Aýyldan kindigin úzbegen aqyn

«Oransa Ar shapanǵa, adaldyq oqqa ushady» dep aqyn ápkemiz Farıza Oń­ǵarsynova aıtqandaı, aryn da, baryn da joǵaltpaı, altyn tamyr aýylda aram­dyq­tan ada, aýzyn ashsa kómeıi kórinetin el jurtynyń orta­synda júrgen, ózi de taza, sózi de buzylmaǵan Narsha Qasha­ǵanu­ly­­nyń «Elde turam» atty jınaǵyn oqyp otyrǵanda, osy azamatqa qazaq jyrynyń qazirgi óren júırigi Tumaǵań – Tumanbaı Moldaǵalıevtiń erekshe iltı­paty eske túsedi. Shynynda, Narshamen qatar oqyp, qatar júrgende bizge ol ashylmaǵan álem­deı, serilik jolyna endi ǵana bet alǵandaı kórinetin. Sony Tu­ma­ǵań erte túsingen ǵoı. Talapker inisiniń talantyna qamqor­lyq kórsetip, rııasyz pikirin bildirgenine talaı ret kýá bol­ǵanymyz bar. Myna jınaqty paraqtaǵan tusta aqyn úmitiniń aqtalǵanyna kóz jetkizesiń. Týǵan jer, el, Otan, onyń dańqty tulǵalary, rýhanı qundylyqtarymyz, máńgi eskirmeıtin taqyryp – mahabbat álemi týraly jyrlar ádemi oqylady. Birde aqyn «Báıteregim sen ediń, Bir búrshigiń men edim» dep atamekeni týraly tolǵana kelip, «Qasıetim, kıelim, Jaralǵan senen súıegim. Arqardaı aýyp júrgende, Arqamdy saǵan súıedim – Rahmet, týǵan el!» deıdi. «Súımeıdi kim dalasyn, jerin, О́zenin, kólin, eńisin, órin. Qazaqtyń barlyq qonysy qutty, Sonda da óziń darasyń, elim! Tamasha netken Talasym meniń!» dep kindik qany tamǵan Talasyn jyr tilinde tolǵaıdy. Sol sekildi elde turǵan soń, eldiń jaıy aqyndy mazalamaı qoıǵan ba? «Elde turam, áli de sol eldemin, Jan-tánimmen sezinemin el demin. Erkeleımin, shaǵam keıde elge muń, Elsiz qyzyq, qýanyshtan kendemin» deı kelip, óziniń qazaq bolyp týǵanyna maqtanady. Al qazaqpyn dep sóz júzinde aıtqanmen, isinde keri ketkenderdi bylaısha túırep ótedi: «Attyń basyn aýyl jaqqa burmasań, Aqsaqalǵa sálem berip turmasań, Aǵaı­ynnyń adal malyn urlasań – Qazaqpyn dep aıt­paı-aq qoı, baýyrym... Qıyndyqpen arpalysyp aýy­lyń, Qaıyrshy bop qańǵyp júrse baýyryń, Máshı­neniń mingenińmen táýirin – Qazaqpyn dep aıtpaı-aq qoı, baýyrym!». Qasıetti til jaıly tolǵamy da bólek. «Ata-bata amanaty Til degen, Naǵyz nadan dál osy­ny bilmegen. Túkirgendi sýyn ishken qudyqqa, Túsin­beımin, túsinbeımin múlde men!.. Qazaq tili qandaı sulý, baı ǵajap, Qadirlemeý, aıtyńdarshy, qaı mazaq?! Eń aldymen tile tildiń tileýin, El bolamyn deseń eger, eı, qazaq!» dep tebirense, «Meıli ákim, meıli aqyn, ǵalym bol, Batyr da bol sońyna ergen qalyń qol. Báribir sen elden úlken emessiń, Esti erge álim­saqtan málim-di ol» dep qabyrǵaly qazaqtyń qasıetin aldyńa kóldeneń tartady. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyl­daryn­daǵy alasapyran zaman týraly aqyn tolǵamdary el só­zindeı estiledi. Jurttyń sol kezdegi zar-munyndaı seziledi. Osyny óleń joldarynan oqyp kórelik: «Kón­­dige almaı qıyndyqqa tap kelgen, Kóp adamdar kóship jatyr Aqkólden. Týǵan jerden taba almaǵan baqytty, Jazǵandar-aı, tapsa jaqsy-aý jat jerden... Qaıran Aqkól! Qandaı ediń sen keshe? Endi elsiz qulazıdy keń kóshe. Búgingiler seni saqtaı almadyq, Obalyń bolsa – ol da bizge, endeshe!» dep Talas aýdany taraǵan tusta talyqsyǵan halyqtyń únin osylaısha óleńmen órnektep «Sógildi bútin irgeler, Bólindi baýyr birge óler. Degendeı «túbi bir keler», Múlgıdi qyrda múr­de­ler... Eki Otan joq eshkimde» deıdi. Mine, eldiń jaı­yn kózimen kórgen, janymen sezgen aqyn osylaı dep boıamasyz ómirdi aq paraqqa marjandaı etip tizipti. Budan ózge de zaman zapyrany aqyn shabytynan qalys qalmapty. «Túsinetin gúl tilin, Tektige burar búıregi, Uıatyndaı ultynyń, Uıań qyzdar sıredi. Arman bolyp taza zat, Aldaýǵa el kóp barýda. Azaıdy arly azamat, Arzandady arý da. Bozbalaǵa, kárige, Beıtanysqa, ta­nys­qa, Satylady bári de, Satylady namys ta! Biri qoı­dy uıatty, Biri qoıdy paryzdy. Qyzyń erkek sı­ıaqty, Erkegiń qatyn tárizdi... Myna Zaman qaı zaman? Erteńdi jan joq jobalar. Elimniń hali, áı jaman, Endigi kúni ne bolar?» degen joldardy oqyǵanda Abaı men Dýlat jyrlary oıyńa oralady. Halyqtyń uly emes, mansaptyń quly bolyp júrgender jaıly: «Bir-biriniń baqytyna bal ashyp, Kúni keshe júrgen aýyz jalasyp. Alakóz bop ketti qansha aǵaıyn, Almaǵaıyp mansap úshin talasyp. Mansap úshin jaqty kúıe qansha aqqa, Maqsaty tek – «bárin sat ta, jan saqta!» О́ler­menniń ósip ketti báz biri, Mahabbatty aıyrbastap man­sapqa... Qýalaımyz qumarymyz bir qanbaı, Qu­la­ǵan­sha tasqa tıip qý mańdaı. Mansap bolsa mańǵaz­da­nyp, mardymsyp, Mazaq qylyp adamdardy turǵan-aı...» dep astarly da ashy shyndyqty aldyńa tartady.Narsha aqynnyń jańa jyr jınaǵy ómirdiń ózindeı sóıleıdi. Jasandylyǵy joq. Aýyl adamdarynyń asyl qasıetterin tolǵaı otyryp, olardyń qýanyshy men renishin boıamasyz baıan etedi. Jasandylyqtan at-tonyn ala qashyp, shyndyqtyń shyraıyn keltirip jyrlaıdy. Aýyldan kindigin úzbegen aqyn kitabynyń ár jolynda el taǵdyry, adam taǵdyry, urpaq taǵ­dy­ry, kemel keleshek – bári-bári boıamasyz menmundalap tur. Súleımen MÁMET.