Joǵaryda aıtylǵandaı, Qazaqstan ǵa­lym­darynyń keıbir eńbekterine kóz salsaq, jer asty sýynyń qory bizdiń elde mol­shy­lyq. Ǵa­lymdarymyzdyń boljaýynsha elimizdegi osyn­­daı sýlardyń kólemi 7-7,5 mıllıon tekshe kılometr. Mysaly, Ortalyq Qazaq­stan­daǵy Sa­ry­­arqa jazyǵyndaǵy jer asty sýlarynyń te­reńdigi 50-70 metrden aspaıdy. Shý-Sarysý oı­patyndaǵy sozylyp jatqan eni 50 shaqy­rym úlken aýmaqtaǵy jer asty «teńizi» jer betinen 100-300 metr tereńde bolsa, Qarataý bókterinde 500-800 metr tereńdikte de sý qory barshylyq. Osyn­daı alyp sý qorlary Zaısanda, Teńiz-Qorǵaljyn oıpatynda, Muǵaljar taýy­nyń soltústiginde, Or jáne Syr ózenderi boıynda, Ertis oıpatynda, Mańǵystaý-Ústirt taýlarynda barshylyq. Gollandııa, Belgııa, Danııa, Úndistan, Iran, Mońǵolııa jáne taǵy da basqa elder jer asty sýlaryn kóptep paıdalanyp keledi. Qa­zir­gi aýyldyń qıyn jaǵdaıynda jel kúshimen, kún sáýlesimen elektr energııasy arqyly jer asty sýlaryn paıdalanyp, tórt túlik maldy ósirýge nege betburys jasa­masqa? Keshe ǵana Odaq kóleminde Qazaqstan et ónimderin shy­ǵarýdan aldyna eshkimdi jibermeıtin, eń al­dyńǵy qatardaǵy respýblıka bolatyn. Respýb­lı­kamyz Keńes Armııa­syn, Máskeý men Lenıngrad qalalaryn etpen tolyq qamtamasyz etken. Otan soǵy­synyń aldyndaǵy jáne keıingi jyldary Keńes armııasyndaǵy atty áskerdi respýblıkadaǵy ondaǵan jylqy zaýyttary atpen qamtamasyz etken bolatyn, sol sharýa­shy­lyqtar qazir qaıda? Osydan bir-eki ǵasyr buryn jyl saıyn Reseıdiń orys-kazaktary elimizden jaramdy jylqylardy úıirimen satyp alatyn bolǵan. Ol jer qazirgi Atbasar qalasy, burynǵy attyń bazary bolǵandyqtan sol kezderi At bazary ataǵymen Reseı, Ortalyq Azııa, Qytaı memleketterine belgili tarıhı jer. Osy qalamyzdy bireýdiń «Atbasar» dep bura jazǵanynan áli de óziniń tarıhı atyna jete almaı keledi. Keńes zamanynda et ónimderi aspannan salbyrap jerge túsken joq qoı. Sol kezde et ónimderin ósirýge aýyldaǵy malshy­lardyń, shópshiler, mehanızatorlar­dyń, taǵy basqa azamattarymyzdyń óz úles­terin ashy termen qosqany barsha jurtqa aıan. Sol tirshilik qazir qaıda ketti? Aýylda týdyq, sol aýyldyń sýyn iship, taza aýasyn jutyp óstik. Keńes ókimeti kezindegideı aýyl ómirin nege gazet betterinen oqymaımyz (munda men ozat shopandy, malshy, saýyn­shy, meha­nıza­tordyń eńbegin marapatta dep otyr­ǵanym joq), ósken-týǵan aýyldary­myz­dyń qazirgi jaǵdaıy, baqı­lyq­qa bara jatqan aýyldy oıatý, tiriltý, ata kási­bimizdi jań­ǵyrtý, halyqtyń sanyn kóbeıtý t.b. másele­ler ushan-teńiz. Qazaqstandyq gazetter joǵa­ry­da aıtylǵan problemasy kóp aýyl ómiri jaıly syr shertkenniń ornyna shet eldegi kıno, teatr, sport juldyzdarynyń ómir­baıa­nyn, qansha ret áıel alǵany, neshe ret úı­len­geni, júzden asa avtokólikteri, ıahta­lary, úıleri bar ekendigi jáne taǵy-taǵylaryn jazyp jatady. Qazirgi tańda erinshek jer ıelerinen eski qystaýlar men saı-salany, alqapty, buryn­ǵy sovhozdardyń bólimshelerin, shaǵyn aýyl­daryn alyp, nege sol óńirdegi bir atadan taralǵan urpaqqa bermeske. Al jer ıelerine aıtarym: jer memlekettiki, onyń baǵasy sheksiz qymbat. Burynǵy ata-baba­larymyzdyń qanymen-janymen onyń ústine keshegi Uly Otan soǵysyndaǵy shaıqasta oqqa ushqan myńdaǵan qazaqstandyq jaýyn­gerlerdiń ómirleri qıylǵan úlesteri. Bizdiń eń myqty «kózirimiz» – óriste baǵyp ósirilgen maldyń eti. Mine, sonymen ǵana ózimizdiń shet elge kim ekenimizdi bildirýge bo­la­dy. Biz aýyl ómirin syrtqa ysyryp qoıyp, basqa salalarǵa qaraı umtylamyz, qarjy­lan­dyramyz. Bul «Attyǵa ilesip, jaıaý­dyń tańy aıyrylyptynyń» keri. Ata-babalarymyzdyń myńdaǵan jyl aınalysyp kelgen kásibin mensinbeımiz, nemquraıly qaraımyz. Mysaly, japon, qytaı jáne koreıler ekonomıkalyq damý jaǵdaılary bo­ıyn­sha álemniń serkeleri bola turyp óz ata kásipterinen ajyraǵan joq. Saýd Ara­bııa­synyń baılyqtan jumys istemeıtin arab­tary jeke tikushaq pen qymbat temir tul­par­lardy minip júrse de túıe sharýa­shyly­ǵyn, bádeýılikti, qyran qus asyraý tirshilikterin áli kúnge deıin jalǵastyryp keledi. Tipti Izraıl memleketiniń kóne kishigirim qala­lary­nyń shetterinde jergilikti halyqtyń – túıeshilerdiń jappasynyń janyndaǵy eki-úsh asa qymbat jeńil avtomobılderdi kórý­ge bolady. Evreı halqy sol otandastaryna rızashylyq bildirýde. О́zimiz elikteıtin AQSh-tyń aýyldaǵy basty tiregi – fermerler. Sol fermerlerdiń aýylsharýashylyq tehnıkalaryn, mal ósirý­diń ádisterin, egin salýdy óte tıimdi paıda­lanýynda qandaı óner jatyr! Kórshimiz qy­taı eli aýyspaly egispen eshqandaı ty­ńaıt­qysh qoldanbaı-aq at toqymyndaı jerden birshama ónim jınaıdy. Bul kórinisti Qy­taıdyń Úrimshi qalasynyń mańyndaǵy aýyl­dardaǵy tirshilikten kózben kórip bildik. Aı men planetalardyń tartylys kúsh­teri, Jer men Kúnniń magnıt tolqyny kúsh­terin paıdalaný arqyly jer asty sýyn jer betine shyǵarýǵa bolatyny jaıly aıtylǵan kóptegen ǵalymdardyń boljamdaryn shyn­dyq­qa aınal­dyrýǵa bolady. Ol úshin onda­ǵan 35-ten 84-ke jýyq temir nemese polı­etılen qubyrlardy jer asty kólderine tereńirek batyryp, shetterin betondap, bir-birimen biriktirip, ortasynda ornalasqan basty jýan qubyrǵa jalǵastyryp qoısa boldy sý ózi energııasyz aqyryndap jer betine aǵa beredi. Qubyrlar bir-birimen jalǵa­nyp, sodan keıin barlyǵy jýan qubyrǵa bekitiledi. Ár qubyrdyń ishine árbir metr sa­ıyn qozǵalatyn klapandardy ornatý qajet. Klapandar sý joǵary jer betine (kosmos kúsh­teri­men) qoz­ǵalǵanda ashylyp, al sý qozǵalmasa jaby­lyp turýy kerek. Mysaly, Aıdyń tar­ty­lys kú­shi (táýliginde eki mezgil) kezindegi «aı» qu­byrlarymen sý qozǵalady, al magnıt órisi bas­qa «magnıt» qubyr­lary­men joǵary jer betine kóteriledi. Qubyr­lar­daǵy sýlar ortańǵy (bel) jýan qubyrǵa jınalyp, syrtqa energııasyz aǵa beredi. Al «sý bar jerde – ómir bar» ekenin bárimiz bilemiz. Qazir aýyl halqy qorasyndaǵy azǵantaı malymen jan baǵyp otyr. Qala turǵyndary úshin shet elden et, sút tasylady. Sonda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń tirshiligi qan­daı? Respýblıkadaǵy mal sanynyń 80 paıyzy jeke menshiktiń qorasynda baǵy­la­dy. Sonda mınıstrlik pen «QazAgro» sııaq­ty­lardyń bary­nan joǵy degen baǵa berilýi tıis qoı. Aýyl malyn kóbeıtý problemasy tez arada sheshiletin tirshilik. Qazaq kúntiz­begin­de sıyr, qoıan, jylqy, qoı, taýyq, dońyz jyldary bar. Mysaly, 2014 jylqy jyly, sol jyldyń qurmetine úkimet urǵashy jyl­qy malyn soǵym­ǵa soıdyrmaıtyn moratorıı qabyldasa jáne sol 4 jylda aýylǵa bólinetin qarjylar jylqy malynyń ósip-ónýine jumsalyp, al 2015 jyly qoı-eshki malyna kóńil bólinip, 2017 jyly taýyq, úırek-qaz, túıequstardy ósirýge muryn­dyq bolyp, 2019 jyly shoshqa ósirýge, al 2021 jyly sıyr malyn kóbeıtý qolǵa alynsa degen oı bar. Aýyldaǵy ákimderimizdiń qazirgi jasap jatqan tirshilikterine kóńil tolmaı­dy. Ákimder jerdi jappaı satqannyń orny­na, sol jerdegi jaıylymdardy tórt túlik mal­men nege toltyr­maıdy degen suraq týady. «Biletiniń bir toǵyz, bilmeıtiniń toqsan toǵyz» degendeı, men ózim biletin dúnıe­lerge toqtaldym. Maqsat – ǵalymdar men mamandardyń jergilikti ákimderdiń, aýyl­daǵy zııaly qaýym, baılardyń nazaryn osy máselege aýdaryp, aýyldy qaıta kóterý, ór­kendetý joldaryn qarastyrý. Táýel­siz­diktiń arqasynda ólgenimiz tirilip, óshkeni­miz jan­ǵanda endigi salǵyrttyǵymyz ben máńgúrt­tigi­mizdi tarıh eshqashan keshirmeıdi. Qazaqstanda ulttyq saltqa degen súıis­pen­shilik sezimi áli tuıyqta tur. Otbasylyq dástúr ydyrańqy. Basqaǵa tańdanys bar da óz isimizge talpynys enjar. Sondyqtan elge, ultqa, Otan­ǵa, jerge degen súıispenshilik te solǵyn. Buǵan kerisinshe, rýlar jańǵyryǵy basym. Qazaq eli táýelsizdik alyp, derbestik jolyna túsken bú­gingi tańda halqynyń bo­la­shaǵy úshin jany kúıi­netin árbir er-azamat óziniń shańyraǵyn bıiktetip, otbasynda otan­shyldyq, ultjandylyq tárbıesin jetildirý jolynda qulshynyp, aıryqsha kóńil bólse, búgingi jaǵdaıymyz kósh ilgeri bolar edi. Bul – árbir azamattyń boryshy. Sheneýnikterdiń qaı deńgeıdegisi bolma­syn aýyl ómirine óte selqos qaraıdy, saılaý naýqandary kezinde ǵana bolmasa depý­tattardyń, depýtatqa úmitkerlerdiń de aýyl qonaǵy bolyp, el arasyn aralaýy ekitalaı. Aýylǵa bıýdjetten bólgen aqsha qarajat­tary qumǵa sińgen sý sekildi, dıqandar men sharýalarǵa tolyq jetpeıdi. Degenmen, oıdy qoryta kelgende, Elba­sy­nyń bergen tapsyrmasyna sáıkes Úkimet­tiń qoldaýymen aýyl sharýashylyǵyn órken­detýge jol ashylady degen úmit bar. Ol iske kóp­shilik bolyp jumyla at salysýymyz qajet. Sadýaqas ESIMBAI. Astana.