Álemde áýelegen ánder

Ilıa Jaqanovpen sonaý 1990 jyly tanysqanbyz. Sodan beri aǵaly-inili adamdardaı aralasyp kettik. Sol rýhanı týystyǵymyzdyń aıǵaǵyndaı, men Ilekeńniń el ishine keń taraǵan ánderiniń tarıhyn jazdym. Ilekeńniń shyǵarmashylyǵynyń qyr-syryna, ánderiniń tarıhyna úńilip júrgende baıqaǵanym – kompozıtordyń kóptegen ánderi shetelderge de keń taraǵan eken. Ásili, án men áýenge til de, sóz de, shekara da bóget emes. Júrekten shyqqan án júrekterge jetip, tyńdaýshysyn eliktirip, áldılep, muńaıtyp, jubatyp, tolqytyp, terbep, yntyqtyryp júre bereri ras... Kompozıtor dúnıege ákelgen ánderdiń árqaısysy – óz aldyna tarıh, óz aldyna bólek hıkaıa! Jáne kompozıtorlardyń kez kelgeni án salsa, qane?! Bul turǵydan Ilekeńde keshegi sal-serilerdiń dástúri berik saqtalǵan! Kóp jaǵdaıda ánderiniń sózin ózi jazady, ánin ózi shyǵarady, ózi oryndaıdy! Bir sózben aıtar bolsaq, Ilıa Jaqanov shyǵarmashylyǵy basqa óner ıelerine qaraǵanda, qaıtalana bermeıtin ózindik qubylys! Aǵamyzdyń 75-ke kelip otyrǵan mereıtoıy kezinde oqyrmandarǵa tómendegi oqıǵalardy aıtýdy jón kórdim.

* * *

Qytaıdyń Shyńjań ólkesinde

Ilıa Jaqanovtyń eń alǵashqy áni – «Tún ortasy bolǵanda» dep atalady. Sózi Qasym Amanjolovtiki. Osy ánge baılanysty bir qupııany aıta ketsem, kompozıtor ony orystyń «Odınokaıa garmon» ánine qulaı berilip, sonymen ǵana tynystap, qatty qy­zyǵyp júrip, sol ásermen jazyp edi. Sol sezim, sol bir lırıkalyq tolǵanys aqyry 1956 jyldyń qońyr kúzinde: Tún ortasy bolǵanda, Otyrsyń jigit neni oılap. Kimniń atyn jazasyń, Qaıta-qaıta shımaılap. Mahabbattyń bulbuly, Júr ǵoı senen alystap. Ol estimes únińdi, Shaqyrsań da daýystap, – dep keletin án bolyp dúnıege keldi. Ony alǵash tyńdaǵan jora-joldas, qurby-qurdas, stýdenttik orta Ilıanyń án shyǵarǵanyn gýletip ala jóneldi. Tipti keıbireýler ony úırenip te aldy. Baıan súıemelimen syzyltqandardy da kórdi. Osy qubylysqa eltip júrgende «Saltanat»... oǵan ilese «Saǵynysh», «Aq qaıyń» ánderi týdy. Bul úsh án birden radıoǵa qabyldandy. Sol jyldarda Almatynyń joǵary oqý oryndarynda Qytaı Halyq Res­pýblıka­sy­nyń, Shyńjań-Uıǵyr avto­no­mııalyq aımaǵy­nyń qazaq jastary oqıtyn-dy. Sol jastar jazǵy kanıkýlda Shyńjańǵa qaıtqanda biraz qazaq ánderiniń qatarynda Ilıa Jaqanov­tyń «Saltanat», «Saǵynysh», «Aq qaıyń» ánderin alyp barypty. Bul oqı­ǵany Ilekeń sol jastardyń biri – búgingi kórnekti jazýshy Qabdesh Jumadilovten estip bildi. Sodan bastap kúni búginge deıin kom­pozıtordyń ár jyldarda jazǵan ánderi túp-túgel, qaz-qalpynda Shyńjań qazaqtaryna emin-erkin jete bergen. Muny 1993 jyldyń aqpan aıynda kompozıtor Úrimshige barǵa­nynda anyq baıqady. Ondaǵy aıtýly ánshiler Hamıt Ysqaq pen Ráfıladan bastap, jaı qara­paıym jurt kez kelgen jerde, kezdesýler men jıyndarda, otyrystarda birinen soń birin aıtyp tańǵaldyrdy. Hamıt «Danııardyń áni», «Ásel» ánderi­men, Ráfıla «Edil-Jaıyqpen» biraz shetelderge belgili bopty. Áset Naımanbaevtyń belgisiz «Ar­daǵyn» biletin aıtýly aqyn Rahmetollanyń úıine kelgeninde aq­jarqyn minezdi jeńgeı: «О́zinen bu­ryn áni jetken inimdi mańdaıynan bir súıip alaıynshy», dep emirengeni bar. Ilıa Jaqanov ánderiniń shetel jurt­shylyǵyna shyǵýy osylaısha bastalyp edi.

«Álbette, ózimizdiń án!..»

Kompozıtor  1993 jyldyń maý­sym aıynda Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵynda boldy. Munda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń professory Tursynbek Kákishev basqarǵan folklorlyq eks­pedısııa­nyń quramynda keldi. Bul aımaqta abaq kereıler ǵana turady. Jalpy sany úsh júz myńdaı eken. Sońǵy jyldarda onyń birazy Qazaqstanǵa qonys aýdarypty. Bul jerde Ilıa Jaqanov án zerttedi. О́z ánderi bul aımaqqa 1958 jyl­dan beri qaraı ár kez jetip jatatyn kórinedi. Ilekeńniń «Edil-Jaıyq», «Ásel», «Asylym», «To­laǵaı», «Ar­qa­nyń arýy», «Saltanat», «Aq qa­ıyń», «Jaılaýkól keshteri», «Da­nııar­dyń áni», «Aǵa­dy Ertis», «Al­maty keshinde» sııaqty jáne taǵy basqa da ánderin aımaqtyń belgili ánshileri emin-erkin shyrqaıdy eken. Kompozıtor Almatyǵa qaıtar saparynda sol ánderiniń birazyn, alpys mınýttyq konsertti plenkaǵa jazyp aldy. Baıan-ólgeılik aǵaıyndar «Álbette, sizdiń án – ózimizdiń án» degen súıinishti sózder aıtty.

Romantıkalyq arııa

1963 jyldyń qazan aıynyń 10 juldyzy. Sol kúni Máskeý radıosy tańerteńgilik haba­rynda «Izvestnyı kırgızskıı pısatel Chıngız Aıtmatov stal laýreatom Lenınskoı premıı» dep qýanyshty jańalyqpen eleń etkizdi. Ilekeń Qazaq televızııasynda, jastar redaksııasynda qyzmet isteıtin. Ju­mysqa keldi. Televızııada gý-gý áńgi­me. Aıtmatov jó­ninde jınalys boldy. Qazaq QSR Televıdenıe men radıo jónindegi komıtettiń tóraǵasy Kenjebolat Shalabaev (Rasýl Ǵam­zatovtyń «Meniń Daǵystanym» kita­byn aýdarǵan adam): – Aıtmatov laýreat atandy. Bizdiń Muqańnyń – Áýezovtiń tilegi oryn­daldy. Sóz­diń qysqasy – men Más­keýmen baılanystym, búgin Aıtmatov óziniń Frýnzesine keledi. Biz ony Almatyǵa alyp kelýimiz kerek, dál erteń – 11 qazan kúni... Televızııa stýdııa­synda qazaqtyń óner ıeleri qatysqan baspasóz konferensııasyn ótkizýimiz kerek. Al, iske sát, kirisińizder, – dedi. Erteńinde, qazan aıynyń 12 juldyzy kúni baspasóz konferensııasy óte qyzyqty ótti. Máslıhatty Más­keýde M.Gorkıı atyndaǵy ádebıet ınstıtýtynda Aıtmatovpen birge oqyǵan aqyn Jappar О́mirbekov júr­gizip otyrdy. Osy baspasóz konferensııasynda Ilıa Jaqanovtyń jańa týyndysy – «Danııardyń áni» aıtyldy. Ony oryn­daǵan konservatorııa stýdenti, tamasha tenor Mádesh Nııazbekov. Súıe­meldegen pıanıst Semen Kogan. Ilekeń án oryndalyp bolǵan soń, onyń notasyn Shyńǵys Aıtmatovqa syılady. Sol jyly, kóp uzamaı bul án Qyrǵyz radıosynda qyrǵyz ánshisi Salmarbek Sher­álıevtiń oryndaýynda berile bastady. «Ańsaǵan meniń ánimsiń» spektaklinde Danııardyń rólin oınaǵan Arsen esimdi akter de jan tebirente aıtqany sondaı, qyrǵyzdar kele-kele ony «Danııardyń arııasy» dep te ataıtyn boldy. Bir joly qyrǵyzdyń asqaq úndi tenory Toqtanáli Seıdálıev «Danııar­dyń ánin» Máskeý televızııasynan shyrqady. (T.Seıdálıev Almaty kon­servatorııasyn bitirgen, professor Beken Jylysbaevtyń shákirti. Keıinnen KSRO halyq ártisi ataǵyn aldy.) Aıtmatov О́zbekstanǵa barǵan bir saparynda «Danııardyń ánin» Navoı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń bir talantty ánshisi, qaraqal­paq jigitine óz qolymen beripti. 1964 jyly jaz aıynda, Almatyda ótip jatqan О́zbekstannyń mádenıet kúnderiniń qorytyndy konsertinde Juma esimdi qaraqalpaq jigiti «Danııar­dyń ánin» О́zbekstannyń memlekettik sımfonııalyq orkestriniń súıemelimen oryndap, jurtshy­lyqty tań-tamasha qaldyrdy (ózbekter óz baǵdarla­masynda ony: I.Jaqanov. «Meniń Jámılashym» dep jazypty). Án birte-birte ınterorkestrdiń reper­týa­ryna ótken. Orkestr dırıjeri Farýh Sadyqov: «Ilıa aǵa, sizdiń bul arııańyz ózbektiń tenorlary men barıtondarynyń baǵyn ashty. Olar bul arııany bir-birimen talasa oryndap, ózderiniń ataǵyn shyǵardy. Naǵyz belkanto sheberleri áýeletetin súıegi iri, sezimi ottaı ystyq án. Aıtmatovtyń ózi aıtqandaı, «romantıkalyq arııa! Kompozıtor Evgenıı Grıgorevıch Brýsılovskıı bul ándi «arııa» depti degen sózdi qazaq dırıjerlerinen estidim», dedi. Bul 1998 jyly kúzde Shymkentte, Shámshi Qaldaıaqov atyndaǵy án konkýrsine qazylar alqasyna múshe bolyp kelip júrgen kezi bolatyn.

«Bul shyǵarma ıtalıandyq operadan ba?»

1984 jyl. Qazan aıynyń 17 jul­dyzy. Opera ánshisi Qanat Qulym­janovtyń shyǵar­mashylyq portretin jazý maqsatymen Ilekeń áńgime-dúken qurdy. Qanattyń úni sondaı jarqyn, asa qýatty,  bıik tenor. «Birjan-Sara» ope­rasynda Estaı partııasyn óte sátti oınaǵan seri kóńildi, alǵyr, alymdy ánshi. Sol kúni ol áńgimesiniń bir tusynda bylaı dedi: «1974 jyldyń jaz aıynda Sırııa men Lıvanda boldyq. Bizdiń delegasııa quramynda Bıbigúl Tóle­genova, Roza Baǵlanova, dom­byra­shy Maǵaýııa Hamzın, shaǵyn ansambl – dırıjeri Malgajdar Áýbákirov, Baqyt Áshimova, opera teatrynyń eki bıshisi – Lora Máshekeva men Ferýza Jolymbetovalar bar. Qaı jerlerde qandaı konsertter bersek te Bıbigúl Tólegenova «Gaýhar­tas» pen «Bul­bulyn» (kompozıtory Latıf Hamıdı), Baqyt Áshimova Birjan saldyń «Láılimin», «Jelbir jekendi», orys áni «Nad polıamı, nad chıs­tymıdi», Roza Baǵlanova Shámshi Qaldaıaqovtyń «Aq mańdaılymyn», «Ah, Samara, gorodok» ánin, Maǵaýııa Hamzın Ogınskıı­diń «Polonezin» oryndady. Al men «Danııardyń ánin» aıttym. Aýdarma­shylar án sózderin aýdaryp turdy. Damask qalasynda fransýz tele­vızııasy kelip, bizdiń konsertimizdi satyp alyp, kınoǵa túsirdi. Sonda bir rejısser «Bul arııa ıtalıan­dyq operadan ba?» dep surady. Bizdiń ánshiler men mýzykanttarymyz bul saýalǵa tańǵalyp: «Bul bizdiń qazaq kom­pozıtory Ilıa Jaqanovtyń áni» dedi. Fransýzdar súısingen keıipte bas­taryn shaıqady degen edi.

«Berezka» ansambli bılep jatyr

1974 jyl. Kúz aıy. Almaty terekterinen altyn japyraqtar tógilip jatty. Kúz lebi bilindi. Sol kúni Ilekeń úıde Bethovenniń «Aıly sonatasyn» tyńdap, múlgip otyrdy. Bir kezde osy uıyǵan tynyshtyqty shyldyrlaǵan telefon úzip jiberdi. Esin alǵan ǵajaıyp sýretten áp-sátte kóz jazyp qaldy, ań-tań bop. – Allo... – Oı, Ilıýsha, bul Altynbek qoı. Qane,     Moskva kanalyn kosh! Ilekeń sasqalaqtap televızordy qosa qoıdy. Qolynda telefon... Altynbek: – Kórdiń bó? Senıń obonýń «Asylym»... «Berezka» ansambli bılep jatat. Alarǵa senın býl obonýńnyń notasyn byltyr Frýnzege kelıp, gastrolde júrgende men bergem, Ilıýsha... «Asylym!..» «Berezka» ansambliniń bıshi qyzdary lyp-lyp etip, syrǵıdy bir, uzyn shashtary tógile túsip... Altynbek máz. Telefondy tastar emes. Bı bitti. Júrek tolqýly. Sol kórinis kúni búginge deıin tebirente eljiretedi. Altynbek Janybekov Almaty kon­ser­vato­rııasynda Brýsılovskııden úz­dik bitirgen kórnekti qyrǵyz kompo­zıtory, professor dosy Ilekeńniń! Alǵash ret «Áseldi», odan keıin «Asy­lymdy» tyńdaǵanda Shyńǵys Aıtmatov: «Oshol «Asylymdy» qaıta tyńdalyq, a? Bul obondý tyńdaǵanda men emnege bır «Topolek moı v krasnoı kosynke» kıtebımdegı Kadıshanın kelbetın kóz aldyma keltırem. О́zýń de jakshy aıt­tyń, býl obondý Kadıshanyń ob­razynan jazdym dep. A dese býl jýldyzdaı jaınagan kelınchek kandaı sýlýý, a? Jarkyldap týr, al «Asel» bolso, ol armandýý, mýńdýý... Ilıastyn kenen kokýrogýnýń Ysyk koldeı tolkýgan ańsaýy... ańsaýy... oshol sezımdı «Asylym» jeńıldetıp týr... a, karasań bolot Kadıshaǵa, a?! Mımoletnaıa lıýbov! Anyń kýchýn, kýbatyn kara, a?!» dep tebirenip edi, osy sózi qaz-qalpynda esine túsip, «Asylym» ánine, ony basqa bireý jazǵandaı suqta­natyny bar Ilekeńniń. «Asylymdy» qyrǵyzdar ózderiniń án jınaqtaryna qyrǵyz áni dep kirgizip jatady. Ilıa Jaqanov, «Asylymdy» 1993 jyldyń aqpan, maýsym aılarynda Qytaıdaǵy, Mońǵo­lııadaǵy qazaqtardan da tyńdady.

«Jaılaýkól keshteri», «Tolaǵaı» GDR sahnalarynda

Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly aý­danynyń «Saltanat» ansambli 1980 jyldarda el aýzyna iligip, sheteldik gastrolderge de shyǵyp júrdi. Sondaı saparlarynyń biri GDR-da boldy. Bul jaıdy óz kózimen kórgen Qar­qaraly qalasyndaǵy №1 orta mektebiniń mýzyka pániniń muǵalimi Roza Ámirına: «1988 jyldyń, jeltoqsan aıynyń jıyrmasynshy juldyzynda biz GDR-da, nemis jurtyn tańǵaldyrǵan konsertterimizde «Jaılaýkól keshteri», «Tolaǵaı» ánderin jıi-jıi oryndadyq. Eki ánniń názik lırızmi nemisterdi oılandyryp tastady. Ánder oryn­dalǵanda nemis tiline qolma-qol aýda­rylyp otyrdy», dep estelik jazyp bergeni bar. Ol Ilekeńniń arhıvinde saqtaýly tur.

«Neni oıladyń?» Fransııada

– 1976 jyly «Saltanat» ansambli Fransııada ótetin 19-shy folklorlyq festıvalǵa qatysý quqyǵyna ıe boldy, – deıdi Roza Ámirına. Biz ol saparda bir aıdaı boldyq. Festıval negizinde Konfolan degen qalada ótti. Oǵan 22 elden kásibı jáne kórkemónerpazdar ujymy qatysty. Bul festıvaldy uıymdastyrǵan fermer Kýrsaje degen mıllıoner eken. Mundaı festıvalǵa qatysý úshin biz óte muqııat daıyndaldyq. О́ıtkeni, biz tek Qazaqstan emes, Keńes Odaǵy atynan baryp edik. Sondyqtan da jaýapkershilikti joǵary sezindik. Bizdiń repertýarymyzda fransýz halyq ánderi, orys ánderi, qazaqtyń ánderi men kúıleri bar edi. Osy saparda Qanat Ádilbaeva ekeýmiz Ilıa Jaqa­novtyń aqyn Amanjol Shamkenovtiń sózine jazǵan «Neni oıladyń?» ánin dýetpen oryndadyq. Bir qyzyq jaı oıyma oralady. Daıyndyq aıaqtalyp, endi máskeýlik komıssııaǵa tapsyrarda alty aı daıyndalǵan osy ánniń sózin umytyp qalǵanym da bar. Biraq, oǵan qara­mastan, osy ándi «qulaqqa jyly-jyly, melodııasy óte baı» dep alǵan bolatyn. Qysqasy, festıvalda elýge tarta berilgen konsertterdiń bárinde de «Neni oıladyń?» ánin oryndadyq. Halyq óte jyly qabyldady. Ánniń mátini fransýz tiline aýdarylyp turdy.

«Tolaǵaı» Gollandııada

1995 jyly jeltoqsan aıynda ánshi Sáýle Janpeıisova «Okno v Evropý» degen fır­manyń shaqyrýymen Gollandııada jeke konsertin berdi. Amsterdamda jáne soǵan jaqyn bir shaǵyn qalada teledıdarǵa túsip, sol konsertte «Edil-Jaıyq» aıtyldy. Dombyramen aıtty. Kórermen kúshti qabyldady. Sáýle taǵy bir qalada «Tolaǵaı» ánin aıtty. Germanııanyń Brandenbýrg qala­syn­da da Sáýle Janpeıisovanyń jeke konserti boldy. Munda da «Edil-Jaıyq» pen «Tolaǵaı» ánderi oryndaldy. Munymen qosa Belgııanyń kóp­tegen qala­larynda bolyp, konserttiń bári óte sátti ótti. Onda da «Edil-Jaıyq», «Tolaǵaı» ánderi shet jurt­ty tań-tamasha qaldyrdy. Sáýle Janpeıisova bul joly jıyrma kúndeı konsert berdi.

Kelndegi qazaqtardyń shyrqaýy...

2002 jyldyń 23 maýsym kúni Ilekeń til ǵalymy, akademık О́mirzaq Aıtbaevpen kezdesip, suhbattasqanda, О́mekeń Germanııada Keln qalasynda bolǵanyn, onda Ilıa Jaqanov ánde­riniń qazaqtar arasynda aıty­latynyn sóz etti. Bul áńgimeden buryn ondaǵy qazaqtar shyrqap júrgen Ilekeńniń biraz ánderin Ýahap Qydyrhanov dıktofonyna jazyp ákelip, óz kabınetinde («Shalqar» gazetiniń redak­tory bolyp júrgen kezinde) tyń­datqan-dy. Sol ánderdiń ishinde esinde qalǵany – «Arqanyń arýy», «Jaılaýkól keshteri». Bári de Qaırat Baıbosynov repertýaryn­daǵy ánder.

«Edil-Jaıyq» Samarada

2008 jyly, qarasha aıynda Oral oblystyq mádenıet departamenti bas­tyǵynyń oryn­­ba­sary, mýzykant Marat Qalıev Ilekeńmen suh­battasyp otyr­ǵanda, tómendegi áńgimeni aıtty: – Men Samara qalasyndaǵy memlekettik óner men mádenıet ınstı­týtynda oqyp júrdim, – dedi ol. – Iýrıı Parshın degen dekanymyz bar. О́te tereń bilimdi, dúnıe tanymy keń, talǵamy bıik, qatal minezdi jan. Klassıka men halyq ánderin erekshe jaqsy kóredi. Estra­dalyq mýzyka men ánderdi asa jaqtyrmaıdy. Osy usta­zymyzdyń tal­ǵamynan shyǵýǵa tyry­satynbyz. Osy bir qıyn jan bir joly bizge erekshe úıirildi. 1990 jyldyń 1 mamyry qarsańynda biz konsert ázirlep jattyq. Konserttiń baǵdar­lamasyna «Edil-Jaıyq» ánin qosyp, ony gıtar, baıan, dombyramen súıe­meldep aıta bastap edik, Iýrıı Parshın zalǵa kirip kelip: – A ný-ka, chto eto za pesnıa? – dedi. Biz sasqalaqtap, júreksinip, úndeı almaı turyp qaldyq. Ol kisiniń oıly janarynan bir jylylyqty sezingendeı boldyq pa, «Edil-Jaıyqty» syzyltyp aıta bastadyq. Parshın oılana, qııalǵa bata tyńdady. Terezeden syrtqa kóz salǵan kúıi: – Eto chto, kazahskaıa pesnıa? – dedi sol tolqyǵan sezimde, jumsaq sóılep. – Da, Iýrıı Mıhaılovıch! – dep shý ete tústik. – Eto narodnaıa ılı sovremennaıa pesnıa? – dedi Parshın. – Da, Iýrıı Mıhaılovıch, sovremennaıa pesnıa. Avtor – Ilıa Jaqanov. Ochen popýlıarnyı kompozıtor Kazahstana, – dedim men. – Klassıcheskaıa pesnıa! Horosho poıýt kazahı... Horosho! Molodsy! – dep Parshın tolǵana sóıledi. Sol kúnnen bastap biz «Edil-Jaıyqty» ıns­tıtýt konsertterinde jıi-jıi aıtatyn boldyq. Iýrıı Parshın bul ándi tyńdaǵan saıyn bizdi rahattana maqtap júrdi. Sodan arada on segiz jyl ótti. Oralda bir mýzyka festıvali ótip jatty. Samaradan ustazymyz Iýrıı Mıhaılovıch te sol jıynǵa qatysty. Sol úsh-tórt kúnde ol kisi barlyq konsertterde «Edil-Jaıyqtyń» oryndalýyn qıyla suraýmen boldy.

...Iranda

Ilıa Jaqanov 1995 jyldyń qańtar aıynyń birinshi jartysynda sol elde turatyn qazaq­tardy zertteý maq­satymen, Gorgon, Bender – Túrkmen, Tehran qalalarynda boldy. Ekspe­dısııa quramynda – professor Tursyn­bek Kákishev, jýrnalıst Qoıan­bek Ahmetov jáne Ilıa Jaqanov bar edi. Sol kúnderdiń birinde Gorgon qalasynda turatyn kósheli, bedeldi el aǵasy Aqmurat aqsaqal (Islam Jemeneıdiń ákesi) shaı ústinde: – Nemistermen soǵys kezinde sovet jaýyngerleri, álbette, qazaq jigitteri «Aqtamaq» deıtin ándi aıtyp júrdi. Odan bergi jyldary Qazaqstannan birer ǵana án jetti-aý deımin, – dedi áńgime ústinde. – Qandaı ánder? – dedi qazaqstandyq meımandar. – E-e, ol ánder «Ánim sen ediń» men «Ásel» ǵoı. Kóp uzamaı «Edil-Jaıyq» degen án aıtyla bastady. Tyńdaımyz, jylaımyz, eldi, jerdi saǵynyp... Tursynbek Kákishev «Edil-Jaıyq­tyń» mán-jaıyn aıtyp, Ilıaǵa qaıta-qaıta oryndatty. Aqmurat aqsaqaldyń Ispahan qalasynda isteıtin ınjener balasy «Edil-Jaıyqty» dıkto­fonǵa jazyp aldy.

...Italııada

Aqtóbe memlekettik ýnıversıte­tiniń rektory, matematık, iri ǵalym Kenjeǵalı Kenjetaevtyń esteligi: – 2005 jyldyń qańtar aıynda Italııanyń ataqty qalasy Neopolde boldym. Kúlli álem Neopolıtan ánderine yntyq. Munda dúnıeni ıtalıan ánimen tańǵaldyratyn nebir jeztańdaı tenorlar bar. Bizdi osy sapar Italııanyń ataqty ǵalymy, professor Djovanı Matarasý erekshe iltıpat kórsetip, jaqsy kútti. Jasy alpystyń ishinde. Qaǵylez, aryqsha kelgen, óte sypaıy, mádenıeti joǵary, sezimtal jan. Negizgi ma­mandyǵy matematık-mehanık. Kóbine klassıkalyq ánderdi tyńdaı­dy eken. Biz de klassıkalyq mýzy­kany kóp tyńdadyq. Bir qyzyq­ty otyrysta men «Edil-Jaıyqty» aıt­tym. Italııandyq­tar bul ánge tań-tamasha bolyp, qaıta-qaıta tyńdady. Álbette, biz ánshi emespiz, biraq meniń ıtalııandyq profes­sorym Djovanı Matarasý «Edil-Jaıyqty» tereń túsindi. Onyń oılanyp otyryp: «О́te keń tynysty án. Adam seziminiń sharyqtaýy... bıik shyrqaýdy kerek etedi», degen sózi esimde qalyp qoıypty.

...Bolgarııada

Aqtóbe oblysynyń Alǵa aýdanynda Bolgarka degen selo bar. Baıaǵydan bolgarlar turady. Olardyń folklorlyq ansamblin aqtóbelikter jaqsy biledi. Bir joly Almatydan «Qazaq­fılm» stýdııasynyń rejısserleri osy bolgarlarǵa kelip, turmys-tirshi­ligimen tanysyp, olardyń qazaqsha sóılep, án salǵanyna qatty qyzyqty. On bes adamnan quralǵan ansambli bar eken. Solardy qazaqsha kıindirip, Qara Qobda ózeniniń jaǵasyna bardy. Kún bultty, jań­byr, qaqaǵan qara sýyq. Osyǵan qaramaı kınoǵa túsirgende bolgarlar «Edil-Jaıyq» ánin qazaqsha shyrqady. Bul oqıǵa «Qazaq­fılm» qyzmetkerlerin keremet tebirentti. Bul 1989 jyldyń kúzi bolatyn...

...Orynborda

1997 jyly Aqtóbeniń oblystyq mádenıet basqarmasynyń bastyǵy Erkin Qurmanbekov júz elýge tarta oblys ónerpazdaryn bas­qaryp, Oryn­borǵa bardy. Bulardy oryn­bor­lyqtar aǵash úılerge jaıǵas­tyryp, keremet kútti. Sol kúnderi tamasha konsertter ótip jatty. Qazaqtyń án-kúıleri... Nebir óner­pazdar asqaqtata án saldy! Kórermenniń qoshemetine bólendi aqtóbelikter... Sondaı, bir úlken konsertte «Edil-Jaıyq» oryn­dal­dy. Sol sátte zaldaǵy jurt, ásirese, orys-qazaq bul ánge dúrkirep qol soqty. Qaıta-qaıta oryndatty. Bular Aqtóbege qaıt­qan­sha orynborlyqtar «Edil-Jaıyqqa» tańǵalýmen boldy. Tolymbek ÁBDIRAIYM, jazýshy Astana.