EREKShE EL

Jaqynda oılap otyrsam, gazetter Qazaq­stan týraly kún saıyn derlik jazyp jatady eken. Keıde maqalalar “Astana, Qazaqstannyń jańa elordasy” degen sııaqty taqyryptarmen shy­ǵady. Keıde eldiń ońtústik astanasy Alma­ty týraly jazady. Munaıdyń mol qory, EQYU-ǵa tóraǵalyq, adam quqyn qorǵaý, kópetnosty jurtshylyq jáne dinı tózimdilik – bul memlekettiń máselelerin qozǵaıtyn ta­qy­ryptardyń tolyq emes tizbegi osylaı bolyp keledi. Taqyryby qalaı qoıylsa da, ne jaıynda aıtylsa da, Qazaqstan týraly eske alǵan maqalanyń qaı qaısysy da jarqyn áser­ler men estelikterdiń tutas bir legin týyn­da­tady, olardy men qazir de kóz aldyma elestetip otyrmyn. Qazaqstan – erekshe el. Bul eldiń jer aýmaǵy Batys Eýropa aýmaǵyna jaqyndap qa­la­dy, al halqynyń sany nebári on bes mıl­lıon. Munda taýly shyńdar, aǵyndy ózender, asaý sarqyramalar, muzdyqtar men bıik taý­da­ǵy jaılaýlar bar. Munda shet-sheksiz dala, so­naý kókjıekke deıin sozylyp jatatyn qyrqalar men jasyl shabyndyqtar bar. Mun­daǵy jerdiń kún kózinen keýip, qýrap ketetini sondaı, qysta keıde sýyq qyryq gradýsqa deıin jetetin, al jazda, kerisinshe, qyryq gra­dýstyq aptap ystyq bolatyn bul ólkede tiri jándik ataýlynyń bári birdeı janyn saqtap qala almaıdy. Bul jerdi jaratqan ıe kómirsýtektiń baı kenishterimen, kómirden altynǵa, platınadan ýranǵa deıin bárin derlik qamtıtyn mıneral­dyq resýrstarmen jarylqaǵan, keıbireýler onyń ózindik aýyrtpalyǵy da bar dep sanaıdy. Qazaqstan – bıdaıdyń iri óndirýshisi ári syrtqa shyǵarýshysy. Bir zamanda Uly Jibek joly ótken terrıtorııada, batys pen shy­ǵys­tyń, ońtústik pen soltústiktiń túıisken tu­syn­da ornalasqan el Eýropany, Azııany, Taıaý Shy­ǵysty áýe joldarymen, jer ústi joldary­men baılanystyryp jatyr. Ekinshi jaǵynan, taýlar men dalalar, Qazaqstannyń keń baıtaq keńistigi eldi basqa elderdiń damyǵan bazarlary men ınfraqurylymdarynan alystatyp turady, bul arada teńizder men muhıttarǵa tikeleı shy­ǵýdyń múmkindigi joq ekenin aıtpaı-aq qoıaıyq. Qazaqstannyń ereksheligi jer bederiniń jáne tabıǵat jaǵdaılarynyń meılinshe san-qyrlylyǵymen ǵana bitpeıdi. Eldiń halqy da sondaı sanqyrly. Tarıhı taǵdyr solaı qa­lyp­tasqandyqtan, qazirgi qazaqtardyń ata-ba­ba­lary jaqsy jer, malǵa jaıly jaıylym izdep búkil dalany sharlap, kóship-qonyp júrgen. Burynǵy kóne dástúrlerdiń kópshiligi búgin­gi kúnge deıin saqtalǵanymen, elde qazir oty­ryq­shy ómir salty ornyqqan. Halyqtyń ál-aýqa­tynyń ósýi jáne búgingi ekonomıkaǵa qa­jet­tilik eldi mekender men qalalardyń damýyn talap etti. Kóptegen qazaqstandyqtardyń taby­sy áli de aýyl sharýashylyǵyna táýeldi bol­ǵa­nymen, búginde olar ózderiniń atalary men babalary týyp-ósken jerden tym alysqa ketýge májbúr emes. Qazaqstan qalalary adam aıtsa nanǵysyz qarqynmen damýda. Jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys Ortalyq Azııaǵa da áser etýde, áı­teýir, beri qoıǵanda búkil óńirdiń damý qarqyny báseńdegeni anyq. Men Almaty jáne Astana qalalarynda tórt jyl boıy  dıplomatııalyq qyzmetti at­qa­rý baqytyna ıe boldym. Jurttyń kóbi bi­le­tinindeı, Almaty Ile Alataýynyń baý­raıyn­da ornalasqan, jasyl gúlzarly, ınfraqury­ly­my damyǵan, saıabaqtary, restorandary men dámhanalary mol, tarıhy baı qala. Bul pikir­men kelispeý qıyn. Sonymen birge, ýaqyt óte kele qala da ózgerip barady, ony taý bókterin órleı salynǵan órkeshti jekejaılarǵa bir qaraǵanda-aq baıqaısyz, olar amerıkalyqtar McMansions deıtinge óte uqsas. Odan sál tó­menirekte ofıster, saýda ortalyqtary jáne búkil Ortalyq Azııadaǵy eń záýlim úıler or­nalasqan. Qala kósheleri qaı kezde de kólikke toly, al erteli-keshtegi jurt jumysqa baratyn, jumystan qaıtatyn kezdegi keptelekter tek túnge qaraı azaıady. Kazınolardyń qaladan shyǵarylǵanyna qa­ra­mastan, túngi ómir áli de burynǵydaı tolyq­qandy ári san túrli. Almatyda neshe túr­li kútpegen jaǵdaılar aıaq basqan saıyn  der­lik kezdesip turady. Mysaly, meniń úıimniń janyndaǵy uıǵyr dám­ha­nalary. Kazaktar tur­ǵyzǵan eski aǵash úı­ler. Birde-bir shegesiz ornatylǵan, óte ásem bezendirilgen pra­vo­sla­vıelik Svıatovoznesensk sobory. Bizdiń elshili­gi­mizden onsha alys emes jerdegi musylman beıi­ti. Qala syrtyndaǵy úıimizdiń aldynan tań­er­teń-keshke sıyrlar tabyny ótip jatatyn. Toǵandar men aryqtar, gúlmen kómkerilgen alańqaılar, qalyń to­ǵaılar seıil qurýǵa, barbekıý daıyndaýǵa taptyrmaıtyn jerler. 2006 jyly biz áıe­limiz ekeýmiz zattary­myzdy tıep, ıtimizdi sa­lyp aldyq ta eki kúndik saparǵa shyǵyp kettik. Soltústikke qa­raı 1200 shaqyrym jol júrip Astanaǵa jettik, ol qala 1998 jyldan beri Qazaqstannyń jańa elordasyna aı­nalǵan edi. Astanany aýystyrý qyrýar qarjy men kóp ýaqytty qajet etti. Shet­eldik dıp­lomatııa­lyq mıssııalar Astana­ǵa birte-birte aýysty, Amerıka elshiligi jańa elordaǵa qonys aýdarǵandardyń eń sońǵysy bolǵan joq. Maǵan Almatyda jumys isteý sondaı unaı­tyn, myna kóshýge de sondaı qýandym. Mem­lekettik mekemelerdiń barlyǵy Astanaǵa qonys tebe bastaǵan shaqta men Qazaqstandaǵy jumy­symnyń alǵashqy eki jylynda ár apta saıyn derlik ol jaqqa ushyp baryp turatynmyn, sondyqtan da qalany jap-jaqsy biletinmin. 19-shy ǵasyrda negizi qalanǵan bul qala talaı ret ózgertilgen – elordanyń arhı­tek­tý­ra­sy sol dáýirlerdiń bárinen de habar beredi. Ol kezeńde ómir súrgen kópester men saýda­ger­lerdiń turǵan birneshe úıleri qazir de saqtalyp qalǵan, mysaly, Ýkraına elshiligi – qaladaǵy eń eski ǵımarat. Keńestik kezeńde shaǵyn provınsııalyq qalashyq birte-birte ósip, ózgere bastady. Qala­nyń eski bóliginde 1930-shy jyldarda jumys­shy jataqhanalary úlgisimen salynǵan jataǵan úıler áli de kezdesedi. 1950-shi jyldarda eń eleýli ózgerister boldy, Nıkıta Hrýshev tyń ıgerýdi bastady, osy arqyly ol soltústik Qazaqstannyń buryn túren tımegen dalasyn alyp bıdaı alqabyna aınaldyrýǵa bel sheshe kiristi. Aqmola ataýy Selınograd dep ózger­tildi. Sol kezde turǵyn úıler­diń, ákimshilik ǵıma­rattardyń, temir jol­dyń qurylysy qarqyndy júrdi. Ol ǵımarattardy búgingi Astananyń ár jer-ár jerinen áli de kórip qalýǵa bolady, keıde olar keıin tur­ǵyzylǵan sándi úılerdiń ara-ara­sy­nan qylań beredi. Qalanyń turǵyn hal­qy sol kezde tez ósip, ártúrli bola tús­ken, óıtkeni, Ke­ńes ókimetiniń sha­qy­rýy boıynsha munda orystar, ýkraındar, nemister, basqa da etnostardyń ókilderi kóptep kelgen. Alaıda, qala ómirindegi eń túbegeıli ózgerister astanany Almatydan Selınogradqa (1992 jyldan beri qala qaıtadan Aqmola atanǵan) aýystyrýmen, atyn Astana dep ózgertýmen baılanysty boldy. Odan beri qalanyń halqy birneshe ese ósti, úkimet mekemeleriniń jańa ǵımarattaryn, ofıster men turǵyn úılerdi kúni-túni, sharshamaı-talmaı salǵan qurylysshylar osy jaqqa aǵyldy. Astana Esildiń arǵy jaǵyna qaraı ósip ketti, endi ózen qalany eski jáne jańa bólikke bóletin boldy. Jańa qala negizinen uzynnan-uzaq sozylǵan ortalyq os nemese Vashıngtondaǵy Ulttyq Moll (ortalyq bóligi) qaǵıdatyn eske salatyn saıajol boıynsha salyndy. Saıajoldyń ortalyǵynda “Báıterek” degen tamasha munara bar, ol qalanyń jańa sımvoly ári qus ushatyn bıikten astananyń ózin de, sonaý kókjıekke deıin sozylyp jatatyn dalany da tamashalaýǵa múmkindik beredi. Aıtqandaı, men Astanada óte sýyq ekenin áli eske salǵan joqpyn ǵoı deımin? Shynynda da, qala álemdegi eń sýyq astana ataǵyna Ulan-Bator men Ottavamen qatar talasa alady. Meniń Astanada qańtar aıynda sezingen eń sýyq temperatýram – Selsıı boıynsha 43 gradýs aıaz. Elordada qysta muz qalashyqtar turǵyzady, onyń qabyrǵalary, ártúrli konstrýksııalary men músinderi muz kesekterinen qalanǵan. Kóshedegi muzoınaqtar, onyń biri “Báıterektiń” janynda, muz bop qatqan ózen ústinde syrǵanaý turǵyndarǵa sondaı unaıdy. Odan keıin kóktem keledi, alaıda qystyń uzaqqa sozylýy da múmkin – mende bir fotografııa bar, onda bıiktigi bir metrlik kúrtik qar beınelengen, al sýret sáýirde túsirilgen edi! Áıtse de, Astananyń jazy ystyq ári ádemi. Parkter men saıabaqtar san túrli ásem gúlderge oranady. Bazarlardyń sóreleri qyzanaqtardan, qııarlardan, basqa da jemis-jıdekterden, kókónisterden qaıysyp turady. Astana, Chıkago sııaqty, jer ótinde turǵan qala ekenin aıta ketý kerek. Qatty jelden qysta kún óte sýyq, aıazdy bolatyny ras, biraq astana turǵyndaryna ǵajaıyp taza aýany jetkizip turatyn da sol jel. Almatyda jel taza aýany taýlarǵa qaraı aıdaıdy, sodan baryp qaladaǵy aýa bulyńǵyrlanyp ketedi. Astana da, Almaty sııaqty, qalany jylytý, elektr energııasymen qamtamasyz etý úshin kómirdi paıdalanǵanymen, mundaǵy jel aýany aıdap áketedi de, qala turǵyndary qashanda taza aýamen dem alady. Keńes odaǵy taraǵaly bergi jıyrma jylǵa jýyq ýaqyttyń ishinde Qazaqstan reformala­ryn jalǵastyryp, jańa, osy zamanǵy mem­leket qurý isindegi jańǵyrtýlaryn júzege asyryp jatyr. Memlekettiń ekonomıkalyq qurylymyn jáne halyqtyń mentalıtetin ózgertý ońaı mindet emes. Tegi, bul mindet te júzege asatyn  sııaqty. О́kinishke oraı, eldiń kommýnıstik kezeńdegi ótken belesiniń qaldyrǵan tyrtyqtary áli jazylǵan joq. Onyń bir dáleli – Semeı polıgony, men sonda baryp, keńestik ıadrolyq qarýdyń alǵashqy jarylysy bolǵan jerdi kórdim, sol synaqtardyń radıasııasy qazir de jergilikti turǵyndardyń densaýlyǵyna áser etýde. Osyndaı problemalardyń taǵy biri Aral teńizine qatysty, ol jerde alyp aýqymdy ekologııalyq apat oryn alǵan, bir kezde tolqyny týlaǵan óńirde qazir keýip, kebersigen jer jatyr. Áıtse de, bul máselede de úmit joq emes, óıtkeni Qazaqstan Búkilálemdik bankpen birlese otyryp, tym bolmasa teńizdiń soltústik jaq betkeıin qutqaryp, qalpyna keltirý jóninde belsendi jumys júrgizip jatyr. Aral tolǵan saıyn balyq ta qaıtyp kelýde, mundaǵy turǵylyqty halyqtyń negizgi bóligi balyq aýlaýmen kún kórip kelgen. Artyq aıqaısyz-aq atqarylyp jatqan iri is – Aral teńiziniń qaıta jandanýynyń beınelik máni bar, bul is eleýli ilgerileý men Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵyna degen negizdi úmitti  aıqyn kórsetedi.

Djon ORDVEI,

AQSh-tyń Qazaqstandaǵy burynǵy elshisi.